Mudgala

Verse 1.1

ॐ पुरुषसूक्तार्थनिर्णयं व्याख्यास्यामः। पुरुषसंहितायां पुरुषसूक्तार्थः संग्रहेण प्रोच्यते। सहस्रशीर्षेत्यत्र सशब्दोऽनन्तवाचकः। अनन्तयोजनं प्राह दशाङ्गुलवचस्तथा॥

ഓം। പുരുഷസൂക്തത്തിന്റെ അർത്ഥനിർണ്ണയം ഞങ്ങൾ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. പുരുഷസംഹിതയിൽ പുരുഷസൂക്താർത്ഥം സംഗ്രഹമായി പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘സഹസ്രശീർഷാ’ എന്ന പ്രയോഗത്തിൽ ‘സഹസ്ര’ ശബ്ദം അനന്തത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവന്റെ വ്യാപ്തി ‘അനന്ത യോജന’ എന്നും പറയുന്നു; അതുപോലെ ‘ദശാംഗുല’ എന്ന വചനവും അതേ ഭാവത്തിൽ ഗ്രഹിക്കണം.

Verse 1.2

तस्य प्रथमया विष्णोर्देशतो व्याप्तिरीरिता। द्वितीयया चास्य विष्णोः कालतो व्याप्तिरुच्यते॥

അതിന്റെ ആദ്യ ഭാഗം വിഷ്ണുവിന്റെ ദേശ (സ്ഥലം) സംബന്ധമായ വ്യാപ്തിയെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തെ ഭാഗം ഈ വിഷ്ണുവിന്റെ കാല സംബന്ധമായ വ്യാപ്തിയെയും പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 1.3

विष्णोर्मोक्षप्रदत्वं च कथितं तु तृतीयया । एतावानिति मन्त्रेण वैभवं कथितं हरेः ॥

മൂന്നാമത്തെ മന്ത്രത്തിലൂടെ വിഷ്ണുവിന്റെ മോക്ഷപ്രദാനം നിശ്ചയമായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; “ഏതാവാൻ” എന്നു ആരംഭിക്കുന്ന മന്ത്രത്തിലൂടെ ഹരിയുടെ വൈഭവവും പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 1.4

एतेनैव च मन्त्रेण चतुर्व्यूहो विभाषितः । त्रिपादित्यनया प्रोक्तमनिरुद्धस्य वैभवम् ॥

ഈ തന്നെയുള്ള മന്ത്രത്തിലൂടെ ചതുര്‍വ്യൂഹം വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; “ത്രിപാദ്” എന്നു ആരംഭിക്കുന്ന ഈ മന്ത്രത്തിലൂടെ അനിരുദ്ധന്റെ വൈഭവവും പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 1.5

तस्माद्विराडित्यनया पादनारायणाद्धरेः । प्रकृतेः पुरुषस्यापि समुत्पत्तिः प्रदर्शिता ॥

അതുകൊണ്ട് “വിരാട്” എന്നു ആരംഭിക്കുന്ന ഈ മന്ത്രത്തിലൂടെ പാദ-നാരായണനായ ഹരിയിൽ നിന്നു പ്രകൃതിയുടെയും പുരുഷന്റെയും ഉദ്ഭവം കൂടി പ്രകടമാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 1.6

यत्पुरुषेणेत्यनया सृष्टियज्ञः समीरितः । सप्तास्यासन्परिधयः समिधश्च समीरिताः ॥

‘യത് പുരുഷേണ…’ എന്നു ആരംഭിക്കുന്ന ഋഗ്വേദമന്ത്രം മുഖേന സൃഷ്ടിയെന്ന യജ്ഞം പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ തന്നെ ഏഴ് പരിധികൾ (ചുറ്റുമുള്ള ദണ്ഡങ്ങൾ)യും സമിധുകൾ (ഇന്ധനകഷ്ഠങ്ങൾ)യും നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 1.7

तं यज्ञमिति मन्त्रेण सृष्टियज्ञः समीरितः । अनेनैव च मन्त्रेण मोक्षश्च समुदीरितः ॥

‘തം യജ്ഞം…’ എന്ന വാക്കുകൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന മന്ത്രം മുഖേന സൃഷ്ടിയജ്ഞം പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു; അതേ മന്ത്രം കൊണ്ടുതന്നെ മോക്ഷവും—മുക്തിയും—പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 1.8

तस्मादिति च मन्त्रेण जगत्सृष्टिः समीरिता । वेदाहमिति मन्त्राभ्यां वैभवं कथितं हरेः ॥

