
ബഹ്വൃച (ബഹ്വൃചാ) ഉപനിഷത്ത് ഋഗ്വേദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു സംക്ഷിപ്ത ശാക്ത ഉപനിഷത്താണ്. ദേവീസൂക്തം (ഋഗ്വേദം 10.125) പറയുന്ന ‘അഹം’ വാണിയെ ഉപനിഷദീയ ബ്രഹ്മതത്ത്വമായി ചുരുക്കി, ദേവി/ശക്തിയെയാണ് പരമസത്യമായി സ്ഥാപിക്കുന്നത്. കുറച്ച് മന്ത്രങ്ങളിൽ തന്നെ ദേവിയെ വാക്, പ്രാണൻ, ദേവതാശക്തികളുടെ അധിഷ്ഠാത്രി മാത്രമല്ല, ലോകത്തിന്റെ പരമകാരണമെന്ന ശക്തിയായി കൂടി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. അഗ്നി, ഇന്ദ്രൻ, വരുണൻ മുതലായവർ ഒരേ ശക്തിയുടെ പ്രവർത്തനരൂപങ്ങൾ എന്ന വ്യാഖ്യാനം പ്രധാനമാണ്. ദർശനപരമായി ബ്രഹ്മ-ശക്തി അഭേദം, ചൈതന്യശക്തിയുടെ സ്വപ്രകാശത, ദേവിയുടെ അന്തർവ്യാപ്തിയും പരാവ്യാപ്തിയും—ഇരുവശങ്ങളും—ഉന്നയിക്കുന്നു. ‘വാക്’ ദേവിയുടെ സ്വരൂപം എന്നതിനാൽ മന്ത്ര/ശ്രുതിയെ വെറും കർമ്മകാണ്ഡമല്ല, ജ്ഞാനസാധനയുടെ മാർഗ്ഗമായും കാണുന്നു. ചരിത്രപരമായി ഇത് ശാക്തപരമ്പരയുടെ വൈദിക പ്രാമാണ്യം ഉറപ്പിക്കുകയും, ഉപനിഷത്തുകളുടെ ‘ഏകതത്ത്വ’ ബോധത്തെ ദേവികേന്ദ്രിത ഭാഷയിൽ അവതരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ദേവിയേ ആത്മാവ്’ എന്ന തിരിച്ചറിവിലൂടെ ദ്വൈതഭ്രമം നീങ്ങി ജ്ഞാനവും ഭക്തിയും ഒരേ സത്യത്തിൽ ഏകീകരിക്കുന്നതാണ് മോക്ഷസൂചന.
Start Reading• Devī/Śakti is identified with Brahman: the ultimate reality is conscious power
self-luminous and all-pervading.
• The Devī-sūkta paradigm: the Goddess speaks as the source of gods
seers
and cosmic order; Vedic deities are her functions.
• Vāc (sacred speech) as metaphysics: mantra and revelation are expressions of Devī’s own being; speech is a path to knowledge.
• Immanence and transcendence: Devī is both the world’s material-causal ground and the transcendent witness beyond all forms.
• Non-dual recognition: liberation arises from realizing the identity of ātman and Devī/Brahman
dissolving subject–object duality.
• Unity of jñāna and bhakti: contemplative insight and devotional orientation are complementary modes of approaching the same supreme.
• Ritual and inner worship: external Vedic/tantric forms are validated but subordinated to inner realization of Devī as the Self.
9 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
देवी ह्येकाग्र एवासीत् । सैव जगदण्डम् असृजत् । कामकलेति विज्ञायते । शृङ्गारकलेति विज्ञायते ॥१॥
ആദിയിൽ ദേവി ഏകാഗ്രരൂപത്തിൽ ഏകയായിരുന്നുവത്രെ. അവൾ തന്നെയാണ് ജഗദണ്ഡം (ബ്രഹ്മാണ്ഡ-അണ്ഡം) സൃഷ്ടിച്ചത്. അവൾ ‘കാമകലാ’ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു; ‘ശൃംഗാരകലാ’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.
Śakti as Brahman (cosmic causality; manifestation from the One)Verse 2
तस्या एव ब्रह्मा अजीजनत् । विष्णुर् अजीजनत् । रुद्रोऽजीजनत् । सर्वे मरुद्गणा अजीजनत् । गन्धर्वाप्सरसः किन्नरा वादित्रवादिनः समन्ताद् अजीजनत् । भोग्यम् अजीजनत् । सर्वम् अजीजनत् । सर्वं शाक्तम् अजीजनत् ...
