Purvabhaga
मङ्गलाचरणम्, तीर्थ-परिसरः, सूतागमनम् — Invocation, Sacred Setting, and the Arrival of Sūta
અધ્યાય ૧ વ્યાસના મંગલાચરણ અને શિવસ્તુતિથી શરૂ થાય છે. તેઓ શિવને સોમરૂપ, ગણાધિપતિ, પુત્રસહિત પિતા તથા પ્રધાન–પુરુષના સ્વામી—સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયના કારણ—રૂપે નમસ્કાર કરે છે. પછી શિવના લક્ષણો—અનુપમ શક્તિ, સર્વવ્યાપી ઐશ્વર્ય, સ્વામિત્વ અને વિભુત્વ—વર્ણવી અજન્મા, નિત્ય, અવિનાશી મહાદેવની શરણાગતિ કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ પ્રસંગ ધર્મક્ષેત્રો અને તીર્થોમાં જાય છે—ગંગા–કાલિન્દી સંગમ અને પ્રયાગાદિ સ્થાનોમાં—જ્યાં નિયમપરાયણ ઋષિઓ મહાસત્ર કરે છે. આ સમાગમની વાત સાંભળી વ્યાસપરંપરાસંબંધિત પ્રસિદ્ધ સૂત, જે કથા, કાળ, નીતિ અને કાવ્યવાણીમાં નિપુણ છે, ત્યાં આવે છે. ઋષિઓ તેને આદરપૂર્વક আতિથ્ય અને વિધિવત્ સન્માન આપે છે; અહીંથી આગળના સંવાદની શરૂઆત થાય છે.
परस्य दुर्निर्णयः—षट्कुलीयमुनिविवादः तथा ब्रह्मदर्शनार्थं मेरुप्रयाणम् | The Dispute of the Six-Lineage Sages on the Supreme and Their Journey to Brahmā at Meru
આ અધ્યાયમાં સૂત કલ્પચક્રમાં સૃષ્ટિકાર્યના આરંભનો પ્રસંગ સ્થાપે છે. ‘ષટ્કુલીય’ મુનિઓ ‘પરમ’ એટલે સર્વોચ્ચ તત્ત્વ શું—એ વિષયે દીર્ઘ વિવાદ કરે છે; દરેક જુદો મત રજૂ કરે છે, પરંતુ પરમ તત્ત્વ દુર્નિરૂપ્ય હોવાથી નિશ્ચિત નિર્ણય થતો નથી. તેથી વિવાદ નિવારવા તેઓ દેવ-દાનવો દ્વારા સ્તુત, અવિનાશી વિધાન-નિર્માતા બ્રહ્માના દર્શન માટે મેરુ પર્વત તરફ પ્રયાણ કરે છે. મેરુનું પુણ્ય શિખર દેવો, દાનવો, સિદ્ધો, ચારણો, યક્ષો અને ગંધર્વોથી ભરપૂર, રત્નો, ઉપવન, ગુફાઓ અને ઝરણાઓથી શોભિત તરીકે વર્ણવાય છે. ત્યાં ‘બ્રહ્મવન’ નામે વિશાળ વન, સુગંધિત શુદ્ધ જળના સરોવરો, પુષ્પિત વૃક્ષો અને દૃઢ પ્રાકારોથી યુક્ત તેજસ્વી મહાનગરીનું ચિત્રણ આવે છે. આ વર્ણન તત્ત્વનિર્ણય પૂર્વેની ભૂમિકા બની, પરમ પ્રશ્નનું સમાધાન પવિત્ર ક્ષેત્રમાં વિશ્વાધિકારીને શરણ જઈને જ પ્રાપ્ત થાય છે—એ સૂચવે છે.
सर्वेश्वर-परमकारण-निरूपणम् / The Supreme Lord as the Uncaused Cause
અધ્યાય ૩માં બ્રહ્મા શિવ/રુદ્રની પરમ મહત્તા તત્ત્વરૂપે વર્ણવે છે. પ્રભુનું સ્વરૂપ એવું છે કે વાણી અને મન તેને ન પામી પાછાં ફરે; તે આનંદને જાણનાર નિર્ભય બને છે. એ જ એક ઈશ્વર જીવોથી સર્વ લોકોનું શાસન કરે છે અને એમાંથી દેવતાઓ સહિત બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-રુદ્ર-ઇન્દ્ર, ભૂતો, ઇન્દ્રિયો તથા જગતની પ્રથમ પ્રકટતા ઉત્પન્ન થાય છે. તે કારણોનો આધાર અને ધ્યાનયોગ્ય પરમ કારણ છે, પરંતુ પોતે ક્યારેય અન્યથી ઉત્પન્ન થતો નથી. શિવ સર્વેશ્વર, સર્વૈશ્વર્યસંપન્ન, મુક્તિ ઇચ્છનારાઓનું ધ્યેય; આકાશમધ્યે સ્થિત રહી પણ સર્વત્ર વ્યાપે છે. બ્રહ્મા સ્વીકારે છે કે પ્રજાપતિપદ તેમને શિવકૃપા અને ઉપદેશથી મળ્યું. એકમાં અનેકતા, નિષ્ક્રિયોમાં ક્રિયાશીલતા, એક બીજથી બહુરૂપ—રુદ્ર ‘અદ્વિતીય’ કહેવાય છે. તે સર્વ હૃદયોમાં નિત્ય વસે છે, અન્યને અગોચર રહી, સદા વિશ્વને ધારણ અને નિયંત્રિત કરે છે.
सत्रप्रवृत्तिः — वायोः आगमनं च (Commencement of the Satra and the Arrival of Vāyu)
આ અધ્યાયમાં સૂત કહે છે કે અનેક મહર્ષિઓ મહાદેવની ઉપાસના કરતાં દીર્ઘ યજ્ઞ-સત્રનો આરંભ કરે છે. આ સત્ર અદ્ભુત છે અને સૃષ્ટિકર્તાઓની આદ્ય સર્જન-પ્રેરણાસમાન ગણાય છે. બહુ દક્ષિણાસહિત સત્ર પૂર્ણ થતાં પિતામહ બ્રહ્માની આજ્ઞાથી વાયુદેવ ત્યાં આવે છે. વાયુનું તાત્ત્વિક સ્વરૂપ વર્ણવાય છે—તે પ્રત્યક્ષજ્ઞ, આજ્ઞાબળે નિયંત્રણ કરનાર, મરુતો સાથે સંકળાયેલ; પ્રાણાદિ ક્રિયાઓથી દેહના અંગોને પ્રેરિત કરનાર અને દેહધારીઓને ધારણ-પોષણ કરનાર છે. અણિમા વગેરે શક્તિઓ, જગતધારણ કાર્ય, તેમજ શબ્દ-સ્પર્શ, આકાશ-યોનિ અને તેજ સાથેનો સંબંધ જેવી સૂક્ષ્મ તત્ત્વભાષા પણ આવે છે. વાયુ આશ્રમમાં પ્રવેશે ત્યારે ઋષિઓ બ્રહ્મવચન સ્મરી આનંદિત થાય છે, ઊભા રહી પ્રણામ કરે છે અને તેમના માટે સન્માનાસન તૈયાર કરે છે—આગામી ઉપદેશની ભૂમિકા બને છે।
पशुपाशपतिज्ञान-प्राप्तिः (Acquisition of Paśupati–Pāśa Knowledge)
નૈમિષારણ્યમાં સૂત મુનિઓની ઔપચારિક જિજ્ઞાસા વાયુને રજૂ કરે છે—ઈશ્વરગમ્ય જ્ઞાન તેમને કેવી રીતે મળ્યું અને શૈવભાવ કેવી રીતે પ્રગટ્યો. વાયુ શ્વેતલોહિત કલ્પનો પ્રસંગ કહે છે: સર્જન ઇચ્છતા બ્રહ્માએ ઘોર તપ કર્યું. પ્રસન્ન થઈ પરમપિતા મહેશ્વર કૌમાર રૂપે ‘શ્વેત’ નામે પ્રગટ થયા અને બ્રહ્માને સాక్షાત્ દર્શન, પરમ જ્ઞાન તથા ગાયત્રી અર્પણ કરી. આ અનुग્રહથી બ્રહ્મા ચરાચર સૃષ્ટિમાં સમર્થ બન્યા. પરમેશ્વર પાસેથી બ્રહ્માએ ‘અમૃત’ સમાન જે ઉપદેશ સાંભળ્યો, તે વાયુએ પોતાના તપોબળથી બ્રહ્માના મુખેથી પ્રાપ્ત કર્યો. મુનિઓ પૂછે છે કે કયું શુભ જ્ઞાન દૃઢપણે ધારણ કરવાથી પરમ સિદ્ધિ આપે; વાયુ તેને પશુપાશપતિ-જ્ઞાન કહી સાચા કલ્યાણાર્થીઓ માટે પરા નિષ્ઠાનો ઉપદેશ આપે છે।
पशु-पाश-पतिविचारः / Inquiry into Paśu, Pāśa, and Pati
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ વાયુને પૂછે છે—પશુ (બંધ જીવ) અને પાશ (બંધનતત્ત્વ)નું સ્વરૂપ શું છે અને તેમનો પરમ સ્વામી પતિ કોણ છે. વાયુ સ્થાપે છે કે સૃષ્ટિ માટે ચેતન, બુદ્ધિમત્કારણ અનિવાર્ય છે; અચેતન પ્રધાન, પરમાણુઓ કે અન્ય જડ તત્ત્વો પોતે જ વ્યવસ્થિત જગત રચી શકતા નથી. જીવ કર્તા જેવો દેખાય છે, પરંતુ તેની અસરકારક કર્તૃત્વશક્તિ પ્રભુની પ્રેરણાથી ચાલે છે—જેમ અંધનો ચાલવો. પશુ-પાશ-પતિ ત્રયથી પર એક પરમ પદ છે; તત્ત્વવિદ્યા/બ્રહ્મવિદ્યા દ્વારા તેનું જ્ઞાન થતાં યોનિમુક્તિ અને પુનર્જન્મનિવૃત્તિ થાય છે. ભોક્તા-ભોગ્ય-પ્રેરયિતા એવા ત્રિવિધ વિવેકથી પર મુક્તિ ઇચ્છનાર જ્ઞાની માટે વધુ કંઈ જાણવાનું રહેતું નથી, એવો નિષ્કર્ષ છે.
