Maitreya

Verse 1

ॐ बृहद्रथो वै नाम राजा राज्ये ज्येष्ठं पुत्रं निधापयित्वेदमशाश्वतं मन्यमानः शरीरं वैराग्यमुपेतोऽरण्यं निर्जगाम । स तत्र परमं तप आस्थायादित्यमीक्षमाण ऊर्ध्वबाहुः तिष्ठत्यन्ते सहस्रस्य मुनिरन्तिकमाजगामा...

ഓം. ബൃഹദ്രഥൻ എന്ന രാജാവ് രാജ്യത്തിൽ തന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനെ സ്ഥാപിച്ച്, ഈ ശരീരം അശാശ്വതമെന്നു കരുതി, വൈരാഗ്യം പ്രാപിച്ച് വനത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. അവിടെ പരമതപസ്സു ആശ്രയിച്ച്, ആദിത്യനെ നോക്കി, ഊർദ്ധ്വബാഹുവായി നില്ക്കുമ്പോൾ, ആയിരം ദിവസങ്ങളുടെ അവസാനം ആത്മവിദ് ഭഗവാൻ ശാകായന്യ മുനി സമീപിച്ചു—ധൂമരഹിത അഗ്നിപോലെ, തന്റെ തേജസ്സാൽ ദഹിപ്പിക്കുന്നവനെന്നപോലെ. അദ്ദേഹം രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: “എഴുന്നേൽക്കുക, എഴുന്നേൽക്കുക; ഒരു വരം തിരഞ്ഞെടുക്കുക.” രാജാവ് നമസ്കരിച്ചു പറഞ്ഞു: “ഭഗവൻ, ആത്മവിദ്യയും തത്ത്വവിദനും സംബന്ധിച്ച് ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്; അതു ഞങ്ങൾക്ക് ഉപദേശിക്കണമേ.” (മുനി പറഞ്ഞു:) “ഈ പുരാതന വൃത്താന്തം ചോദിക്കരുത്; ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ മറ്റു ആഗ്രഹങ്ങളും ചോദ്യങ്ങളും വരമായി തിരഞ്ഞെടുക്കുക.” അപ്പോൾ രാജാവ് ശാകായന്യരുടെ പാദങ്ങൾ സ്പർശിച്ച് ഈ ഗാഥ ചൊല്ലി.

Verse 2

अथ किमेतैर्मान्यानां शोषणं महार्णवानां शिखरिणां प्रपतनं ध्रुवस्य प्रचलनं स्थानं वा तरूणां निमज्जनं पृथिव्याः स्थानादपसरणं सुराणां सोऽहमित्येतद्विधेऽस्मिन्संसारे किं कामोपभोगैर्यैरेवाश्रितस्यासकृदुपावर...

അപ്പോൾ ഇതൊക്കെയിൽ എന്ത് പ്രയോജനം? മാന്യരുടെ ക്ഷയം, മഹാസമുദ്രങ്ങളുടെ ശോഷണം, പർവ്വതങ്ങളുടെ പതനം, ധ്രുവതാരയുടെ ചലനം, വൃക്ഷങ്ങളുടെ മുങ്ങൽ, ഭൂമി തന്റെ സ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് മാറൽ, ദേവന്മാരുടേയും പതനം—ഇത്തരത്തിലുള്ള ഈ സംസാരത്തിൽ ‘ഞാനേ അവൻ’ എന്ന അഹങ്കാരാഭിമാനം വ്യാപിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, കാമഭോഗങ്ങൾക്കു എന്ത് മൂല്യം? അവയെ ആശ്രയിച്ചതാൽ പുനഃപുനഃ ജന്മത്തിലേക്കുള്ള മടങ്ങിവരവ് കാണപ്പെടുന്നു. ദയവായി എന്നെ ഇതിൽ നിന്ന് ഉയർത്തി രക്ഷിക്കണമേ. അന്ധകിണറ്റിലെ തവളപോലെ ഞാൻ ഈ സംസാരത്തിൽ ആകുന്നു; ഭഗവൻ, നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് ഞങ്ങളുടെ ശരണം.

Verse 3

भगवन्, शरीरमिदं मैथुनादेवोद्भूतं संविदपेतं निरय एव मूत्रद्वारेण निष्क्रान्तम्। अस्थिभिश्चितं मांसेनानुलिप्तं चर्मणावबद्धं विण्मूत्रवातपित्तकफमज्जामेदोवसाभिरन्यैश्च मलैर्बहुभिः परिपूर्णम्। एतादृशे शरीर...

