रुद्रस्य परमात्मत्वे ब्रह्मपुत्रत्वादिसंशयप्रश्नः — Questions on Rudra’s Supremacy and His ‘Sonship’ to Brahmā

Verse 1

ऋषय ऊचुः । भवता कथिता सृष्टिर्भवस्य परमात्मनः । चतुर्मुखमुखात्तस्य संशयो नः प्रजायते

ઋષિઓએ કહ્યું—આપે ભવ, પરમાત્માની જે સૃષ્ટિ વર્ણવી છે, તે ચતુર્મુખ (બ્રહ્મા)ના મુખમાંથી નીકળી છે; તેથી તેના વિષয়ে અમને કોઈ સંશય ઉપજતો નથી।

Verse 2

देवश्रेष्ठो विरूपाक्षो दीप्तश्शूलधरो हरः । कालात्मा भगवान् रुद्रः कपर्दी नीललोहितः

દેવોમાં શ્રેષ્ઠ તે વિરূপાક્ષ; દીપ્ત ત્રિશૂલધારી હર છે. કાળસ્વરૂપ ભગવાન રુદ્ર, જટાધારી કપર્દી, નીલ-લોહિત વર્ણવાળો છે.

Verse 3

सब्रह्मकमिमं लोकं सविष्णुमपि पावकम् । यः संहरति संक्रुद्धो युगांते समुपस्थिते

યુગાંતમાં પ્રલયનો સમય ઉપસ્થિત થાય ત્યારે, તે સંક્રુદ્ધ થઈ સંહારકર્મે આ સમગ્ર લોકને—બ્રહ્માસહિત, વિષ્ણુસહિત અને પાવક (અગ્નિ)સહિત—સંહરે છે.

Verse 4

यस्य ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रणामं कुरुतो भयात् । लोकसंकोचकस्यास्य यस्य तौ वशवर्तिनौ

જેનાં ભયથી બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ પ્રણામ કરે છે. તે લોકોને સંકોચી (સમેટી) દેવાનો સમર્થ છે; તે બંને પણ જેના વશમાં રહે છે.

Verse 5

यो ऽयं देवः स्वकादंगाद्ब्रह्मविष्णू पुरासृजत् । स एव हि तयोर्नित्यं योगक्षेमकरः प्रभुः

આ એ જ દેવ છે જેમણે પ્રાચીન કાળે પોતાના જ અંગમાંથી બ્રહ્મા અને વિષ્ણુને સર્જ્યા. એ જ પ્રભુ સદૈવ તેમનો યોગ-ક્ષેમ કરે છે—પ્રાપ્તિ આપે છે અને રક્ષા કરે છે.

Verse 6

स कथं भगवान् रुद्र आदिदेवः पुरातनः । पुत्रत्वमगमच्छंभुर्ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

તો પછી આદિદેવ, પુરાતન ભગવાન રુદ્ર—શંભુ—અવ્યક્ત અને અગોચર જન્મવાળા બ્રહ્માના પુત્રત્વને કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયા?

Verse 7

प्रजापतिश्च विष्णुश्च रुद्रस्यैतौ परस्परम् । सृष्टौ परस्परस्यांगादिति प्रागपि शुश्रुम

અમે અગાઉ પણ સાંભળ્યું છે કે પ્રજાપતિ (બ્રહ્મા) અને વિષ્ણુ—રુદ્રના સંબંધમાં—સૃષ્ટિમાં પરસ્પરના અંગમાંથી, પરસ્પર આધારિત રીતે પ્રગટ થયા.

Verse 8

कथं पुनरशेषाणां भूतानां हेतुभूतयोः । गुणप्रधानभावेन प्रादुर्भावः परस्परात्

પછી ફરી કેવી રીતે—એક પણ બાકી ન રહે તેમ—સર્વ ભૂતો બે કારણ-તત્ત્વોમાંથી, ગુણ અને પ્રધાનના પરસ્પર પ્રાધાન્યભાવ દ્વારા, પરસ્પરથી પ્રગટ થાય છે?

Verse 9

नापृष्टं भवता किंचिन्नाश्रुतं च कथंचन । भगवच्छिष्यभूतेन भवता सकलं स्मृतम्

તમે કંઈ પણ અપૂછ્યું રાખ્યું નથી અને કોઈ રીતે કંઈ પણ અશ્રુત રહ્યું નથી. તમે ભગવાનના સાચા શિષ્ય હોવાથી સર્વ કથન સંપૂર્ણ રીતે સ્મર્યું છે.