कालतत्त्वनिर्णयः / Doctrine of Kāla (Time) and Its Subordination to Śiva
ઋષિઓ કાળ (સમય) વિષે પૂછે છે કે તે ઉત્પત્તિ અને પ્રલય માટે સર્વવ્યાપી શરત છે, અને જગત ચક્રની જેમ સર્જન-લયમાં વારંવાર ફરતું રહે છે. તેઓ કહે છે કે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ (હરી), રુદ્ર તથા અન્ય દેવ-અસુર પણ કાળે સ્થાપેલી નિયતિનું ઉલ્લંઘન કરી શકતા નથી; કાળ જ ભૂત-વર્તમાન-ભવિષ્યનો વિભાગ કરે છે અને સર્વ પ્રાણીઓને જરા આપે છે. તેઓ પૂછે છે—આ દિવ્ય કાળ કોણ છે, કોના અધિન છે, અને શું કોઈ તેની પકડથી પર છે? વાયુ ઉત્તર આપે છે—કાળ નિમેષ-કાષ્ઠા વગેરે માપથી પરિમેય તત્ત્વ છે, કાળાત્મા છે, પરમ માહેશ્વર તેજ છે—નિયોગરૂપ અપ્રતિહત નિયામક શક્તિ જે ચરાચર જગતનું શાસન કરે છે. મોક્ષ પણ મહાકાળાત્મા સાથે સંબંધિત અંશ-પ્રસવરૂપે પ્રગટે છે, જેમ અગ્નિથી પ્રેરિત લોખંડ ગતિ પામે. નિષ્કર્ષ—જગત કાળાધીન છે, પણ કાળ જગતાધીન નથી; કાળ શિવાધીન છે, શિવ કાળાધીન નથી. શિવનું અજય શાર્વ તેજ કાળમાં પ્રતિષ્ઠિત હોવાથી કાળની મર્યાદા ઓળંગવી દુષ્કર છે।
कालमान-निर्णयः (Determination of the Measures of Time)
આ અધ્યાયમાં કાલમાન (સમય-માપ) નો શાસ્ત્રીય નિર્ણય વર્ણવાયો છે. ઋષિઓ પૂછે છે કે આયુષ્ય અને સંખ્યારૂપ કાળ કયા પ્રમાણથી ગણાય છે અને માપી શકાય એવા કાળની પરમ સીમા શું છે. વાયુ આંખની પલકને આધારે ‘નિમેષ’ને સૌથી સૂક્ષ્મ એકમ કહી, પછી ક્રમે નિમેષથી કાષ્ઠા, કાષ્ઠાથી કલા, કલાથી મુહૂર્ત અને મુહૂર્તથી અહોરાત્ર (દિવસ-રાત) સુધીની માપશ્રેણી સમજાવે છે. ત્યારબાદ માસ, ઋતુ અને અયનનો સંબંધ, માનુષ-અબ્દ (માનવ વર્ષ) ની વ્યાખ્યા તથા દેવ-ગણના અને પિતૃ-ગણનાનો ભેદ જણાવે છે. મુખ્ય સિદ્ધાંત એ છે કે શાસ્ત્ર મુજબ દક્ષિણાયન દેવો માટે રાત્રિ અને ઉત્તરાયન દેવો માટે દિવસ ગણાય—આ દૈવી અહોરાત્ર-નિર્ણય છે. આ દૈવી પ્રમાણથી યુગ-ગણનાનો આધાર સ્થાપી, ભારતવર્ષમાં ચાર યુગ પ્રસિદ્ધ છે એમ કહે છે.
शक्त्यादिसृष्टिनिरूपणम् / The Account of Creation Beginning with Śakti
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ પૂછે છે—પરમેશ્વર પોતાની આજ્ઞાથી લીલારૂપે સમગ્ર જગતની સૃષ્ટિ અને સંહાર કેવી રીતે કરે છે, અને કયું આદ્ય તત્ત્વ છે જેમાંથી સર્વ વિસ્તરે છે અને જેમાં સર્વ લય પામે છે. વાયુ ક્રમબદ્ધ સૃષ્ટિવર્ણન કરે છે—પ્રથમ શક્તિ પ્રગટ થાય છે; તે ‘શાન્ત્યતીત’ પદથી પણ પરે સ્થિત છે. શક્તિયુક્ત શિવમાંથી માયા અને પછી અવ્યક્ત પ્રસરતું થાય છે. શાન્ત્યતીત, શાન્તિ, વિદ્યા, પ્રતિષ્ઠા, નિવૃત્તિ—આ પાંચ ‘પદ’ ઈશ્વરપ્રેરિત સૃષ્ટિક્રમ તરીકે જણાવાય છે; સંહાર તેનો ઉલટો ક્રમ છે. જગત પાંચ ‘કલા’થી વ્યાપ્ત છે અને અવ્યક્ત આત્માના અધિષ્ઠાનથી જ કારણભૂમિ બને છે. આગળ તાત્ત્વિક રીતે કહે છે—અવ્યક્ત કે આત્મા એકલા કર્તા નથી; પ્રકૃતિ જડ છે અને પુરુષ આ સંદર્ભે અકર્તા/અજ્ઞ સમાન; તેથી પ્રધાન, પરમાણુ વગેરે જડ કારણો બુદ્ધિમાન કારણ વિના સુવ્યવસ્થિત જગત ઉત્પન્ન કરી શકતા નથી. તેથી સૃષ્ટિ પાછળ આવશ્યક ચેતન કર્તા શિવ જ છે।
त्रिमूर्तिसाम्यं तथा महेश्वरस्य परमार्थकारणत्वम् | Equality of the Trimūrti and Maheśvara as the Supreme Cause
આ અધ્યાયમાં વાયુ શૈવ સૃષ્ટિક્રમ અને તત્ત્વવિચાર રજૂ કરે છે. પૂર્વ અવ્યક્તમાંથી પ્રભુની આજ્ઞાથી બુદ્ધિ વગેરે ક્રમે પ્રગટ થાય છે; તે પરિવર્તનોમાંથી રુદ્ર, વિષ્ણુ અને પિતામહ (બ્રહ્મા) કારણ-કાર્યના પ્રશાસક રૂપે ઉત્પન્ન થાય છે. દિવ્ય તત્ત્વની સર્વવ્યાપકતા, અપ્રતિહત શક્તિ, અનુપમ જ્ઞાન અને સિદ્ધિઓનું વર્ણન કરીને સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલયના ત્રણેય કાર્યોમાં મહેશ્વરને પરમ કારણ અને સર્વાધિપતિ તરીકે સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે. આગળના ચક્રમાં સર્ગ, રક્ષા અને લય—આ શાસનવિધિઓ ત્રિમૂર્તિને અલગ અલગ સોંપી, તેઓ પરસ્પર ઉત્પન્ન, પરસ્પર પોષક અને પરસ્પર સમન્વયથી વૃદ્ધિ પામે છે એમ કહે છે. એક દેવની સ્તુતિથી બીજાના ઈશ્વરત્વમાં ઘટાડો થતો નથી—એ રીતે સંકીર્ણ શ્રેષ્ઠતાવાદ નકારવામાં આવે છે; જે ત્રિદેવની નિંદા કરે તે આસુરી/અમંગળ યોનિ પામે છે એવી ચેતવણી છે. અંતે મહેશ્વર ત્રિગુણાતીત, ચતુર્વ્યૂહ સ્વરૂપ, સર્વાધારાધાર, લીલામય જગત્કર્તા અને પ્રકૃતિ-પુરુષ તથા ત્રિમૂર્તિના અંતરાત્મા તરીકે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.