ഭഗവൻ, ഈ ശരീരം നിശ്ചയമായി മൈഥുനത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിച്ചതാണ്; ബോധരഹിതമാണ്; നരകത്തിൽ നിന്നു മൂത്രമാർഗ്ഗം വഴി പുറപ്പെട്ടതുപോലെ. അസ്ഥികളാൽ കൂട്ടിച്ചേർത്തത്, മാംസത്താൽ ലിപ്തം, ചർമ്മത്താൽ ബന്ധിതം, മല, മൂത്രം, വായു, പിത്തം, കഫം, മജ്ജ, മേദസ്, വസാ എന്നിവയും മറ്റു അനേകം അശുദ്ധികളും നിറഞ്ഞത്. ഇത്തരമൊരു ശരീരത്തിൽ വസിക്കുന്നവർക്കു, ഭഗവൻ, നിങ്ങളാണ് ഞങ്ങളുടെ ഗതി—ആശ്രയവും പരമലക്ഷ്യവും॥೩॥

Verse 4

अथ भगवाञ्छाकायन्यः सुप्रीतोऽब्रवीद्राजानं—महाराज, बृहद्रथेक्ष्वाकुर्वंशध्वजशीर्ष, आत्मज्ञः कृतकृत्यस्त्वं मरुन्नाम्नो विश्रुतोऽसि। अयं खल्वात्मा ते कतमो, भगवान्, वर्ण्य इति तं होवाच॥४॥

അപ്പോൾ സന്തുഷ്ടനായ ഭഗവാൻ ശാകായന്യൻ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു—‘മഹാരാജാ ബൃഹദ്രഥാ, ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ ധ്വജശീർഷാ! നീ ആത്മജ്ഞൻ; കൃതകൃത്യൻ; “മരുത്” എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ. ഭഗവൻ, നിന്റെ ഏത് ആത്മാവാണ് വിവരണയോഗ്യം?’—ഇങ്ങനെ അവനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു॥೪॥

Verse 5

शब्दस्पर्शमया येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । येषां सक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम् ॥५॥

ശബ്ദവും സ്പർശവും നിറഞ്ഞ വിഷയങ്ങൾ അനർത്ഥങ്ങളെന്നപോലെ ദുഃഖരൂപമായി നിലകൊള്ളുന്നു. അവയിൽ ഭൂതാത്മാവ് ആസക്തനായാൽ പരമപദം പോലും സ്മരിക്കുകയില്ല॥೫॥

Verse 6

तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात् सम्प्राप्यते मनः । मनसा प्राप्यते ह्यात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तते ॥६॥

തപസ്സിലൂടെ സത്ത്വം—ശുദ്ധിയും പ്രകാശവും—ലഭിക്കുന്നു; സത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് മനസ് സമ്യക് സ്ഥിരത പ്രാപിക്കുന്നു. മനസ്സിലൂടെ ആത്മാവ് നിശ്ചയമായും പ്രാപ്യമാകുന്നു; ആത്മപ്രാപ്തിയാൽ സംസാരത്തിൽ നിന്ന് നിവൃത്തിയുണ്ടാകുന്നു.

Verse 7

यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति । तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति ॥७॥

ഇന്ധനമില്ലാത്ത അഗ്നി തന്റെ തന്നെ യോനിയിൽ ശമിക്കുന്നതുപോലെ, വൃത്തികളുടെ ക്ഷയത്താൽ ചിത്തവും തന്റെ തന്നെ യോനിയിൽ ഉപശമം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 8

स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यगामिनः । इन्द्रियार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः ॥८॥

സ്വയോനിയിൽ ഉപശാന്തമായി സത്യത്തിലേക്ക് ഗമിക്കുന്ന മനസ്സിനോട് വിരുദ്ധമായി, ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ മോഹിതനായവന് കർമ്മവശം അനുസരിക്കുന്ന അനൃതങ്ങളേ ഉള്ളൂ.

Verse 9

चित्तमेव हि संसारस् तत्प्रयत्नेन शोधयेत् । यच्चित्तस् तन्मयो भवति गुह्यमेतत् सनातनम् ॥९॥

നിശ്ചയമായി ചിത്തം തന്നെയാണ് സംസാരം; പരിശ്രമത്തോടെ അതിനെ ശുദ്ധീകരിക്കണം. ചിത്തം ഏതിന്മേൽ സ്ഥിരമാകുന്നുവോ, അതിന്റെ സ്വഭാവമായിത്തന്നെ അത് മാറുന്നു—ഇത് സനാതനമായ ഗുഹ്യരഹസ്യം.