Verse 10

तत्त्वं वद यथा ब्रह्मा मुनीनामवदद्विभुः । वयं श्रद्धालवस्तात श्रोतुमीश्वरसद्यशः

હે તાત, સર્વવ્યાપી બ્રહ્માએ મુનિઓને જેમ તત્ત્વ કહ્યું તેમ તમે કહો. અમે શ્રદ્ધાળુ છીએ અને તત્કાળ ઈશ્વરના યશનું વર્ણન સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.

Verse 11

वायुरुवाच । स्थाने पृष्टमिदं विप्रा भवद्भिः प्रश्नकोविदैः । इदमेव पुरा पृष्टो मम प्राह पितामहः

વાયુએ કહ્યું—હે વિપ્રો, પ્રશ્નમાં કુશળ તમે આ પ્રશ્ન યોગ્ય રીતે પૂછ્યો છે. આ જ વિષય પહેલાં મને પણ પૂછાયો હતો; ત્યારે પિતામહ (બ્રહ્મા) એ મને સમજાવ્યો હતો.

Verse 12

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि यथा रुद्रसमुद्भवः । यथा च पुनरुत्पत्तिर्ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम्

અતએવ હવે હું કહું છું કે રુદ્રનો પ્રાદુર્ભાવ કેવી રીતે થયો; તેમજ બ્રહ્મા અને વિષ્ણુની પરસ્પર સંબંધિત પુનરુત્પત્તિ કેવી રીતે થાય છે।

Verse 13

त्रयस्ते कारणात्मानो जतास्साक्षान्महेश्वरात् । चराचरस्य विश्वस्य सर्गस्थित्यंतहेतवः

મહેશ્વર પાસેથી જ પ્રત્યક્ષ ત્રણ કારણતત્ત્વો ઉત્પન્ન થયા. તેઓ ચર-અચર સમગ્ર વિશ્વની સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયના હેતુ બન્યા.

Verse 14

परमैश्वर्यसंयुक्ताः परमेश्वरभाविताः । तच्छक्त्याधिष्ठिता नित्यं तत्कार्यकरणक्षमाः

તેઓ પરમ ઐશ્વર્યથી યુક્ત અને પરમેશ્વરભાવથી ભાવિત હતા. તેમની શક્તિથી નિત્ય અધિષ્ઠિત રહી, તેઓ તેમના કાર્યો સિદ્ધ કરવા સમર્થ હતા.

Verse 15

पित्रा नियमिताः पूर्वं त्रयोपि त्रिषु कर्मसु । ब्रह्मा सर्गे हरिस्त्राणे रुद्रः संहरणे तथा

પૂર્વે પિતાએ તે ત્રણેને ત્રણ કર્મોમાં નિયુક્ત કર્યા—સૃષ્ટિમાં બ્રહ્મા, રક્ષણમાં હરિ, અને સંહારમાં રુદ્ર.

Verse 16

तथाप्यन्योन्यमात्सर्यादन्योन्यातिशयाशिनः । तपसा तोषयित्वा स्वं पितरं परमेश्वरम्

તથાપિ પરસ્પર ઈર્ષ્યા અને એકબીજાને વટાવવાની ઇચ્છાથી તેમણે તપ કરીને પોતાના પિતા પરમેશ્વરને પ્રસન્ન કર્યા.

Verse 17

लब्ध्वा सर्वात्मना तस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः । ब्रह्मनारायणौ पूर्वं रुद्रः कल्पान्तरे ऽसृजत्

તે પરમેષ્ઠી પ્રભુની કૃપા સર્વાત્મભાવથી પ્રાપ્ત કરીને, પૂર્વ એક કલ્પાંતરે રુદ્રે બ્રહ્મા અને નારાયણને પ્રગટ કર્યા.

Verse 18

कल्पान्तरे पुनर्ब्रह्मा रुद्रविष्णू जगन्मयः । विष्णुश्च भगवान्रुद्रं ब्रह्माणमसृजत्पुनः

કલ્પાંતમાં બ્રહ્મા ફરી પ્રગટ થાય છે; રુદ્ર અને વિષ્ણુ જગન્મય બની કાર્ય કરે છે. અને ભગવાન વિષ્ણુએ ફરી રુદ્રને તથા બ્રહ્માને પણ પ્રગટ કર્યા.