‘തസ്മാദ്…’ എന്നു ആരംഭിക്കുന്ന മന്ത്രം മുഖേന ലോകസൃഷ്ടി പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു; ‘വേദ…’ എന്നും ‘അഹം…’ എന്നും ആരംഭിക്കുന്ന രണ്ടു മന്ത്രങ്ങളാൽ ഹരിയുടെ വൈഭവം—ദിവ്യ മഹിമ—പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 1.9

यज्ञेनेत्युपसंहारः सृष्टेर्मोक्षस्य चेरितः । य एवमेतज्जानाति स हि मुक्तो भवेदिति ॥

“യജ്ഞേനേ…” എന്ന വാക്കുകളാൽ ഉപസംഹാരം പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു—സൃഷ്ടിയെയും മോക്ഷത്തെയും സംബന്ധിച്ച്. ഇങ്ങനെ ഇതറിഞ്ഞവൻ നിശ്ചയമായും മുക്തനാകുന്നു എന്നു പറയുന്നു.

Verse 2.1

अथ तथा मुद्गलोपनिषदि पुरुषसूक्तस्य वैभवं विस्तरेण प्रतिपादितम् । वासुदेव इन्द्राय भगवज्ज्ञानमुपदिश्य पुनरपि सूक्ष्मश्रवणाय प्रणतायेन्द्राय परमरहस्यभूतं पुरुषसूक्ताभ्यां खण्डद्वयाभ्यामुपादिशत् । द्वौ ख...

ഇപ്പോൾ മുദ്ഗലോപനിഷത്തിൽ പുരുഷസൂക്തത്തിന്റെ വൈഭവം വിശദമായി പ്രതിപാദിച്ചിരിക്കുന്നു. വാസുദേവൻ ഇന്ദ്രനോട് ഭഗവദ്ജ്ഞാനം ഉപദേശിച്ച്, സൂക്ഷ്മശ്രവണത്തെ ആഗ്രഹിച്ച് നമസ്കരിച്ച ഇന്ദ്രനോട് വീണ്ടും പുരുഷസൂക്തത്തിന്റെ രണ്ടു ഖണ്ഡങ്ങളാൽ പരമരഹസ്യം ബോധിപ്പിച്ചു. രണ്ടു ഖണ്ഡങ്ങൾ എന്നു പറയുന്നു. ഈ മുക്തപുരുഷൻ നാമരൂപജ്ഞാനത്തിന് അഗോചരമായ, സംസാരികൾക്ക് അതിദുർജ്ഞേയമായ വിഷയത്തെ ഉപേക്ഷിച്ച്, ക്ലേശങ്ങളാൽ പീഡിതരായ ദേവാദികളുടെ ഉദ്ധാരാർത്ഥം, സഹസ്രാംഗങ്ങളുള്ള കല്യാണമയമായ, ദർശനമാത്രത്തിൽ മോക്ഷം നൽകുന്ന വേഷം ധരിച്ചു. ആ വേഷത്തോടെ ഭൂമിയാദി ലോകങ്ങളെ വ്യാപിച്ച് അനന്തയോജനങ്ങൾക്കപ്പുറം അതിക്രമിച്ചു. പുരുഷനായ നാരായണൻ ഭൂത-ഭവ്യ-ഭവിഷ്യത്തൊക്കെയും; സർവമഹിമയിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, അതിനാൽ അവനേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠൻ ആരുമില്ല. മഹാപുരുഷൻ സ്വയം ചതുര്ധാ വിഭജിച്ച് ത്രിപാദത്തോടെ പരമവ്യോമത്തിൽ വസിച്ചു; ശേഷിച്ച ചതുർത്ഥാംശമായ അനിരുദ്ധ-നാരായണനാൽ സർവലോകങ്ങളും പ്രാദുർഭവിച്ചു. ആ പാദ-നാരായണൻ ജഗത്സൃഷ്ടിക്കായി പ്രകൃതിയെ ജനിപ്പിച്ചു. സമൃദ്ധദേഹനായിരുന്നിട്ടും സ്വയം സൃഷ്ടികർമ്മം ചെയ്തില്ല; ആ അനിരുദ്ധ-നാരായണൻ അവനോട് സൃഷ്ടിയെക്കുറിച്ച് ഉപദേശിച്ചു: ‘ഹേ ബ്രഹ്മാ, നിന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ യാജകരായി ധ്യാനിക്ക; കോശരൂപമായ ദൃഢഗ്രന്ഥിമയ കലെവരത്തെ ഹവിയായി ധ്യാനിക്ക; എന്നെ ഹവിർഭുജനായി ധ്യാനിക്ക; വസന്തത്തെ ആജ്യമായി, ഗ്രീഷ്മത്തെ ഇധ്മമായി, ശരദൃതുവിനെ രസമായി ധ്യാനിക്ക; ഇങ്ങനെ അഗ്നിയിൽ ഹോമം ചെയ്താൽ അംഗസ്പർശത്താൽ ദേഹം വജ്രംപോലെ ദൃഢമാകും. തുടർന്ന് തത്തത്ത്കാര്യാനുസാരം സർവപ്രാണിജീവികളെ സൃഷ്ടിച്ചാൽ പശുവാദികൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടും; പിന്നെ സ്ഥാവര-ജംഗമാത്മകമായ ജഗത്ത് ഉണ്ടാകും. ഇതിലൂടെ ജീവാത്മ-പരമാത്മയോഗത്താൽ മോക്ഷപ്രകാരവും പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു—എന്ന് അനുബന്ധമായി ഗ്രഹിക്കണം. ഈ സൃഷ്ടിയജ്ഞവും മോക്ഷപ്രകാരവും അറിയുന്നവൻ സമ്പൂർണ്ണ ആയുസ്സ് പ്രാപിക്കുന്നു.’