Verse 10

चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमक्षयमश्नुते ॥१०॥

ചിത്തത്തിന്റെ പ്രസാദം കൊണ്ടു ശുഭാശുഭ കർമ്മങ്ങൾ നശിക്കുന്നു. ശാന്തമായ ആത്മാവ് ആത്മനിൽ തന്നെ നിലകൊണ്ട് അക്ഷയസുഖം അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 11

समासक्तं यदा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरम् । यद्येवं ब्रह्मणि स्यात् तत्को न मुच्येत बन्धनात् ॥११॥

ജീവിയുടെ ചിത്തം വിഷയങ്ങളുടെ പരിധിയിൽ പൂർണ്ണമായി ആസക്തമായി സഞ്ചരിക്കുന്നതു പോലെ—അതേവിധം അത് ബ്രഹ്മനിൽ ആസക്തമായിരുന്നാൽ, ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് ആര് മോചിതനാകാതിരിക്കും?

Verse 12

हृत्पुण्डरीकमध्ये तु भावयेत् परमेश्वरम् । साक्षिणं बुद्धिवृत्तस्य परमप्रेमगोचरम् ॥ अगोचरं मनोवाचाम् अवधूतादिसम्प्लवम् । सत्तामात्रप्रकाशैकप्रकाशं भावनातिगम् ॥ अहेयम् अनुपादेयम् असामान्यविशेषणम् । ध्रु...

ഹൃദയപദ്മത്തിന്റെ മദ്ധ്യേ പരമേശ്വരനെ ധ്യാനിക്കണം—ബുദ്ധിവൃത്തികളുടെ സാക്ഷി, പരമപ്രേമത്തിന്റെ വിഷയൻ; മനസ്സിന്റെയും വാക്കിന്റെയും പരിധിക്കപ്പുറം, അവധൂതാദികളുടെ ലയസംഗമം; സത്താമാത്രത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന ഏകപ്രകാശം, എല്ലാ ഭാവനകളെയും അതിക്രമിച്ചവൻ. ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതുമല്ല, സ്വീകരിക്കേണ്ടതുമല്ല; സാധാരണ വിശേഷണങ്ങളാൽ നിർവചിക്കപ്പെടാത്തവൻ; ധ്രുവം, നിശ്ചലം, ഗംഭീരം; വ്യാപിച്ച തേജസ്സുമല്ല, തമസ്സുമല്ല; നിർവികൽപം, നിരാഭാസം—നിർവാണമയ സംവിദ്.

Verse 13

हृत्पुण्डरीकमध्ये तु भावयेत् परमेश्वरम् । साक्षिणं बुद्धिवृत्तस्य परमप्रेमगोचरम् ॥ अगोचरं मनोवाचाम् अवधूतादिसम्प्लवम् । सत्तामात्रप्रकाशैकप्रकाशं भावनातिगम् ॥ अहेयम् अनुपादेयम् असामान्यविशेषणम् । ध्रु...

ഹൃദയപദ്മത്തിന്റെ മദ്ധ്യേ പരമേശ്വരനെ ധ്യാനിക്കണം—ബുദ്ധിയുടെ പരിവർത്തനങ്ങളുടെ സാക്ഷി, പരമപ്രേമത്തിന്റെ വിഷയൻ; മനസ്സും വാക്കും എത്താത്തവൻ, അവധൂതാദികളുടെ ലയസംഗമം; സത്താമാത്രത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന ഏകപ്രകാശം, എല്ലാ മാനസിക നിർമ്മിതികളെയും അതിക്രമിച്ചവൻ. ഉപേക്ഷ്യനുമല്ല, സ്വീകര്യനുമല്ല; സാധാരണ ഗുണങ്ങളാൽ നിർവചിക്കപ്പെടാത്തവൻ; അചലം, നിശ്ചലം, ഗംഭീരം; തേജസ്സിന്റെ വ്യാപനമല്ല, തമസ്സിന്റെയും അല്ല; നിർവികൽപം, നിരാഭാസം—നിർവാണമയ സംവിദ്.

Verse 14

हृत्पुण्डरीकमध्ये तु भावयेत् परमेश्वरम् । साक्षिणं बुद्धिवृत्तस्य परमप्रेमगोचरम् ॥ अगोचरं मनोवाचाम् अवधूतादिसम्प्लवम् । सत्तामात्रप्रकाशैकप्रकाशं भावनातिगम् ॥ अहेयम् अनुपादेयम् असामान्यविशेषणम् । ध्रु...

ഹൃദയപദ്മത്തിൽ പരമേശ്വരനെ ധ്യാനിക്കണം—ബുദ്ധിയുടെ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ സാക്ഷി, പരമപ്രേമത്തിലൂടെയേ ഗമ്യൻ; മനസ്സും വാക്കും കടന്നവൻ, അവധൂതാദികളുടെ ലയസംഗമം; നിർവസ്ത്ര സത്തയെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന ഏകപ്രകാശം, ഭാവനാതീതൻ. ഉപേക്ഷ്യനുമല്ല, ഗ്രഹ്യനുമല്ല; സാധാരണ പ്രത്യയങ്ങളാൽ അവിശേഷ്യൻ; ശാശ്വതം, നിശ്ചലം, ഗംഭീരം; പ്രകാശം വ്യാപിക്കുന്നതുമല്ല, അന്ധകാരം കൂടിയുമല്ല; നിർവികൽപം, നിരാഭാസം—നിർവാണമയ സംവിദ്.