Verse 19

नारायणं पुनर्ब्रह्मा ब्रह्माणमसृजत्पुनः । एवं कल्पेषु कल्पेषु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

બ્રહ્મા વારંવાર નારાયણને પ્રગટ કરે છે અને નારાયણ પણ વારંવાર બ્રહ્માને પ્રગટ કરે છે. આમ કલ્પે કલ્પે બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-મહેશ્વર પુનઃપુનઃ પ્રગટ થાય છે.

Verse 20

परस्परेण जायंते परस्परहितैषिणः । तत्तत्कल्पान्तवृत्तान्तमधिकृत्य महर्षिभिः

તેઓ પરસ્પરથી જન્મે છે અને પરસ્પરના હિતની ઇચ્છા રાખે છે. આવા-આવા કલ્પાંતના વર્તાંતને આધારે મહર્ષિઓએ આ કથાઓ વર્ણવી છે.

Verse 21

प्रभावः कथ्यते तेषां परस्परसमुद्भवात् । शृणु तेषां कथां चित्रां पुण्यां पापप्रमोचिनीम्

તેમનો પ્રભાવ પરસ્પર-સમુદ્ભવથી ઉત્પન્ન થયો છે એમ કહેવામાં આવે છે. તેમની તે અદ્ભુત, પુણ્યમય અને પાપમોચિની કથા સાંભળો.

Verse 22

कल्पे तत्पुरुषे वृत्तां ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । पुरा नारायणो नाम कल्पे वै मेघवाहने

તત્પુરુષ કલ્પમાં પરમેષ્ઠિ બ્રહ્માનો પ્રાચીન વર્તાંત કહેવામાં આવે છે. અને મેઘવાહન કલ્પમાં પૂર્વે ‘નારાયણ’ નામે એક મહાપુરુષ હતો.

Verse 23

दिव्यं वर्षसहस्रं तु मेघो भूत्वावहद्धराम् । तस्य भावं समालक्ष्य विष्णोर्विश्वजगद्गुरुः

દિવ્ય એક હજાર વર્ષ સુધી તે મેઘ બની ધરા પર વરસતો રહ્યો. તેની ભાવસ્થિતિ જોઈ વિશ્વ-જગતના ગુરુએ તેને વિષ્ણુસંબંધિત જાણ્યું.

Verse 24

सर्वस्सर्वात्मभावेन प्रददौ शक्तिमव्ययाम् । शक्तिं लब्ध्वा तु सर्वात्मा शिवात्सर्वेश्वरात्तदा

ત્યારે સર્વવ્યાપી પ્રભુ સર્વાત્મભાવમાં સ્થિત રહી અવિનાશી શક્તિ અર્પણ કરી. સર્વેશ્વર શિવ પાસેથી તે શક્તિ મેળવી સર્વભૂતોનો અંતરાત્મા શક્તિમાન બન્યો.

Verse 25

ससर्ज भगावन् विष्णुर्विश्वं विश्वसृजा सह । विष्णोस्तद्वैभवं दृष्ट्वा सृष्टस्तेन पितामहः

ભગવાન વિષ્ણુએ વિશ્વસૃજન-તત્ત્વ સાથે મળીને આ વિશ્વની સૃષ્ટિ કરી. વિષ્ણુના તે વૈભવને જોઈ પિતામહ બ્રહ્મા પણ તેમના દ્વારા પ્રગટ થયા.

Verse 26

आवयोरधिकश्चास्ति स रुद्रो नात्र संशयः । तस्य देवाधिदेवस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः

અમારા બન્નેમાં જે ખરેખર શ્રેષ્ઠ છે તે રુદ્ર જ છે—એમાં શંકા નથી. દેવાધિદેવ પરમેશ્વરના પ્રસાદથી આ સત્ય નિશ્ચિત થાય છે।

Verse 27

स्रष्टा त्वं भगवानाद्यः पालकः परमार्थतः । अहं च तपसाराध्य रुद्रं त्रिदशनायकम्

હે આદ્ય ભગવાન! તમે જ પરમાર્થથી સ્રષ્ટા અને પાલક છો. અને હું તપસ્યા દ્વારા ત્રિદશોના નાયક રુદ્રની આરાધના કરું છું।