मन्वन्तर-कल्प-प्रश्नोत्तरम् / Discourse on Manvantaras, Kalpas, and Re-creation
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સર્વ મન્વંતરો અને કલ્પભેદોનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન, ખાસ કરીને આંતર-સર્ગ અને પ્રતિસર્ગ (પુનઃસૃષ્ટિ), પૂછે છે. વાયુ બ્રહ્માના આયુષ્યમાં પરાર્ધ વગેરે કાળમાન સ્થાપિત કરીને કહે છે કે સંબંધિત ચક્રના અંતે પુનઃસર્જન થાય છે. તે જણાવે છે કે બ્રહ્માના એક દિવસે મનુઓના પરિભ્રમણ અનુસાર ચૌદ મુખ્ય વિભાગો હોય છે. પરંતુ કલ્પો અને મન્વંતરો અનાદિ-અનંત અને સંપૂર્ણ રીતે વર્ણનાતીત હોવાથી બધાનું ગણન ભાષામાં શક્ય નથી; અને બધું કહીએ તો પણ શ્રોતાઓને ફળ મર્યાદિત—એથી તે વ્યવહારુ રીતે વર્તમાન પ્રવૃત્ત કલ્પનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન કરે છે. આ વર્તમાન કલ્પ ‘વરાહકલ્પ’ છે; તેમાં ચૌદ મનુ—સાત સ્વાયંભુવાદિ અને સાત સાવર્ણિકાદિ—અને હાલમાં સાતમા વૈવસ્વત મનુ પ્રવર્તે છે. અધ્યાય સૂચવે છે કે સૃષ્ટિ-પ્રલયની રીત મન્વંતરોમાં સમાન રીતે પુનરાવર્તિત થાય છે, અને પૂર્વ કલ્પના વિરામ તથા કાળ-વાયુના પ્રભાવથી નવા ચક્રના આરંભનું ચિત્રણ કરીને આગળની વિસ્તૃત બ્રહ્માંડકથા માટે ભૂમિકા બાંધે છે.
सर्गविभागवर्णनम् (Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings)
આ અધ્યાયમાં વાયુ સર્ગ (સૃષ્ટિ-પ્રકટતા)નું તાત્ત્વિક વર્ગીકરણ વર્ણવે છે. બ્રહ્માની સૃષ્ટિ-ઇચ્છાથી તમસજન્ય મોહ ક્રમે તમોમોહ, મહામોહ, તામિસ્ર અને અંધ રૂપે પ્રગટે છે; તેને પંચવિધ અવిద્યાનું સ્વરૂપ કહેવાયું છે. ત્યારબાદ સૃષ્ટિ વિવિધ સ્તરો અને ‘સ્રોતસ’ ધારોમાં દેખાય છે—પ્રથમ મુખ્ય/સ્થાવર જડ અને અવરોધિત સર્ગ; પછી તિર્યક્સ્રોતસ (પશુ-સૃષ્ટિ) જેમાં અંદર થોડો પ્રકાશ હોવા છતાં બહાર આવરણ અને ભ્રાંત પ્રવૃત્તિઓ; ઊર્ધ્વસ્રોતસ (દેવ-સૃષ્ટિ) પ્રસન્નતા, આનંદ અને સત્ત્વપ્રધાનતા વડે યુક્ત; અને અર્વાક્સ્રોતસ (માનવ-સૃષ્ટિ) સાધક કહેવાય છતાં દુઃખબંધનમાં અત્યંત બંધાયેલી. ઉપરાંત અનુગ્રહ-પ્રકારની સૃષ્ટિ ચાર રીતે—વિપર્યય, શક્તિ, તુષ્ટિ, સિદ્ધિ—ગણાય છે. અંતે નવ સર્ગોની પ્રમાણ ગણના આપવામાં આવે છે: ત્રણ પ્રાકૃત (મહત્, તન્માત્ર/ભૂત, વૈકારિક/ઐન્દ્રિયક) અને પાંચ વૈકૃત મુખ્ય-સ્થાવરથી શરૂ થઈ, નવમો કૌમાર; આમ ગુણપ્રાધાન્ય મુજબ જ્ઞાન-ધર્મ ક્ષમતાનો ક્રમ દર્શાય છે।
रुद्रस्य परमात्मत्वे ब्रह्मपुत्रत्वादिसंशयप्रश्नः — Questions on Rudra’s Supremacy and His ‘Sonship’ to Brahmā
અધ્યાય ૧૩માં ઋષિઓ પરમ ભવ (શિવ)માંથી સૃષ્ટિ-ઉત્પત્તિ વિષયક પૂર્વ ઉપદેશને સ્વીકારીને એક તત્ત્વજ્ઞાની સંશય રજૂ કરે છે. વિરূপાક્ષ, શૂલધર, નીલલોહિત, કપર્દી વગેરે ઉપાધિઓથી સ્તુત રુદ્રને યુગાંતમાં બ્રહ્મા-વિષ્ણુનો પણ સંહાર કરનાર કહેવાય છે; પરંતુ તેમણે એવું પણ સાંભળ્યું છે કે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર પરસ્પર એકબીજાના અંગમાંથી પ્રગટ થાય છે. ગુણ-પ્રધાનના દૃષ્ટિકોણથી આવી પરસ્પર ઉત્પત્તિ કેવી રીતે શક્ય છે તે તેઓ પૂછે છે. જો રુદ્ર આદિદેવ, પુરાતન અને યોગક્ષેમ-પ્રદાતા છે, તો અવ્યક્તજન્મા બ્રહ્માના ‘પુત્ર’ તરીકે તેમને કેમ વર્ણવાય? બ્રહ્માના મુનિઓને આપેલા ઉપદેશ અનુસાર ચોક્કસ તત્ત્વ-સ્પષ્ટીકરણ માગીને પુરાણિક વંશકારણની મીમાંસા માટે ભૂમિકા બાંધે છે।
रुद्राविर्भावकारणम् — Causes and Pattern of Rudra’s Manifestation (Pratikalpa)
વાયુ રુદ્રના પ્રતિકલ્પ (વારંવાર) આવિર્ભાવનું કારણ સમજાવે છે. દરેક કલ્પમાં બ્રહ્મા સૃષ્ટિ કરે છે; પરંતુ જ્યારે પ્રજાની વૃદ્ધિ થતી નથી ત્યારે તેઓ શોકગ્રસ્ત થાય છે. બ્રહ્માના શોકશમન અને જીવસૃષ્ટિના વિકાસ માટે પરમેશ્વરની આજ્ઞાથી કાલાત્મા, રુદ્રગણોના અધિપતિ રુદ્ર સતત કલ્પોમાં પ્રગટ થાય છે. તેઓ મહેશ નીલલોહિત રૂપે પ્રાદુર્ભૂત થઈ બ્રહ્માને સહાય કરે છે—પુત્ર સમાન દેખાય છતાં દિવ્ય આધાર પર સ્થિત રહે છે. અધ્યાયમાં રુદ્રનું પરમ સ્વરૂપ—તેજોરાશિ, અનાદિ-નિધન, વિભુ—અને પરાશક્તિ સાથે તેમનું એકત્વ વર્ણવાય છે: તેઓ અધિકારચિહ્નો ધારણ કરે, આજ્ઞાનુસાર નામ-રૂપ ગ્રહણ કરે, દિવ્ય કાર્યો કરવા સમર્થ અને ઉચ્ચ આજ્ઞાના પાલક છે. પછી મૂર્તિલક્ષણ—હજાર સૂર્ય જેવી કાંતિ, ચંદ્રાલંકાર, સર્પાભૂષણ, પવિત્ર કટિસૂત્ર, કપાલચિહ્ન અને ગંગાધર જટા—નીલલોહિત/રુદ્રના ધ્યાન અને પરંપરા-સ્મૃતિ માટે રજૂ થાય છે.