Verse 15

नित्यः शुद्धो बुद्धमुक्तस्वभावः सत्यः सूक्ष्मः संविभुश्चाद्वितीयः । आनन्दाब्धिर्यः परः सोऽहमस्मि प्रत्यग्धातुर्नात्र संशीतिरस्ति ॥१५॥

ഞാൻ നിത്യൻ, ശുദ്ധൻ, ബുദ്ധ-മുക്തസ്വഭാവൻ, സത്യൻ, സൂക്ഷ്മൻ, സർവ്വവ്യാപി, അദ്വിതീയൻ; പരമാനന്ദത്തിന്റെ പരമസമുദ്രമായ അവൻ—അവൻ തന്നെയാണ് ഞാൻ. അന്തരാത്മാവിനെക്കുറിച്ച് ഇവിടെ സംശയം ഇല്ല.

Verse 16

आनन्दमन्तर्निजमाश्रयं त- माशापिशाचीमवमनयन्तम् । आलोकयन्तं जगदिन्द्रजाल- मापत्कथं मां प्रविशेदसङ्गम् ॥१६॥

ഞാൻ അന്തർസ്ഥമായ, സ്വാഭാവിക ആശ്രയമായ ആനന്ദം തന്നേ; ആശാ-തൃഷ്ണയുടെ പിശാചിനെ താഴ്ത്തുന്നവൻ; ലോകത്തെ ഇന്ദ്രജാലംപോലെ മായയായി ദർശിക്കുന്നവൻ. ഞാൻ അസംഗൻ—അപത്ത് എങ്ങനെ എന്നിലേക്കു കടക്കും?

Verse 17

वर्णाश्रमाचारयुता विमूढाः कर्मानुसारेण फलं लभन्ते । वर्णादिधर्मं हि परित्यजन्तः स्वानन्दतृप्ताः पुरुषा भवन्ति ॥१७॥

വർണ്ണ-ആശ്രമാചാരങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ട മോഹിതർ കർമ്മാനുസാരമായി ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു. എന്നാൽ വർണ്ണാദി ധർമ്മങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച്, സ്വാനന്ദത്തിൽ തൃപ്തരായവർ ആത്മജ്ഞാനികളായ പുരുഷന്മാരാകുന്നു.

Verse 18

वर्णाश्रमं सावयवं स्वरूपम् आद्यन्तयुक्तं ह्यतिकृच्छ्रमात्रम् । पुत्रादिदेहेष्वभिमानशून्यं भूत्वा वसेत्सौख्यतमे ह्यनन्त इति ॥१८॥

പുത്രാദികളുടെ ദേഹങ്ങളിൽ ‘എന്റെത്’ എന്ന മമതാഭിമാനം വിട്ട്, നിർഭിമാനനായി പരമാനന്ദമയമായ അവസ്ഥയിൽ വസിക്കണം; കാരണം അനന്തൻ (അനന്തബ്രഹ്മം) തന്നെയാണ് ആ പരമസുഖം. വർണാശ്രമങ്ങളാൽ ഘടിതവും അവയവങ്ങളോടുകൂടിയതും ആദി-അന്തമുള്ളതുമായ ഈ രൂപം അത്യന്തം കഷ്ടകരമായതുമാത്രമാണ്.

Verse 1

अथ भगवान् मैत्रेयः कैलासं जगाम । तं गत्वोवाच—भो भगवन् परमतत्त्वरहस्यम् अनुब्रूहीति ॥ स होवाच महादेवः—देहो देवालयः प्रोक्तः स जीवः केवलः शिवः । त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोऽहंभावेन पूजयेत् ॥१॥

അനന്തരം ഭഗവാൻ മൈത്രേയൻ കൈലാസത്തിലേക്കു പോയി. അവിടെ ചെന്നു പറഞ്ഞു—‘ഭഗവനേ, പരമതത്ത്വത്തിന്റെ രഹസ്യം എനിക്കു ഉപദേശിക്കണമേ.’ മഹാദേവൻ പറഞ്ഞു—‘ദേഹം ദേവാലയമെന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ആ ജീവൻ കേവലം ശിവൻ തന്നെയാണ്. അജ്ഞാനരൂപമായ മലിനമാല്യം ഉപേക്ഷിച്ച്, “സോഽഹം” (ഞാൻ അവൻ തന്നേ) എന്ന ഭാവത്തോടെ പൂജിക്കണം.’