Verse 28

त्वया सह जगत्सर्वं स्रक्ष्याम्यत्र न संशयः । एवं विष्णुमुपालभ्य भगवानब्जसम्भवः

તમારી સાથે હું સમગ્ર જગતની સૃષ્ટિ કરીશ—એમાં શંકા નથી. આમ વિષ્ણુને સંબોધીને કમળજ ભગવાન (બ્રહ્મા) બોલ્યા।

Verse 29

एवं विज्ञापयामास तपसा प्राप्य शंकरम् । भगवन् देवदेवेश विश्वेश्वर महेश्वर

તપસ્યા દ્વારા શંકરને પ્રાપ્ત કરીને તેણે આ રીતે વિનંતી કરી—“હે ભગવાન! દેવદેવેશ, વિશ્વેશ્વર, મહેશ્વર!”

Verse 30

तव वामांगजो विष्णुर्दक्षिणांगभवो ह्यहम् । मया सह जगत्सर्वं तथाप्यसृजदच्युतः

વિષ્ણુ તમારા વામ અંગમાંથી જન્મ્યા છે અને હું તમારા દક્ષિણ અંગમાંથી ઉત્પન્ન થયો છું. છતાં અચ્યુતે મારી સાથે મળીને સમગ્ર જગતની સૃષ્ટિ કરી।

Verse 31

स मत्सरादुपालब्धस्त्वदाश्रयबलान्मया । मद्भावान्नाधिकस्तेति भावस्त्वयि महेश्वरे

ઈર્ષ્યાથી મેં તમારા આશ્રયબળનો આધાર લઈને તેને ઠપકો આપ્યો; પરંતુ તે મારા પ્રત્યે પૂર્ણ ભાવથી સમર્પિત હોવાથી, તેના મનમાં દૃઢ નિશ્ચય હતો— “હે મહેશ્વર, તમાથી ઊંચો કોઈ નથી।”

Verse 32

त्वत्त एव समुत्पत्तिरावयोस्सदृशी यतः । तस्य भक्त्या यथापूर्वं प्रसादं कृतवानसि

અમારા બન્નેની ઉત્પત્તિ ખરેખર તમારાથી જ હોવાથી તે સમાન છે; તેથી તેની ભક્તિથી, અગાઉની જેમ, તમે તેના પર પ્રસાદરૂપ કૃપા વરસાવી છે।

Verse 33

तथा ममापि तत्सर्वं दातुमर्हसि शंकर । इति विज्ञापितस्तेन भगवान् भगनेत्रहा

“એ જ રીતે, હે શંકર, તે સર્વ મને પણ આપવું યોગ્ય છે”—એવી વિનંતી થતાં, ભગવાન ભગનેત્રહા (ભગનું નેત્ર નાશ કરનાર) એ તે સાંભળ્યું।

Verse 34

न्यायेन वै ददौ सर्वं तस्यापि स घृणानिधिः । लब्ध्वैवमीश्वरादेव ब्रह्मा सर्वात्मतां क्षणात्

ધર્મ મુજબ તે કરુણાનિધિએ તેને પણ સર્વ આપ્યું; અને આ રીતે માત્ર ઈશ્વર પાસેથી પ્રસાદ મેળવી બ્રહ્માએ ક્ષણમાં સર્વાત્મભાવ પ્રાપ્ત કર્યો।

Verse 35

त्वरमाणोथ संगम्य ददर्श पुरुषोत्तमम् । क्षीरार्णवालये शुभ्रे विमाने सूर्यसंनिभे

ત્વરાથી જઈ તેણે ક્ષીરસમુદ્રના ઉજ્જવળ ધામમાં, સૂર્યસમાન તેજવાળા શુભ વિમાનમાં સ્થિત પુરુષોત્તમનું દર્શન કર્યું।

Verse 36

हेमरत्नान्विते दिव्ये मनसा तेन निर्मिते । अनंतभोगशय्यायां शयानं पंकजेक्षणम्

સોનાં-રત્નોથી શોભિત, મનોબળથી રચાયેલ દિવ્ય શય્યા પર તેણે અનંતનાગની બહુવળાંક શય્યામાં શયન કરતા કમળનેત્ર પ્રભુનું દર્શન કર્યું।

Verse 37

चतुर्भुजमुदारांगं सर्वाभरणभूषितम् । शंखचक्रधरं सौम्यं चन्द्रबिंबसमाननम्

તે ચતુર્ભુજ, ઉદાર અંગોવાળા, સર્વ આભૂષણોથી ભૂષિત; શંખ-ચક્રધારી, સૌમ્ય સ્વરૂપ, ચંદ્રબિંબ સમાન મુખવાળા હતા।