अर्धनारीश्वरप्रादुर्भावः (Manifestation of Ardhanārīśvara and the Impulse for Procreative Creation)
અધ્યાય ૧૫માં આદિસૃષ્ટિનો સંકટ વર્ણવાયો છે. બ્રહ્માએ જીવો સર્જ્યા, પરંતુ તેઓ વધતા નથી. તે મૈથુનજ સૃષ્ટિ (લૈંગિક પ્રજનન) સ્થાપવા વિચારે છે, પરંતુ ઈશ્વર તરફથી હજી સ્ત્રી-તત્ત્વ/સ્ત્રી-પરંપરાનો પ્રાદુર્ભાવ ન થયો હોવાથી તે અસમર્થ રહે છે. તેથી તે નક્કી કરે છે કે પ્રજાવૃદ્ધિ માટે પરમેશ્વરના પ્રસાદની જરૂર છે; દૈવી અનુગ્રહ વિના સર્જાયેલ જનસમૂહ વિસ્તરે નહીં. બ્રહ્મા અનંત, શુદ્ધ, નિર્ગુણ, કલ્પનાતીત અને ઈશ્વર-સન્નિહિત એવી સૂક્ષ્મ પરાશક્તિનું ધ્યાન કરીને કઠોર તપ કરે છે. પ્રસન્ન થઈ શિવ પુરુષ-સ્ત્રી તત્ત્વોની એકતારૂપ અર્ધનારીશ્વર તરીકે પ્રગટ થાય છે. અધ્યાયનો સિદ્ધાંત એ છે કે જનનશીલ બહુત્વ શિવ-શક્તિ ધ્રુવતાના પ્રકટથી જ, આંતરિક અદ્વય દૈવત્વમાં સ્થિત રહી, શક્ય બને છે; તપનું પર્યવસાન યાંત્રિક સર્જન નહીં, દેવદર્શન છે.
Śiva’s Boon to Viśvakarman and the Manifestation of Devī (Bhavānī/Parāśakti)
અધ્યાય 16માં મહાદેવ હર સ્નેહભર્યા સન્માનસભર સંબોધનો સાથે વિશ્વકર્માને કહે છે કે પ્રજા-વૃદ્ધિ અને લોકકલ્યાણ માટે કરેલા તેના તપ અને વિનંતીની ગંભીરતા તેમને ગમી છે, અને તેઓ પ્રસન્ન થઈ ઇચ્છિત વર આપે છે. ત્યારબાદ વરદાનની વાણીથી આગળ વધીને તત્ત્વઘટના પ્રગટે છે—શિવ પોતાના દેહના અંશમાંથી દેવીનું પ્રાકટ્ય કરે છે; વિદ્વાનો તેને પરમાત્મા (ભવ)ની પરમ શક્તિ કહે છે. દેવી જન્મ-મૃત્યુ-જરાથી રહિત છે; જ્યાં વાણી, મન અને ઇન્દ્રિયો પાછાં વળે છે ત્યાં પણ તે પરાત્પરા છે, છતાં અદ્ભુત રૂપે પ્રગટ થઈ મહિમાથી સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપે છે. આ અધ્યાય પુરાણકથા અને શાક્ત-શૈવ તત્ત્વને જોડીને દેવીને અચિંત્ય પરાશક્તિ અને જગતમાં અનુભૂતિને સગવડ કરાવતી અંતઃશક્તિ તરીકે સ્થાપિત કરે છે.
मनु-शतरूपा-प्रसूतिः तथा दक्षकन्याविवाहाः (Manu–Śatarūpā, Prasūti, and the Marriages of Dakṣa’s Daughters)
આ અધ્યાયમાં સૃષ્ટિ‑વંશાવળીનો ક્રમ આગળ વધે છે. વાયુ કહે છે કે પ્રજાપતિએ ઈશ્વર પાસેથી શાશ્વતી પરા શક્તિ પ્રાપ્ત કરી અને મૈથુનપ્રભવા (યુગ્મ) સૃષ્ટિ સર્જવાનો સંકલ્પ કર્યો. સર્જક અર્ધ પુરુષ અને અર્ધ સ્ત્રી રૂપે પ્રગટ થાય છે; સ્ત્રી‑અર્ધ શતરূপા તરીકે પ્રાદુર્ભવ થાય છે. બ્રહ્મા વિરાજપુરૂષને ઉત્પન્ન કરે છે; પુરુષતત્ત્વ સ્વાયંભુવ મનુ તરીકે ઓળખાય છે. શતરূপા ઘોર તપ કરીને મનુને પતિરૂપે સ્વીકારે છે. તેણીમાંથી પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ બે પુત્રો તથા આકૂતિ અને પ્રસૂતિ બે પુત્રીઓ જન્મે છે. મનુ પ્રસૂતિનું વિવાહ દક્ષ સાથે અને આકૂતિનું રૂચિ સાથે કરે છે; આકૂતિથી યજ્ઞ અને દક્ષિણા જન્મે છે, જેમના દ્વારા લોકધર્મ‑વ્યવસ્થા સ્થિર રહે છે. દક્ષની ચોવીસ પુત્રીઓ—શ્રદ્ધા, લક્ષ્મી, ધૃતિ, પુષ્ટિ, તુષ્ટિ, મેધા, ક્રિયા, બુદ્ધિ, લજ્જા, વપુઃ, શાંતિ, સિદ્ધિ, કીર્તિ વગેરે—નું વર્ણન છે. ધર્મ દાક્ષાયણીઓને પત્નીરૂપે ગ્રહણ કરે છે; ખ્યાતિ, સ્મૃતિ, પ્રીતિ, ક્ષમા, અનસૂયા, ઊર્જા, સ્વાહા, સ્વધા વગેરેનો પણ ઉલ્લેખ છે. ભૃગુ, મરીચિ, અંગિરસ, પુલહ, ક્રતુ, પુલસ્ત્ય, અત્રિ, વસિષ્ઠ, પાવક, પિતૃગણ વગેરે તેમના વિવાહોથી વિવિધ વંશો પ્રસરાવે છે. અધ્યાય દર્શાવે છે કે ધર્મસંબંધિત પ્રજા સુખદાયી છે અને અધર્મસંબંધિત પ્રજા દુઃખ‑હિંસાનું કારણ બને છે.