Verse 2

अभेददर्शनं ज्ञानं ध्यानं निर्विषयं मनः। स्नानं मनोमलत्यागः शौचमिन्द्रियनिग्रहः ॥२॥

അഭേദദർശനമാണ് ജ്ഞാനം; ധ്യാനം വിഷയരഹിതമായ മനസ്സാണ്. സ്നാനം മനോമലത്യാഗം; ശൗചം ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം.

Verse 3

ब्रह्मामृतं पिबेद्भैक्षमाचरेद्देहरक्षणे। वसेदेकान्तिको भूत्वा चैकान्ते द्वैतवर्जिते। इत्येवमाचरेद्धीमान्स एवं मुक्तिमाप्नुयात् ॥३॥

ബ്രഹ്മരൂപ അമൃതം പാനം ചെയ്യുക; ദേഹസംരക്ഷണാർത്ഥം ഭിക്ഷാവൃത്തി ആചരിക്കുക. ഏകാന്തനിഷ്ഠനായി, ദ്വൈതവರ್ಜിതമായ ഏകാന്തത്തിൽ വസിക്കുക. ഇങ്ങനെ ജ്ഞാനി ആചരിച്ചാൽ മോക്ഷം പ്രാപിക്കും.

Verse 4

जातं मृतमिदं देहं मातापितृमलात्मकम्। सुखदुःखालयामेध्यं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥४॥

ഈ ദേഹം ജനിച്ചതും മരിച്ചതും തന്നേ; മാതാപിതൃമലത്തിൽ നിന്നു ഘടിതം. സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ ആലയം, അശുചി. ഇതിനെ സ്പർശിച്ചാൽ സ്നാനം വിധിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 5

धातुबद्धं महारोगं पापमन्दिरमध्रुवम् । विकाराकारविस्तीर्णं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥५॥

ഈ ദേഹം ധാതുക്കളാൽ ബന്ധിതം, മഹാരോഗംപോലെ, പാപത്തിന്റെ വാസസ്ഥലം, അനിത്യം; വികാരങ്ങളുടെ പല രൂപങ്ങളായി വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതു—ഇതിനെ സ്പർശിച്ച ശേഷം സ്നാനം വിധിയായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു।

Verse 6

नवद्वारमलस्रावं सदा काले स्वभावजम् । दुर्गन्धं दुर्मलोपेतं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥६॥

ഈ ദേഹം നവദ്വാരങ്ങളുള്ള നഗരംപോലെ, മലസ്രാവമുള്ളത്, സദാ—യോഗ്യകാലങ്ങളിൽ—സ്വഭാവജന്യം; ദുർഗന്ധമുള്ളതും ദുഷ്മലത്തോടെ നിറഞ്ഞതും—ഇതിനെ സ്പർശിച്ച ശേഷം സ്നാനം വിധിയായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു।

Verse 7

मातृसूतकसम्बन्धं सूतके सह जायते । मृतसूतकजं देहं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥७॥

മാതാവിന്റെ സൂതകബന്ധത്തോടു ചേർന്നത്, സൂതകത്തോടുകൂടി തന്നേ ജനിക്കുന്നു; മൃതസൂതകത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച ഈ ദേഹം—ഇതിനെ സ്പർശിച്ച ശേഷം സ്നാനം വിധിയായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു।

Verse 8

अहम्ममेति विण्मूत्रलेपगन्धादिमोचनम् । शुद्धशौचमिति प्रोक्तं मृज्जलाभ्यां तु लौकिकम् ॥८॥

‘ഞാൻ’ ‘എന്റെ’ എന്ന ഭാവങ്ങളുടെ നീക്കം—മലം, മൂത്രം, ലേപം, ദുർഗന്ധം മുതലായവയുടെ നീക്കത്തോടുകൂടെ—ഇതാണ് ‘ശുദ്ധ ശൗചം’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു; എന്നാൽ ലൗകിക ശൗചം മണ്ണും ജലവും കൊണ്ടാണ്.

Verse 9

चित्तशुद्धिकरं शौचं वासनात्रयनाशनम् । ज्ञानवैराग्यमृत्तोयैः क्षालनाच्छौचमुच्यते ॥९॥

ചിത്തശുദ്ധി വരുത്തുന്നതാണ് ശൗചം—വാസനകളുടെ ത്രയം നശിപ്പിക്കുന്നതു. ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും എന്ന ‘മണ്ണും ജലവും’ കൊണ്ട് കഴുകി ശുദ്ധിയാകുന്നതിനെ ശൗചം എന്നു പറയുന്നു.