അവളിൽ നിന്നുതന്നെ ബ്രഹ്മാവു ജനിച്ചു; വിഷ്ണുവു ജനിച്ചു; രുദ്രനും ജനിച്ചു. എല്ലാ മരുത്ഗണങ്ങളും ജനിച്ചു. ഗന്ധർവ-അപ്സരസ്സുകൾ, കിന്നരർ, വാദ്യവാദകർ എല്ലാദിക്കുകളിലും ഉദിച്ചു. ഭോഗ്യവസ്തുക്കൾ ജനിച്ചു; എല്ലാം ജനിച്ചു. ശക്തിസ്വഭാവമുള്ളതെല്ലാം ജനിച്ചു. അണ്ഡജം, സ്വേദജം, ഉദ്ഭിജ്ജം, ജരായുജം—സ്ഥാവര-ജംഗമങ്ങളായ എല്ലാ ജീവികളും, മനുഷ്യരടക്കം—എല്ലാം ജനിച്ചു.
Śakti as the material and efficient cause of the universe; emanation of deities and beingsVerse 3
सैषा परा शक्तिः । सैषा शांभवीविद्या कादिविद्येति वा हादिविद्येति वा सादिविद्येति वा । रहस्यम् । ओमों वाचि प्रतिष्ठा ॥३॥
അവൾ തന്നെയാണ് പരാശക്തി. അവൾ തന്നെയാണ് ശാംഭവീവിദ്യ—കാദിവിദ്യയെന്നോ, ഹാദിവിദ്യയെന്നോ, സാദിവിദ്യയെന്നോ അറിയപ്പെടുന്നത്. ഇതാണ് രഹസ്യം: ‘ഓം, ഓം’—വാക്കിൽ പ്രതിഷ്ഠ, ആധാരം.
Mantra-śakti; Śāmbhavī-vidyā; Om as the basis of vāk (speech)Verse 4
सैव पुरत्रयं शरीरत्रयं व्याप्य बहिरन्तरम् अवभासयन्ती देशकालवस्त्वन्तरसङ्गात् महात्रिपुरसुन्दरी वै प्रत्यक्चितिः ॥४॥
അവൾ തന്നെയാണ് ത്രിപുരം (മൂന്നു നഗരങ്ങൾ)യും ശരീരത്രയവും വ്യാപിച്ച്, പുറത്തെയും അകത്തെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നവൾ; ദേശ-കാല-വസ്തു-ഭേദങ്ങളുടെ സംഗമത്താൽ—പ്രത്യക് ചിതിസ്വരൂപിണിയായ മഹാത്രിപുരസുന്ദരിയത്രെ.
Pratyak-caitanya (inner consciousness) as Devī; pervasion of the three bodies/worlds; nondual illuminationVerse 5
सैवात्मा ततोऽन्यम् असत्यम् अनात्मा । अत एषा ब्रह्मासंवित्तिर्भावाभावकलाविनिर्मुक्ता चिद्विद्याऽद्वितीयब्रह्मसंवित्तिः सच्चिदानन्दलहरी महात्रिपुरसुन्दरी बहिरन्तरम् अनुप्रविश्य स्वयम् एकैव विभाति । यदस्...
അവൾ തന്നെയാണ് ആത്മാവ്; അതല്ലാത്തത് അസത്യം, അനാത്മ. അതിനാൽ ഇതാണ് ബ്രഹ്മസംവിത്ത്—ഭാവ-അഭാവങ്ങളുടെ കലകളിൽ നിന്നു വിമുക്തമായ—ചിദ്വിദ്യ, അദ്വിതീയ ബ്രഹ്മസംവിത്ത്. സച്ചിദാനന്ദലഹരിയായ മഹാത്രിപുരസുന്ദരി പുറത്തും അകത്തും പ്രവേശിച്ച്, സ്വയം ഏകയായിത്തന്നെ പ്രകാശിക്കുന്നു. ഉള്ളത് സന്മാത്രം; പ്രകാശിക്കുന്നത് ചിന്മാത്രം; പ്രിയമായ ആനന്ദം—അതുതന്നെ മഹാത്രിപുരസുന്ദരിയുടെ ആദിരൂപം. നീയും ഞാനും സമസ്ത വിശ്വവും, സർവദേവതകളും മറ്റെല്ലാം—എല്ലാം മഹാത്രിപുരസുന്ദരിയത്രെ. ‘ലലിതാ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഏക സത്യം—അത് അദ്വിതീയം, അഖണ്ഡാർത്ഥമായ പരബ്രഹ്മം.