दक्षस्य रुद्रनिन्दा-निमित्तकथनम् / The Cause of Dakṣa’s Censure of Rudra
અધ્યાય ૧૮માં ઋષિઓ પૂછે છે—દક્ષની પુત્રી સતી (દાક્ષાયણી) પછી મેના દ્વારા હિમવતની પુત્રી કેવી રીતે બની, મહાત્મા દક્ષે રુદ્રની નિંદા કેમ કરી, અને ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં ભવના શાપ સાથે દક્ષનો જન્મ કેવી રીતે જોડાય છે. વાયુ ઉત્તર આપે છે કે દક્ષનું લઘુ-ચેતસપણું અને વિવેકભ્રંશ ધર્મ-યજ્ઞની ભૂલરૂપે દેવસમુદાયને ‘મલિન’ કરે છે. પ્રસંગ હિમવતના શિખરે છે—દેવ, અસુર, સિદ્ધ અને મહર્ષિઓ દેવી સહિત ઈશાનના દર્શન માટે આવે છે; દક્ષ પણ પોતાની પુત્રી સતી અને જમાઈ હરાને જોવા આવે છે. પરંતુ દેવીનું પુત્રીભાવથી પરે પરાત્પર સ્વરૂપ ન ઓળખતાં તેનું અજ્ઞાન વૈર બની જાય છે; વિધિ સાથે મળીને તે દીક્ષા-યુક્ત કર્મ કરતાં પણ ભવને યોગ્ય માન ન આપવા પ્રેરે છે. આ અધ્યાય આગળના યજ્ઞભંગ માટે કારણભૂમિ સ્થાપે છે—શિવની તાત્ત્વિક પ્રાધાન્યતા, યજ્ઞમાં અહંકારનો ભય, અને અપરાધથી જગતમાં વ્યાધિ સર્જાતી કર્મન્યાયની ગતિ।
दक्षस्य यज्ञप्रवृत्तिः तथा ईश्वरवर्जितदेवसमागमः (Dakṣa’s Sacrificial Undertaking and the Devas’ Assembly without Īśvara)
અધ્યાય ૧૯માં ઋષિઓ પૂછે છે—ધર્મ અને અર્થના નામે યજ્ઞમાં પ્રવૃત્ત છતાં દુરાત્મા દક્ષના યજ્ઞમાં મહેશ્વરે વિઘ્ન કેવી રીતે કર્યું? વાયુ સમય‑સ્થાન જણાવે છે—હિમવંત પર દેવી સાથે દેવના દીર્ઘ ક્રીડાવાસ પછી વૈવસ્વત મન્વંતર આવે છે. ત્યારે પ્રાચેતસ દક્ષ ગંગાદ્વારના શુભ પ્રદેશમાં, હિમવંતની પીઠ પર, ઋષિ‑સિદ્ધસેવિત સ્થાને અશ્વમેધ યજ્ઞ સ્થાપે છે. ઇન્દ્રના નેતૃત્વમાં આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, સાધ્યો, મરુતો, સોમ‑આજ્ય‑ધૂમભાગી દેવો, અશ્વિનીકુમારો, પિતૃગણ, મહર્ષિઓ અને વિષ્ણુ—બધા યજ્ઞભાગી બની સમાગમ કરે છે. પરંતુ ઈશ્વર (શિવ) વિના સમગ્ર દેવસમૂહને જોઈ દધીચિ ક્રોધે દક્ષને કહે છે—અયોગ્યમાં પૂજા અને યોગ્યનો સત્કાર ન કરવો મહાપાપનું કારણ છે. તેથી શિવવર્જનથી યજ્ઞ બહારથી પૂર્ણ દેખાય છે, પણ અંદરથી દોષયુક્ત રહે છે; આ જ આવનારા સંઘર્ષનું ધાર્મિક‑વિધિગત મૂળ છે.
दक्षयज्ञदर्शनम् — The Vision of Dakṣa’s Great Sacrifice (and the Onset of Vīrabhadra’s Terror)
અધ્યાય ૨૦માં વાયુ દેવોનું વર્ણન કરે છે કે વિષ્ણુના નેતૃત્વમાં દેવતાઓએ મહાસત્ર યજ્ઞ ગોઠવ્યો છે. વેદી પર દર્ભ પાથરાયેલો છે, અગ્નિઓ પ્રજ્વલિત છે, સુવર્ણ પાત્રો ઝળહળી રહ્યા છે અને ઋષિઓ ક્રમબદ્ધ રીતે વૈદિક વિધિઓ કરે છે; અપ્સરાઓ, વેણુ-વીણાનો નાદ અને ગુંજતો વેદપાઠ વાતાવરણને દિવ્ય બનાવે છે. એ પવિત્ર વ્યવસ્થામાં દક્ષના અધ્વરને જોઈ વીરભદ્ર મેઘગર્જના સમ સિંહનાદ કરે છે અને ગણસમૂહ તે ધ્વનિને વધારી આકાશ ભરી દે છે. ભયથી દેવો ભાગે છે, વસ્ત્ર-આભૂષણો અસ્તવ્યસ્ત થાય છે; મેરુ તૂટી ગયો કે પૃથ્વી ફાટી રહી છે એમ લાગે છે. આ નાદ ઘન વનમાં હાથીઓને ત્રાસ આપતા સિંહગર્જન જેવો કહેવાયો છે; કેટલાક તો ભયથી પ્રાણ પણ ત્યજી દે છે. પછી પર્વતો ફાટે, ધરતી કંપે, પવન વાવાઝોડા સમ ઘૂમે અને સમુદ્ર ઉછળે—શિવની સુધારક શક્તિ અને દક્ષયજ્ઞના આસન્ન વિઘ્નનો સંકેત મળે છે.
भद्रस्य देवसंघेषु विक्रमः (Bhadra’s Onslaught among the Deva Hosts)
આ અધ્યાયમાં વાયુએ વર્ણવેલો યુદ્ધપ્રસંગ આવે છે, જેમાં વિષ્ણુ અને ઇન્દ્ર વગેરે મુખ્ય દેવો ભયગ્રસ્ત થઈ વિખેરાઈ જાય છે. પોતાના જ (પૂર્વે નિર્મળ) અંગસામર્થ્યથી દેવો પીડિત થયેલા જોઈ અને દંડનીય લોકો અદંડિત રહ્યા એમ માની, રુદ્રક્રોધથી ઉત્પન્ન ગણનાયક ભદ્ર ક્રોધિત થાય છે. તે શર્વની શક્તિ દબાવી શકે એવો ત્રિશૂલ ધારણ કરીને, ઊંચી દૃષ્ટિ અને જ્વલંત મુખ સાથે, હાથીઓમાં સિંહની જેમ દેવસેનામાં ધસી જાય છે; તેની ગતિ મત્ત ગજ જેવી છે અને તેની ઉગ્ર ક્રિયા જાણે મહાસરોવર ને અનેક રંગોમાં મથન કરી અફરાતફરી મચાવે. વ્યાઘ્રચર્મવસ્ત્રધારી, ઉત્તમ સુવર્ણ તારકાભૂષણોથી શોભિત ભદ્ર દેવસમૂહોમાં ઉપકારી વનદાવની જેમ વિચરે છે; દેવો એક જ યોદ્ધાને હજાર સમાન જુએ છે. ભદ્રકાળી પણ રણરોષવૃદ્ધિથી મદોન્મત્ત થઈ ક્રોધે ભરાય છે અને જ્વાલા ઉગલતા ત્રિશૂલથી દેવોને ભેદે છે. આમ ભદ્ર રુદ્રક્રોધનો પ્રત્યક્ષ ઉદ્ગાર બની પ્રકાશે છે અને રુદ્રગણો દંડન-શોધન કરનાર દિવ્ય ઇચ્છાના વિસ્તરણ છે એવો ભાવ સ્થાપે છે.
भद्रस्य दिव्यरथारोहणं शङ्खनादश्च — Bhadra’s Divine Chariot-Ascent and the Conch-Blast
અધ્યાય ૨૨માં નિર્ણાયક યુદ્ધ-દૈવી પ્રસંગ વર્ણવાયો છે. આકાશમાં અતિ તેજસ્વી દિવ્ય રથ પ્રગટ થાય છે—વૃષધ્વજથી ચિહ્નિત, રત્નમય આયુધો અને આભૂષણોથી સજ્જ. તેનો સારથી બ્રહ્મા જણાવાયો છે, જેથી ત્રિપુરવધના પૂર્વ પ્રસંગ સાથે કથા જોડાય છે. શિવની સ્પષ્ટ આજ્ઞાથી બ્રહ્મા હરિ (વિષ્ણુ) પાસે જઈ વીર ગણનાયક ભદ્રને રથારોહણ કરવાની સૂચના આપે છે. રેભાના આશ્રમ નજીક ભદ્રનું ભયંકર પરાક્રમ ત્ર્યંબક શિવ અંબિકાસહિત જુએ છે—એ રીતે ઘટના પવિત્ર ભૂગોળમાં સ્થિર થાય છે. ભદ્ર બ્રહ્માને નમસ્કાર કરી રથ પર ચઢે છે અને તેની લક્ષ્મી વધે છે, જેમ પુરદ્વિષ રુદ્રની. અંતે તેજસ્વી શંખનાદ દેવતાઓને ભયભીત કરી તેમની જઠરાનલ પ્રજ્વલિત કરે છે અને ઘોર સંઘર્ષ તથા દિવ્ય બળોની ગતિશીલતા સૂચવે છે.