Verse 10

अद्वैतभावनाभैक्षमभक्ष्यं द्वैतभावनम् । गुरुशास्त्रोक्तभावेन भिक्षोर्भैक्षं विधीयते ॥१०॥

അദ്വൈതഭാവനയാൽ ലഭിക്കുന്ന ഭൈക്ഷ്യമാണ് ഭക്ഷ്യം; ദ്വൈതഭാവന അഭക്ഷ്യം. ഗുരുവും ശാസ്ത്രവും ഉപദേശിച്ച ഭാവപ്രകാരം ഭിക്ഷുവിന്ന് ഭൈക്ഷ്യം വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 11

विद्वान् स्वदेशम् उत्सृज्य संन्यासानन्तरं स्वतः । कारागारविनिर्मुक्तचोरवद् दूरतो वसेत् ॥११॥

വിദ്വാൻ സ്വന്തം ദേശം ഉപേക്ഷിച്ച്, സന്ന്യാസം സ്വീകരിച്ച ശേഷം സ്വമേധയാ ദൂരത്ത് വസിക്കണം—കാരാഗാരത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായ കള്ളനെപ്പോലെ.

Verse 12

अहङ्कारसुतं वित्तभ्रातरं मोहमन्दिरम् । आशापत्नी त्यजेद् यावत् तावन् मुक्तो न संशयः ॥१२॥

അഹങ്കാരം പുത്രനും ധനം സഹോദരനും ആയ മോഹമന്ദിരമായ ഗൃഹത്തെയും, ‘ആശ’ എന്ന ഭാര്യയെയും ഒരാൾ എത്രത്തോളം ഉപേക്ഷിക്കുമോ, അത്രത്തോളം അവൻ മോചിതൻ—സംശയമില്ല.

Verse 13

मृता मोहमयी माता जातो बोधमयः सुतः । सूतकद्वयसम्प्राप्तौ कथं सन्ध्यामुपास्महे ॥१३॥

മോഹമയിയായ മാതാവ് മരിച്ചിരിക്കുന്നു; ബോധമയനായ പുത്രൻ ജനിച്ചിരിക്കുന്നു. സൂതകത്തിന്റെ രണ്ടു അവസ്ഥകൾ സംഭവിച്ചപ്പോൾ, നാം സന്ധ്യോപാസന എങ്ങനെ അനുഷ്ഠിക്കാം?

Verse 14

हृदाकाशे चिदादित्यः सदा भासति भासति । नास्तमेति न चोदेति कथं सन्ध्यामुपास्महे ॥१४॥

ഹൃദയാകാശത്തിൽ ചിത്-സൂര്യൻ സദാ പ്രകാശിക്കുന്നു—പ്രകാശിക്കുന്നു. അവൻ അസ്തമിക്കുകയുമില്ല, ഉദിക്കുകയുമില്ല; അപ്പോൾ സന്ധ്യോപാസനയെ എങ്ങനെ നാം ആചരിക്കും?

Verse 15

एकमेवाद्वितीयं यद्गुरोर्वाक्येन निश्चितम् । एतदेकान्तमित्युक्तं न मठो न वनान्तरम् ॥१५॥

ഗുരുവിന്റെ വചനത്താൽ ‘ഏകമേ, അദ്വിതീയം’ എന്നു നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടതുതന്നെ ‘ഏകാന്തം’ എന്നു പറയുന്നു; അത് മഠമല്ല, വനാന്തരവും അല്ല.

Verse 16

असंशयवतां मुक्तिः संशयाविष्टचेतसाम् । न मुक्तिर्जन्मजन्मान्ते तस्माद्विश्वासमाप्नुयात् ॥१६॥

സംശയരഹിതർക്കു മോക്ഷമുണ്ട്; സംശയത്തിൽ ആകുലമായ ചിത്തമുള്ളവർക്ക് ജന്മജന്മാന്തരാന്ത്യത്തിലും മോക്ഷമില്ല. അതുകൊണ്ട് ദൃഢവിശ്വാസം പ്രാപിക്കണം.

Verse 17

कर्मत्यागान्न संन्यासो न प्रेषोच्चारणेन तु । सन्धौ जीवात्मनोरैक्यं संन्यासः परिकीर्तितः ॥१७॥

കർമ്മത്യാഗം മാത്രം കൊണ്ടല്ല സന്ന്യാസം; സന്ന്യാസവാക്യത്തിന്റെ ഉച്ചാരണമാത്രം കൊണ്ടുമല്ല. ജീവാത്മാവും പരമാത്മാവും ഏകമാകുന്ന സന്ധിസ്ഥലത്തിലെ ഐക്യബോധം തന്നെയാണ് സന്ന്യാസമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 18

वमनाहारवद्यस्य भाति सर्वेषणादिषु । तस्याधिकारः संन्यासे त्यक्तदेहाभिमानिनः ॥१८॥

ആർക്കു എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും മുതലായവ ഛർദ്ദിയും ആഹാരവും പോലെ—അഥവാ ഒരുപോലെ വെറുപ്പുളവാക്കുന്നതായി—തോന്നുന്നുവോ, ദേഹാഭിമാനം ഉപേക്ഷിച്ച ആ വ്യക്തിക്കാണ് സന്ന്യാസത്തിന് അർഹത.