Advaita (nondual Brahman) expressed as Śakti/Tripurasundarī; Sat-Cit-Ānanda; negation of anātmanVerse 6
पञ्चरूपपरित्यागाद् दर्परूपप्रहाणतः । अधिष्ठानं परं तत्त्वम् एकं सच्छिष्यते महत् ॥ इति ॥ ६ ॥
അഞ്ചു രൂപങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കുകയും ദർപ്പം (അഹങ്കാരം) എന്ന രൂപത്തെ വിട്ടുകളയുകയും ചെയ്താൽ, അധിഷ്ഠാനമായ പരമതത്ത്വം—ഒന്നായ മഹത് സത്—ശേഷിക്കുന്നു.
Brahman as adhiṣṭhāna (substratum); renunciation of nāma-rūpa and ahaṅkāraVerse 7
प्रज्ञानं ब्रह्मेति वा अहं ब्रह्मास्मीति वा भाष्यते । तत्त्वमसीत्येव संभाष्यते । अयमात्मा ब्रह्मेति वा ब्रह्मैवाहमस्मीति वा ॥ ७ ॥
‘പ്രജ്ഞാനം ബ്രഹ്മം’ അല്ലെങ്കിൽ ‘അഹം ബ്രഹ്മാസ്മി’ എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; ‘തത്ത്വമസി’ എന്നുതന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നു; ‘അയം ആത്മാ ബ്രഹ്മ’ അല്ലെങ്കിൽ ‘ബ്രഹ്മൈവ അഹം അസ്മി’ എന്നും പറയുന്നു.
Mahāvākya teaching; identity of Ātman and Brahman; prajñāna (pure consciousness)Verse 8
योऽहमस्मीति वा सोऽहमस्मीति वा योऽसौ सोऽहमस्मीति वा या भाव्यते सैषा षोडशी श्रीविद्या पञ्चदशाक्षरी श्रीमहात्रिपुरसुन्दरी बालाम्बिकेति बगलेति वा मातङ्गीति स्वयंवरकल्याणीति भुवनेश्वरीति चामुण्डेति चण्डेति...
‘ഞാൻ അവൾ/അവൻ തന്നേ’ അല്ലെങ്കിൽ ‘അവൾ/അവൻ ഞാൻ തന്നേ’ അല്ലെങ്കിൽ ‘അവൻ—അവൻ തന്നേ ഞാൻ’ എന്നിങ്ങനെ ധ്യാനിക്കപ്പെടുന്ന അവൾ, ഇതേ ഷോഡശീ ശ്രീവിദ്യ, പഞ്ചദശാക്ഷരി മന്ത്രം, ശ്രീ മഹാത്രിപുരസുന്ദരി—ബാലാംബിക, ബഗലാ, മാതംഗി, സ്വയംവരകല്യാണി, ഭുവനേശ്വരി, ചാമുണ്ഡാ, ചണ്ഡി, വാരാഹി, തിരസ്കരിണി, രാജമാതംഗി, ശുകശ്യാമല, ലഘുശ്യാമല, അശ്വാരൂഢാ, പ്രത്യംഗിരാ, ധൂമാവതി, സാവിത്രി, ഗായത്രി, സരസ്വതി, ബ്രഹ്മാനന്ദകലികാ എന്നിങ്ങനെ നാമാന്തരങ്ങളാലും അറിയപ്പെടുന്നു.
Upāsanā of nondual identity (so’ham/yo’ham) integrated with Śrīvidyā/Devī as Brahman; nāma-rūpa as divine modalitiesVerse 9
ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् । यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति । य इत्तद्विदुस्त इमे समासते । इत्युपनिषत् ॥ ९ ॥
ഋക് മന്ത്രങ്ങൾ അക്ഷരമായ പരമവ്യോമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; അവിടെയാണ് സർവ്വദേവന്മാരും അധിവസിച്ച് ആസീനരായിരിക്കുന്നത്. അതിനെ അറിയാത്തവൻ ഋക്കുകളാൽ എന്തു ചെയ്യും? അതിനെ അറിയുന്നവർ തന്നെയാണ് അവിടെ ഒരുമിച്ചു സമാസീനരാകുന്നത്—ഇതി ഉപനിഷത്.
Akṣara Brahman; primacy of realization over mere recitation; ‘parama vyoman’ as the locus of BrahmanAnswers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.