वीरभद्रक्रोधशमनं देवस्तुतिश्च (Pacification of Vīrabhadra and the Gods’ Hymn)
આ અધ્યાયમાં દક્ષ-યજ્ઞના સંઘર્ષ પછીની સ્થિતિ વર્ણવાય છે. વિષ્ણુ સહિત દેવતાઓ પરાજિત, ઘાયલ અને ભયભીત છે; વીરભદ્રના પ્રમથગણો તેમને લોખંડની બેડીઓથી બાંધી રોકે છે. એ સમયે બ્રહ્મા સમાધાનકર્તા તરીકે વીરભદ્ર (અથવા તેના અધિન ગણપતિ) પાસે જઈ ક્રોધ શમાવવા અને દેવતાઓ તથા સંબંધિત જીવોને ક્ષમા આપવા વિનંતી કરે છે. બ્રહ્માના માન અને પ્રાર્થનાથી વીરભદ્રનો રોષ શાંત થાય છે. તક મળતાં દેવતાઓ શિર પર અંજલિ ધરી શરણાગત ભાવથી શિવની સ્તુતિ કરે છે—તેમને શાંત, યજ્ઞવિધ્વંસક, ત્રિશૂલધારી અને કાલાગ્નિ-રુદ્ર કહી, તેમના ભયંકર દંડરૂપને પણ જગતધર્મના રક્ષણરૂપ ન્યાયી શાસન તરીકે સ્વીકારે છે. ભયથી ભક્તિ તરફ પરિવર્તન, મધ્યસ્થતાની અસરકારકતા અને શિવનામોમાં રહેલી શક્તિઓનું દર્શન આ અધ્યાયનું મુખ્ય તાત્પર્ય છે.
मन्दरगिरिवर्णनम् — Description of Mount Mandara as Śiva’s Residence (Tapas-abode)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ વાયુને પૂછે છે—દેવી અને ગણો સહિત હર (શિવ) અંતર્ધાન થઈ ક્યાં ગયા, ક્યાં વસે છે અને વિશ્રામ પહેલાં શું કર્યું. વાયુ ઉત્તર આપે છે કે દેવાધિદેવને પ્રિય મન્દરગિરિ તપસ્યા સાથે જોડાયેલું તેમનું નિવાસસ્થાન છે, જ્યાં અદ્ભુત ગુફાઓ શોભે છે. પર્વતનું સૌંદર્ય સહસ્ર મુખોથી પણ દીર્ઘકાળે અવર્ણનીય કહેવાય છે; છતાં તેની ઋદ્ધિ, ઈશ્વર-નિવાસયોગ્યતા અને દેવીને પ્રસન્ન કરવા ‘અંતઃપુરી’ સમાન રૂપાંતર વર્ણવાય છે. શિવ–શક્તિના નિત્ય સાન્નિધ્યથી ત્યાંની ધરતી અને વનસ્પતિ જગતથી શ્રેષ્ઠ બને છે, અને ઝરણાં-પ્રપાતનું જળ સ્નાન-પાનથી પાવન પુણ્ય આપે છે. તેથી મન્દર માત્ર દૃશ્ય નહીં, તપશક્તિ, દિવ્ય સાન્નિધ્ય અને પ્રાકૃતિક મંગળનું પવિત્ર સંગમસ્થાન બની પ્રગટે છે।
सत्याः पुनस्तपश्चर्या — Satī’s Return to Austerity (Tapas) and Fearless Liṅga-Worship
આ અધ્યાયમાં સતી શિવની પ્રદક્ષિણા કરીને વિરહદુઃખને સંયમમાં રાખી હિમાલયમાં પોતાના પૂર્વ તપસ્થાને ફરી આવે છે. તે હિમવત અને મેના સમક્ષ પોતાનો સંકલ્પ જણાવે છે, અનુમતિ મેળવે છે અને પછી વનાશ્રમમાં પ્રવેશ કરીને આભૂષણો ત્યજી શુદ્ધ તપસ્વિની વેશ ધારણ કરે છે. શિવના ચરણકમળનું અવિરત સ્મરણ રાખીને તે કઠોર તપ કરે છે; પ્રગટ લિંગમાં શિવધ્યાન કરીને ત્રિસંધ્યા પૂજા વનફૂલ-ફળાદિ અર્પણથી કરે છે. ત્યારે એક દુષ્ટ મહાવાઘ્ર નજીક આવે છે, પણ ચિત્ર સમો સ્થિર થઈ જાય છે; સતી એકાગ્ર ભક્તિ અને સ્વાભાવિક ધૈર્યથી નિર્ભય રહે છે. અધ્યાય પતિવ્રતા-ભક્તિ, તપ, લિંગોપાસના અને એકનિષ્ઠ શૈવચિંતનથી પ્રાપ્ત નિર્ભયતાનું ફળ દર્શાવે છે.
कौशिकी-गौरी तथा शार्दूलरूप-निशाचरस्य पूर्वकर्मवर्णनम् | Kauśikī-Gaurī and Brahmā’s account of the tiger-formed niśācara
આ અધ્યાયમાં વાયુના વર્ણનક્રમમાં કૌશિકી-ગૌરી દેવી બ્રહ્માને પોતાના નજીક શરણ આવેલ શાર્દૂલ (વાઘ) વિષે કહે છે. તે તેની એકનિષ્ઠ ભક્તિની પ્રશંસા કરીને કહે છે કે તેનું રક્ષણ કરવું મને પ્રિય છે; શંકર તેને ગણેશ્વરપદ આપશે અને તે દેવીના પરિચારકો સાથે જશે એમ પણ સૂચવે છે. બ્રહ્મા હસતાં હસતાં સાવચેતી આપીને તેનું પૂર્વકર્મ વર્ણવે છે—વાઘરૂપમાં હોવા છતાં તે દુષ્ટ નિશાચર, કામરૂપિ, ગાય અને બ્રાહ્મણોને હાનિ કરનાર હતો; તેથી પાપફળ ભોગવવું અનિવાર્ય છે. કરુણામાં વિવેક અને શિવેચ્છાથી શક્ય ઉન્નતિ—બન્ને ભાવ અહીં પ્રગટ થાય છે.
गौरीप्रवेशः—शिवसाक्षात्कारः (Gaurī’s Entry and the Vision of Śiva)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ વાયુને પૂછે છે—હિમવંતની પુત્રી દેવી કેવી રીતે ગૌર અને તેજસ્વી રૂપ ધારણ કરીને અલંકૃત અંતઃપુરમાં પ્રવેશી પોતાના સ્વામી શિવને મળી, દ્વાર પર સ્થિત ગણેશોએ તે સમયે શું કર્યું અને તેમને જોઈ શિવે કેવી પ્રતિક્રિયા આપી. વાયુ આ પ્રસંગને પ્રણયથી ઉત્પન્ન ‘પરમ રસ’ તરીકે વર્ણવે છે, જે કોમળહૃદયોને પણ મોહી લે છે. દેવી ઉત્સુકતા અને સંકોચ સાથે અંદર પ્રવેશે છે અને પોતાની આવક માટે આતુર શિવને જુએ છે. અંતઃપુરના ગણો સ્નેહભર્યા વચનોથી તેનું સન્માન કરે છે; દેવી ત્ર્યંબકને નમસ્કાર કરે છે. તે ઊઠે તે પહેલાં જ શિવ આનંદથી તેને આલિંગન કરી ગોદમાં બેસાડવા પ્રયત્ન કરે છે; દેવી શય્યા પર બેસે ત્યારે શિવ રમૂજથી તેને ગોદમાં ઉઠાવી લે છે અને સ્મિત સાથે તેના મુખને નિહારે છે. પછી શિવ કોમળ, ચેડાંભરી વાતચીતમાં તેની પૂર્વ સ્થિતિ યાદ કરાવી રૂપ, સ્વઇચ્છા અને મિલન-સમાધાનની દિવ્ય નજીકતાનો સંકેત આપે છે.