Verse 19

यदा मनसि वैराग्यं जातं सर्वेषु वस्तुषु । तदैव संन्यसेद्विद्वानन्यथा पतितो भवेत् ॥१९॥

മനസ്സിൽ എല്ലാ വിഷയങ്ങളോടും വൈരാഗ്യം ഉദിച്ചാൽ അന്നുതന്നെ ജ്ഞാനി സന്ന്യാസം സ്വീകരിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ അവൻ പതിതനാകും.

Verse 20

द्रव्यार्थमन्नवस्त्रार्थं यः प्रतिष्ठार्थमेव वा । संन्यसेद्दुभयभ्रष्टः स मुक्तिं नाप्तुमर्हति ॥२०॥

ധനലാഭത്തിനായോ, അന്നവും വസ്ത്രവും ലഭിക്കാനായോ, അല്ലെങ്കിൽ വെറും പ്രതിഷ്ഠയ്ക്കായോ സന്ന്യാസം സ്വീകരിക്കുന്നവൻ—ഇഹധർമ്മവും സത്യസന്ന്യാസവും രണ്ടിലും നിന്നു വീണവനായതിനാൽ മോക്ഷം പ്രാപിക്കാൻ അർഹനല്ല.

Verse 21

उत्तमा तत्त्वचिन्तैव मध्यमं शास्त्रचिन्तनम् । अधमा मन्त्रचिन्ता च तीर्थभ्रान्त्यधमाधमा ॥२१॥

പരമോന്നതം തത്ത്വത്തെ മാത്രം ധ്യാനിച്ച് വിചാരിക്കുന്നതാകുന്നു; മധ്യമം ശാസ്ത്രചിന്ത; അധമം മന്ത്രചിന്ത; തീർത്ഥസ്ഥലങ്ങളിൽ മോഹഭ്രമത്തോടെ അലഞ്ഞുതിരിയൽ അധമത്തിൽപോലും അധമം.

Verse 22

अनुभूतिं विना मूढो वृथा ब्रह्मणि मोदते । प्रतिबिम्बितशाखाग्रफलास्वादनमोदवत् ॥२२॥

അപരോക്ഷാനുഭൂതി ഇല്ലാതെ മൂഢൻ ബ്രഹ്മനിൽ വ്യർത്ഥമായി ആനന്ദിക്കുന്നു—ജലത്തിൽ പ്രതിബിംബിതമായ ശാഖാഗ്രത്തിലെ ഫലം രുചിച്ചതെന്ന ഭ്രമാനന്ദം പോലെ.

Verse 23

न त्यजेच्चेद्यतिर्मुक्तो यो माधुकरमातरम् । वैराग्यजनकं श्रद्धाकलत्रं ज्ञाननन्दनम् ॥२३॥

മുക്തനായ യതി ‘മാധുകര’ എന്ന മാതാവിനെ—വൈരാഗ്യം ജനിപ്പിക്കുന്നതും, ശ്രദ്ദയെ ഭാര്യയായും ജ്ഞാനത്തെ പുത്രനായും ഉള്ളതുമായ അതിനെ—ത്യജിക്കരുത്.

Verse 24

धनवृद्धा वयोवृद्धा विद्यावृद्धास्तथैव च । ते सर्वे ज्ञानवृद्धस्य किंकराः शिष्यकिंकराः ॥२४॥

ധനത്തിൽ വൃദ്ധർ, വയസ്സിൽ വൃദ്ധർ, വിദ്യയിൽ വൃദ്ധർ—അവരെല്ലാം ജ്ഞാനത്തിൽ വൃദ്ധനായവന്റെ സേവകരാണ്; ശിഷ്യരൂപ സേവകരാണ്.

Verse 25

यन्मायया मोहितचेतसो मामात्मानमापूर्णमलब्धवन्तः । परं विदग्दोधरपूरणाय भ्रमन्ति काका इव सूरयोऽपि ॥२५॥

മായയാൽ മോഹിതചിത്തരായവർ, എന്നെ—ആത്മാവിനെ, സർവ്വപൂർണ്ണനെ—ലഭിക്കാതെ, കപടബുദ്ധിയാൽ വയർ നിറയ്ക്കാൻ ‘ജ്ഞാനികൾ’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നവരും കാക്കകളെപ്പോലെ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു.