Verse 3.1

एको देवो बहुधा निविष्ट अजायमानो बहुधा विजायते । तमेतमग्निरित्यध्वर्यव उपासते । यजुरित्येष हीदं सर्वं युनक्ति । सामेति छन्दोगाः । एतस्मिन्हीदं सर्वं प्रतिष्ठितम् । विषमिति सर्पाः । सर्प इति सर्पविदः । ...

ഏകനായ ദേവൻ അനേകരൂപത്തിൽ സർവ്വത്ര നിവേശിച്ചിരിക്കുന്നു; അജന്മനായിട്ടും അനേകരീതിയിൽ ജനിക്കുന്നു. അവനെയേ അധ്വര്യു യാജകർ ‘അഗ്നി’ എന്നു ഉപാസിക്കുന്നു. ‘യജുസ്’ എന്നു—കാരണം അവൻ തന്നെയാണ് ഇതെല്ലാം യുക്തമാക്കി (ബന്ധിപ്പിച്ച്) ഏകീകരിക്കുന്നത്. ഛാന്ദോഗ്യ ഗായകർ അവനെ ‘സാമൻ’ എന്നു ഉപാസിക്കുന്നു. അവനിൽ തന്നെയാണ് ഇതെല്ലാം പ്രതിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്. സർപ്പങ്ങൾ അവനെ ‘വിഷം’ എന്നു കാണുന്നു; സർപ്പവിദ്യർ അവനെ ‘സർപ്പം’ എന്നു അറിയുന്നു. ദേവന്മാർ അവനെ ‘ഊർജ്’ (പ്രാണബലം) എന്നു; മനുഷ്യർ അവനെ ‘രയി’ (സമ്പത്ത്) എന്നു. അസുരർ അവനെ ‘മായ’ എന്നു; പിതൃകൾ അവനെ ‘സ്വധാ’ എന്നു. ദേവഗണവിദ്യർ അവനെ ‘ദേവജന’ എന്നു. ഗന്ധർവർ അവനെ ‘രൂപം’ എന്നു; അപ്സരസ്സുകൾ അവനെ ‘ഗന്ധർവൻ’ എന്നു. ആരെങ്ങനെ ഉപാസിക്കുന്നുവോ, അവൻ അങ്ങനെ തന്നെയാകുന്നു. അതിനാൽ ബ്രാഹ്മണൻ ധ്യാനിക്കട്ടെ: ‘പുരുഷരൂപമായ പരബ്രഹ്മം ഞാൻ തന്നെയാണ്.’ ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ അതേ രൂപനായിത്തീരുന്നു.

Verse 4.1

तद्ब्रह्म तापत्रयातीतं षट्कोशविनिर्मुक्तं षडूर्मिवर्जितं पञ्चकोशातीतं षड्भावविकारशून्यम्—एवमादि सर्वविलक्षणं भवति। तापत्रयं त्वाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकं कर्तृकर्मकार्यज्ञातृज्ञानज्ञेयभोक्तृभोगभोग्यम...