अग्नीषोमात्मकविश्ववर्णनम् / The Universe as Agni–Soma (Fire and Nectar)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ પૂછે છે—દેવી/શક્તિને ‘આજ્ઞા’ કેમ કહેવાય છે અને જગતને અગ્નિ–સોમ તથા વાક્–અર્થ સ્વરૂપ કેમ કહ્યું છે. વાયુ કહે છે: અગ્નિ એ શક્તિની રૌદ્રી, ઉગ્ર, તૈજસી પ્રકાશમય વૃત્તિ છે; સોમ એ શક્તિનો શાક્ત, અમૃતપૂર્ણ, શાંતિકારક ભાવ છે. તે તેજ અને રસ/અમૃતને સર્વ જીવોમાં વ્યાપ્ત સૂક્ષ્મ તત્ત્વો તરીકે દર્શાવે છે—તેજ સૂર્ય/અગ્નિની જેમ ક્રિયાશીલ, રસ સોમ્ય જળની જેમ પોષક; એમના ભેદરૂપોથી જ ચરાચર જગત ટક્યું છે. યજ્ઞ અને પ્રકૃતિની કારણશ્રેણી—આહુતિથી અન્ન, વરસાદથી વૃદ્ધિ—દ્વારા અગ્નિ–સોમ ચક્ર પર લોકસ્થિતિ આધારિત છે એમ સમજાવે છે. અંતે અગ્નિનું ઊર્ધ્વગમન અને સોમ/અમૃતનું અધોગમન દર્શાવી, નીચે કાલાગ્નિ અને ઉપર શક્તિ—બન્ને પરસ્પરપૂરક ક્રિયાઓ છે એમ નિરૂપે છે.
षडध्ववेदनम् (Ṣaḍadhva-vedanam) — The Sixfold Path: Sound, Meaning, and Tattva-Distribution
અધ્યાય ૨૯માં વાયુ શૈવ તત્ત્વચિંતનમાં શબ્દ (શબ્દ) અને અર્થ (અર્થ)ની આંતરિક એકતા સમજાવે છે. શબ્દ વિના અર્થ નથી અને કોઈ શબ્દ અંતે નિરર્થક નથી; વ્યવહારમાં શબ્દો સર્વત્ર અર્થવાહક છે. આ શબ્દ–અર્થ રચના પ્રકૃતિનો વિકાર છે અને શિવ-શક્તિસહ પરમ શિવની ‘પ્રાકૃતી મૂર્તિ’ તરીકે વર્ણવાય છે. શબ્દવિભૂતિ સ્થૂલ, સૂક્ષ્મ અને પરા—ત્રણ સ્તરે બતાવવામાં આવી છે, જેમાં શિવતત્ત્વમાં સ્થિત પરાશક્તિ પરમ શિખર છે. આગળ જ્ઞાનશક્તિ અને ઇચ્છાશક્તિનો સંબંધ, શક્તિતત્ત્વરૂપે શક્તિઓની સમષ્ટિ, તથા શુદ્ધાધ્વ સાથે સંકળાયેલી કુંડલિની-માયાને મૂળ કારણ-માત્રિકા કહેવામાં આવી છે. આ આધારથી ષડધ્વ ત્રણ શબ્દપથ અને ત્રણ અર્થપથ રૂપે વિસ્તરે છે; કલાઓથી વ્યાપ્ત તત્ત્વવિતરણ અને પ્રકૃતિના પંચવિધ પરિવર્તન અનુસાર જીવોની ભોગ અને લય ક્ષમતા તેમની શુદ્ધિ પર નિર્ભર હોવાનું જણાવે છે.
शिवतत्त्वे परापरभावविचारः (Inquiry into Śiva’s Principle and the Parā–Aparā Paradox)
અધ્યાય 30માં ઋષિઓ કહે છે કે શિવ‑શિવાના અદ્ભુત કાર્યો એટલા ગૂઢ છે કે દેવતાઓને પણ સમજવા કઠિન પડે છે, તેથી જ્ઞાનમાં ગૂંચવણ થાય છે. પછી સ્થાપિત થાય છે કે બ્રહ્મા વગેરે સૃષ્ટિ‑સ્થિતિ‑પ્રલયના કર્તા હોવા છતાં શિવના અનુગ્રહ‑નિગ્રહથી જ કાર્ય કરે છે; તેથી તેઓ શિવના અધિન છે. શિવ કોઈના અનુગ્રહ કે દંડનો વિષય નથી; તેમનું ઐશ્વર્ય સંપૂર્ણ અનાયત્ત, સ્વભાવસિદ્ધ સ્વાતંત્ર્ય છે. પરંતુ મૂર્તિમત્વ કારણત્વ અને પરતંત્રતાનો સંકેત આપે તેમ લાગે છે—અહીં તાત્ત્વિક તણાવ ઊભો થાય છે. શાસ્ત્રમાં પર અને અપર—બે ભાવ કહેવામાં આવે છે; એક જ તત્ત્વમાં બંને કેવી રીતે એકરૂપ? પરમ સ્વરૂપ નિષ્ફલ/નિષ્ક્રિય હોય તો એ જ સત્તા સકલ/પ્રગટ કેવી રીતે બને? શિવ જો સ્વભાવ ઉલટાવી શકે તો નિત્ય‑અનિત્ય ભેદ પણ નષ્ટ થઈ જાય; તેથી પ્રાકટ્ય અવिरोधી સ્વભાવ અનુસાર જ છે. અંતે સૂત્ર—એક સકલ મૂર્તાત્મા તત્ત્વ અને એક નિષ્ફલ અવ્યક્ત શિવ; અને સકલનો અધિષ્ઠાતા શિવ જ છે।
अनुग्रह-स्वातन्त्र्य-प्रमाणविचारः | Inquiry into Pramāṇa, Divine Autonomy, and Grace
આ અધ્યાયમાં વાયુ ઋષિઓના સંશયને નાસ્તિકતા નહીં, પરંતુ યોગ્ય જિજ્ઞાસા માનીને પ્રમાણાધારિત સ્પષ્ટીકરણ આપે છે, જેથી સદ્ભાવવાળાઓનો મોહ દૂર થાય. તેઓ કહે છે કે શિવ પરિપૂર્ણ છે; તેથી તેમને કોઈ ‘કર્તવ્ય’ નથી; છતાં પશુ–પાશથી યુક્ત જગતને ‘અનુગ્રહયોગ્ય’ કહેવાય છે. સમાધાન સ્વભાવ અને સ્વાતંત્ર્યથી થાય છે—શિવની કૃપા તેમના પોતાના સ્વભાવથી પ્રવર્તે છે; તે ગ્રહીતાપર નિર્ભર નથી, ન તો બાહ્ય આજ્ઞાથી બંધાય છે. પ્રભુનું અનપેક્ષત્વ અને અનુગ્રહયોગ્ય જીવની પરતંત્ર સ્થિતિનો ભેદ દર્શાવવામાં આવે છે; અનુગ્રહ વિના ભોગ અને મોક્ષ અપ્રાપ્ય છે. શંભુમાં અજ્ઞાનનું મૂળ નથી; અજ્ઞાન બંધ દૃષ્ટિમાં છે, અને કૃપા એટલે શિવના જ્ઞાન/આદેશથી અજ્ઞાનનિવૃત્તિ. અંતે નિષ્કલ–સકલ ભાવ સૂચિત છે—શિવ પરમાર્થથી નિષ્કલ હોવા છતાં દેહધારીઓની ભક્તિ-જ્ઞાન માટે મૂર્ત્યાત્મ રૂપે ગ્રહ્ય થાય છે।
शैवधर्मप्रशंसा तथा पञ्चविधसाधनविभागः / Praise of Śaiva Dharma and the Fivefold Classification of Practice