Verse 26

पाषाणलोहमणिमृण्मयविग्रहेषु पूजा पुनर्जननभोगकरी मुमुक्षोः । तस्माद्यतिः स्वहृदयार्चनमेव कुर्याद्बाह्यार्चनं परिहरेदपुनर्भवाय ॥२६॥

കല്ല്, ലോഹം, രത്നം, മണ്ണ് എന്നിവകൊണ്ടുള്ള വിഗ്രഹങ്ങളിൽ അർപ്പിക്കുന്ന പൂജ മുമുക്ഷുവിന് പുനർജന്മത്തിനും ഭോഗാനുഭവത്തിനും കാരണമാകുന്നു. അതിനാൽ യതി ഹൃദയത്തിൽ തന്നെയുള്ള ആരാധന മാത്രം ചെയ്യുക; അപുനർഭവത്തിനായി ബാഹ്യപൂജ ഉപേക്ഷിക്കുക.

Verse 27

अन्तःपूर्णो बहिःपूर्णः पूर्णकुम्भ इवार्णवे । अन्तःशून्यो बहिःशून्यः शून्यकुम्भ इवाम्बरे ॥२७॥

അകത്ത് നിറഞ്ഞതും പുറത്തും നിറഞ്ഞതും—സമുദ്രത്തിലെ നിറഞ്ഞ കുടംപോലെ; അകത്ത് ശൂന്യവും പുറത്തും ശൂന്യവും—ആകാശത്തിലെ ശൂന്യകുടംപോലെ.

Verse 28

मा भव ग्राह्यभावात्मा ग्राहकात्मा च मा भव । भावनामखिलं त्यक्त्वा यच्छिष्टं तन्मयो भव ॥२८॥

ഗ്രാഹ്യഭാവം (വസ്തുസ്വഭാവം) ആകരുത്; ഗ്രാഹകഭാവം (ഗ്രാഹകസ്വഭാവം) ആകരുത്. എല്ലാ ഭാവനകളും ഉപേക്ഷിച്ച്, ശേഷിക്കുന്നതിന്റെ സ്വഭാവമായിത്തന്നെ നിലകൊൾക.

Verse 29

द्रष्टृदर्शनदृश्यानि त्यक्त्वा वासनया सह । दर्शनप्रथमाभासमात्मानं केवलं भज ॥२९॥

ദ്രഷ്ടാവും ദർശനവും ദൃശ്യമും—വാസനയോടുകൂടെ എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച്; ദർശനത്തിന്റെ പ്രഥമാഭാസമായ ആത്മാവിനെ മാത്രം ഭജിക്കുകയോ ആശ്രയിക്കുകയോ ചെയ്യുക.

Verse 30

संशान्तसर्वसंकल्पा या शिलावदवस्थितिः । जाग्रन्निद्राविनिर्मुक्ता सा स्वरूपस्थितिः परा ॥३०॥

എല്ലാ സങ്കൽപ്പങ്ങളും പൂർണ്ണമായി ശമിച്ചിരിക്കുന്നതും, പാറപോലെ അചഞ്ചലമായി നിലകൊള്ളുന്നതും, ജാഗ്രത്തും നിദ്രയും വിട്ടുമുക്തമായതുമായ അവസ്ഥ—അതുതന്നെ സ്വരൂപസ്ഥിതിയായ പരമാവസ്ഥയാണ്.

Verse 1

अहमस्मि परश्चास्मि ब्रह्मास्मि प्रभवोऽस्म्यहम् । सर्वलोकगुरुश्चास्मि सर्वलोकेऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥१॥

ഞാൻ ആകുന്നു; ഞാൻ പരമനും ആകുന്നു. ഞാൻ ബ്രഹ്മം ആകുന്നു; ഞാൻ സർവ്വത്തിന്റെയും പ്രഭവം (മൂലകാരണം) ആകുന്നു. ഞാൻ സർവ്വലോകങ്ങളുടെ ഗുരുവും ആകുന്നു; ഞാൻ സർവ്വലോകങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഞാൻ അതുതന്നെ; ഞാൻ തന്നേ.

Verse 2

अहमेवास्मि सिद्धोऽस्मि शुद्धोऽस्मि परमोऽस्म्यहम् । अहमस्मि सोमोऽस्मि नित्योऽस्मि विमलोऽस्म्यहम् ॥२॥

ഞാൻ ഏകനായി ആകുന്നു. ഞാൻ സിദ്ധൻ (പരിപൂർണ്ണൻ) ആകുന്നു. ഞാൻ ശുദ്ധൻ ആകുന്നു. ഞാൻ പരമൻ ആകുന്നു. ഞാൻ ആകുന്നു; ഞാൻ സോമൻ ആകുന്നു. ഞാൻ നിത്യൻ ആകുന്നു. ഞാൻ വിമലൻ, കളങ്കരഹിതൻ ആകുന്നു.