ആ ബ്രഹ്മം താപത്രയാതീതമാണ്; ഷട്കോശങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തമാണ്; ലോകാനുഭവത്തിന്റെ ഷഡൂർമികളിൽ നിന്നു വർജിതമാണ്; പഞ്ചകോശാതീതമാണ്; ഷഡ്ഭാവ-വികാരശൂന്യമാണ്—ഇങ്ങനെ അത് സർവ്വത്തിൽ നിന്നുമെല്ലാം വ്യത്യസ്തമാണ്. താപത്രയം: ആധ്യാത്മികം, ആധിഭൗതികം, ആധിദൈവികം; കൂടാതെ കർത്തൃ–കർമ്മ–കാര്യ, ജ്ഞാതൃ–ജ്ഞാനം–ജ്ഞേയം, ഭോക്തൃ–ഭോഗം–ഭോഗ്യം എന്ന ത്രയമായും പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ത്വക്ക്, മാംസം, രക്തം, അസ്ഥി, സ്നായു, മജ്ജ—ഇവ ഷട്കോശങ്ങൾ. കാമം, ക്രോധം, ലോഭം, മോഹം, മദം, മാത്സര്യം—ഇവ അരിഷഡ്വർഗ്ഗം. അന്നമയ, പ്രാണമയ, മനോമയ, വിജ്ഞാനമയ, ആനന്ദമയ—ഇവ പഞ്ചകോശങ്ങൾ. പ്രിയത്വം, ജനനം, വർധനം, പരിണാമം, ക്ഷയം, നാശം—ഇവ ഷഡ്ഭാവങ്ങൾ. അശനായ, പിപാസ, ശോകം, മോഹം, ജര, മരണം—ഇവ ഷഡൂർമികൾ. കുലം, ഗോത്രം, ജാതി, വർണം, ആശ്രമം, രൂപം—ഇവ ഷഡ്ഭ്രമങ്ങൾ. ഈ യോഗംകൊണ്ട് ജീവൻ പരമപുരുഷനാകുന്നു; മറ്റൊന്നുമല്ല. ഈ ഉപനിഷത്ത് നിത്യം അധ്യയനം ചെയ്യുന്നവൻ അഗ്നിപൂതനാകുന്നു, വായുപൂതനാകുന്നു, ആദിത്യപൂതനാകുന്നു; അരോഗിയാകുന്നു; ശ്രീമാനാകുന്നു; പുത്ര–പൗത്രാദികളാൽ സമൃദ്ധനാകുന്നു; വിദ്യാവാനാകുന്നു. മഹാപാതകങ്ങളിൽ നിന്നുമെല്ലാം ശുദ്ധനാകുന്നു—സുരാപാനം, അഗമ്യാഗമനം, മാതൃഗമനം, ദുഹിതൃ/സ്നുഷാഭിഗമനം, സ്വർണ്ണസ്തേയം, വേദിസംബന്ധ മഹാഹിംസ, ഗുരുസേവയിൽ അശുശ്രൂഷ, അയോഗ്യർക്കായി യാജനം, അഭക്ഷ്യഭക്ഷണം, ഉഗ്രപ്രതിഗ്രഹം, പരദാരഗമനം മുതലായവയിൽ നിന്ന്. കാമ-ക്രോധ-ലോഭ-മോഹ-ഈർഷ്യാദികളാൽ ബാധിക്കപ്പെടാതെ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനാകുന്നു; ഈ ജന്മത്തിൽ തന്നെ ‘പുരുഷൻ’ ആകുന്നു. അതിനാൽ പുരുഷസൂക്താർത്ഥം അത്യന്തം രഹസ്യം—രാജഗുഹ്യം, ദേവഗുഹ്യം, ഗുഹ്യത്തിലും ഗുഹ്യതരം; ദീക്ഷയില്ലാത്തവർക്കും, അശിക്ഷിതർക്കും, അയ്യജ്ഞശീലർക്കും, അവൈഷ്ണവർക്കും, അയോഗിക്കും, ബഹുഭാഷിക്കും, അപ്രിയവാദിക്കും, അസംവത്സരവ്രതിക്കും, അതൃപ്തനും, അനധീതവേദനും ഉപദേശിക്കരുത്. ഗുരുവും ശുചിസ്ഥലത്ത്, പുണ്യനക്ഷത്രത്തിൽ, പ്രാണസംയമനം ചെയ്ത് പുരുഷധ്യാനം നടത്തി, സമീപിച്ച ശിഷ്യന്റെ വലതുകാതിൽ പുരുഷസൂക്താർത്ഥം ഉപദേശിക്കണം; പലവട്ടം പറയരുത്—അത് യാതയാമം (നിഷ്പ്രഭം) ആകുന്നു; കാതിൽ ആവർത്തിച്ച് ഉപദേശിക്കരുത്. ഇങ്ങനെ ചെയ്യുന്ന അധ്യേതാവും അധ്യാപകനും ഈ ജന്മത്തിൽ തന്നെ പുരുഷനാകുന്നു—ഇതി ഉപനിഷത്॥