અધ્યાય ૩૨માં ઋષિઓ વાયુ (મારુત)ને પૂછે છે—કયા શ્રેષ્ઠતમ અનુષ્ઠાનથી મોક્ષ અપરોક્ષ (પ્રત્યક્ષ અનુભૂતિરૂપ) બને છે અને તેનું સાધન શું છે. વાયુ કહે છે કે શૈવધર્મ જ પરમ ધર્મ અને સર્વોત્તમ આચરણ છે, કારણ કે જ્યાં પ્રત્યક્ષ-પરિચિત શિવ સ્વયં મુક્તિ આપે છે. પછી તે આ ધર્મસાધનને પાંચ ક્રમિક ‘પર્વ’માં વહેંચે છે—ક્રિયા, તપ, જપ, ધ્યાન અને જ્ઞાન. પરોક્ષ અને અપરોક્ષ જ્ઞાનનો ભેદ બતાવી મોક્ષકારક જ્ઞાનની મહિમા સ્થાપે છે. પરમધર્મ અને અપરધર્મ—બંને શ્રુતિ-સન્મત છે; ‘ધર્મ’ના અર્થનિર્ણયમાં શ્રુતિને નિર્ણાયક પ્રમાણ કહે છે. પરમધર્મ યોગપર્યવસાનવાળો, ‘શ્રુતિ-શિરોગત’ તરીકે વર્ણિત છે; અપરધર્મ વધુ સામાન્ય અને સુલભ છે. અધિકારભેદે પરમધર્મ યોગ્ય માટે, અપરધર્મ સર્વ માટે સાધારણ કહેવાયો છે. અંતે ધર્મશાસ્ત્ર, ઇતિહાસ-પુરાણ અને વિશેષतः શૈવ આગમો તેમના અંગો, વિધિવિસ્તાર અને સંસ્કાર/અધિકાર વ્યવસ્થાથી શૈવધર્મનો વિસ્તારો અને આધાર પૂર્ણ રીતે પ્રતિપાદિત થાય છે।
पाशुपतव्रतविधिः | The Procedure of the Supreme Pāśupata Vow
અધ્યાય ૩૩માં ઋષિઓ ‘પરમ પાશુપત વ્રત’ની વિધિ પૂછે છે—જે વ્રત બ્રહ્મા આદિ દેવોએ પણ આચરી ‘પાશુપત’ પદ મેળવ્યું હતું. વાયુ તેને ગુપ્ત, પાપનાશક અને વેદસન્મત (અથર્વશિરસ સાથે સંબંધિત) વ્રત તરીકે વર્ણવી વિધિક્રમ શરૂ કરે છે. પ્રથમ શુભ સમય પસંદગી (વિશેષે ચૈત્ર પૂર્ણિમા), શિવસંબંધિત સ્થાન પસંદગી (ક્ષેત્ર, ઉપવન અથવા શુભલક્ષણયુક્ત વન), સ્નાન કરીને નિત્યકર્મ પૂર્ણ કરી તૈયારી જણાવાય છે. સાધક આચાર્યની અનુમતિ લઈને વિશેષ પૂજા કરે છે અને શુદ્ધિના ચિહ્નરૂપે શ્વેત વસ્ત્ર, શ્વેત યજ્ઞોપવીત, શ્વેત માળા/લેપન ધારણ કરે છે. દર્ભાસન પર બેસી દર્ભ હાથમાં લઈને પૂર્વ અથવા ઉત્તરમુખે ત્રણ વાર પ્રાણાયામ, શિવ-દેવીનું ધ્યાન અને ‘હું આ વ્રત ગ્રહણ કરું છું’ એવો સંકલ્પ કરીને દીક્ષિત સમાન બને છે. વ્રતકાળ આજીવનથી બાર વર્ષ સુધી, પછી અર્ધાદિ ઘટાડા, બાર મહિના, એક મહિનો, બાર દિવસ, છ દિવસ અને એક દિવસ સુધી દર્શાવાયો છે. અંતે અગ્ન્યાધાન અને વિરજા-હોમ જેવા શુદ્ધિહોમથી વ્રતનો કાર્યારંભ થાય છે, જેથી પાપક્ષય અને શિવસંલગ્નતા સિદ્ધ થાય છે.
शिशुकस्य शिवशास्त्रप्राप्तिः (Śiśuka’s Attainment of Śaiva Teaching and Grace)
અધ્યાય ૩૪માં ઋષિઓ પૂછે છે—દૂધ માટે તપ કરનાર બાળક શિશુક કેવી રીતે શિવશાસ્ત્રનો પ્રવર્તક બન્યો, તેણે શિવનું સાચું તત્ત્વ કેવી રીતે ઓળખ્યું અને રુદ્રાગ્નિની શ્રેષ્ઠ શક્તિ મેળવી રક્ષાત્મક ભસ્મ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યું. વાયુ કહે છે કે શિશુક સામાન્ય બાળક નથી; તે જ્ઞાની ઋષિ વ્યાઘ્રપાદનો પુત્ર છે, પૂર્વજન્મના કારણોથી સિદ્ધ થયો અને પતન પછી મુનિપુત્ર રૂપે પુનર્જન્મ પામ્યો. શિવપ્રસાદ અને શુભ ભાગ્યથી તેની સરળ દૂધની ઇચ્છા તપસ્યાનું દ્વાર બની; પછી શંકરે સ્વયં તેને ક્ષીરસાગરનો વર અને સ્થાયી પદ આપ્યું—નિત્ય ‘કુમારત્વ’ અને શિવગણોમાં નેતૃત્વ. પ્રસાદરૂપે તેને ‘કૌમાર’ જ્ઞાનાગમ, શક્તિમય જ્ઞાન મળ્યું અને તે શૈવ સિદ્ધાંતનો ઉપદેશક બન્યો. માતાના શોકભર્યા દૂધસંબંધિત વચનથી કથા આગળ વધે છે; બાકીના ભાગમાં કર્મપરંપરા, દૈવી અનુગ્રહની પ્રક્રિયા અને રુદ્રાગ્નિ/ભસ્મનું રક્ષાત્મક તથા દીક્ષાત્મક મહત્ત્વ શૈવ મુક્તિદૃષ્ટિએ સમજાવવામાં આવે છે.
उपमन्युतपः-निवारणप्रसङ्गः / Śiva restrains Upamanyu’s tapas (Śiva disguised as Indra)
અધ્યાય ૩૫માં ઊભા થયેલા સંકટથી ચિંતિત દેવો વૈકુંઠ જઈ હરિ (વિષ્ણુ)ને વાત જણાવે છે. વિષ્ણુ વિચાર કરીને ઝડપથી મંદર પર્વત પર મહેશ્વર પાસે જઈ વિનંતી કરે છે—દૂધની ઇચ્છાથી બ્રાહ્મણ બાળક ઉપમન્યુ પોતાના તપોબળથી સર્વત્ર દહન કરી રહ્યો છે; તેને રોકવું જોઈએ. મહેશ્વર આશ્વાસન આપે છે કે તે સ્વયં બાળકના તપને સંયમિત કરશે અને વિષ્ણુને પોતાના ધામે પરત જવા કહે છે; આથી તપ અને તેના વિશ્વવ્યાપી પરિણામોના નિયંત્રણમાં શિવનો અધિકાર સ્થાપિત થાય છે. પછી શિવ શક્ર (ઇન્દ્ર)નું રૂપ ધારણ કરી શ્વેત હાથી પર આરુઢ થઈ દેવ-ઉપદેવો સાથે તપોવન તરફ જાય છે; છત્ર-ચામર વગેરે ઇન્દ્રસદૃશ વૈભવથી શોભિત, મંદર પર ચંદ્ર સમાન તેજસ્વી વર્ણિત છે. અધ્યાય નિયંત્રિત દિવ્ય હસ્તક્ષેપની ભૂમિકા છે—છદ્મવેશે જઈ તપશક્તિને સત્ય, તત્ત્વ અને યોગ્ય ભક્તિ તરફ દોરવું।