Verse 38

श्रीवत्सवक्षसं देवं प्रसन्नमधुरस्मितम् । धरामृदुकरांभोजस्पर्शरक्तपदांबुजम्

તેઓએ શ્રીવત્સચિહ્નિત વક્ષસ્થલવાળા દેવને જોયા—પ્રસન્ન, મધુર સ્મિતથી યુક્ત; ધરતીના મૃદુ, કમળસમાન કરસ્પર્શથી જેમના પદ્મપાદ રક્તિમ થયા હતા।

Verse 39

क्षीरार्णवामृतमिव शयानं योगनिद्रया । तमसा कालरुद्राख्यं रजसा कनकांडजम्

તે યોગનિદ્રામાં ક્ષીરસમુદ્રમાં અમૃત સમાન શયન કરતો હતો. તમોગુણથી તે કાલરુદ્ર કહેવાયો અને રજોગુણથી તે કનકાંડજ (હિરણ્યગર્ભ) તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો।

Verse 40

सत्त्वेन सर्वगं विष्णुं निर्गुणत्वे महेश्वरम् । तं दृष्ट्वा पुरुषं ब्रह्मा प्रगल्भमिदमब्रवीत्

સત્ત્વગુણ દ્વારા તેણે સર્વવ્યાપી વિષ્ણુતત્ત્વને અનુભવું અને નિર્ગુણ સ્વરૂપે મહેશ્વરને ઓળખ્યો. તે પરમ પુરુષને જોઈ બ્રહ્માએ નિર્ભયપણે આ વચન કહ્યાં।

Verse 41

ग्रसामि त्वामहं विष्णो त्वमात्मानं यथा पुरा । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिबुद्ध्य पितामहम्

હે વિષ્ણુ! હું તને ગ્રસી જઈશ—જેમ તું પૂર્વે પોતાના આત્મસ્વરૂપને જ ગ્રસ્યો હતો. તેનું વચન સાંભળી પિતામહ બ્રહ્મા સત્યે પ્રબુદ્ધ થયા.

Verse 42

उदैक्षत महाबाहुस्स्मितमीषच्चकार च । तस्मिन्नवसरे विष्णुर्ग्रस्तस्तेन महात्मना

મહાબાહુએ નજર કરી અને હળવું સ્મિત કર્યું. એ જ ક્ષણે તે મહાત્માએ વિષ્ણુને ગ્રસી વશમાં કર્યો.

Verse 43

सृष्टश्च ब्रह्मणा सद्यो भ्रुवोर्मध्यादयत्नतः । तस्मिन्नवसरे साक्षाद्भगवानिन्दुभूषणः

બ્રહ્માએ ભ્રૂમધ્યમાંથી પ્રયત્ન વિના તરત જ તેને સર્જ્યો. એ જ સમયે ચંદ્રભૂષણ ભગવાન શિવ સాక్షાત્ પ્રગટ થયા.

Verse 44

शक्तिं तयोरपि द्रष्टुमरूपो रूपमास्थितः । प्रसादमतुलं कर्तुं पुरा दत्तवरस्तयोः

તેમ બંનેને પોતાની શક્તિ દર્શાવવા અરૂપ ભગવાને રૂપ ધારણ કર્યું. અતુલ કૃપા કરવા, જે પૂર્વે તેમને વર આપનાર હતા, તે આ રીતે પ્રગટ થયા.

Verse 45

आगच्छत्तत्र यत्रेमौ ब्रह्मनारायणौ स्थितौ । अथ तुष्टुवतुर्देवं प्रीतौ भीतौ च कौतुकात्

તે ત્યાં આવ્યા જ્યાં બ્રહ્મા અને નારાયણ ઊભા હતા. પછી આશ્ચર્યથી—એક સાથે પ્રસન્ન અને ભયભક્તિથી ભરાઈ—તેમણે તે દેવનું સ્તવન કર્યું.

Verse 46

प्रणेमतुश्च बहुशो बहुमानेन दूरतः । भवोपि भगवानेतावनुगृह्य पिनाकधृक्

તેઓ દૂરથી જ અત્યંત માન સાથે વારંવાર પ્રણામ કરવા લાગ્યા. ત્યારે પિનાકધારી ભગવાન ભવ (શિવ) કૃપા કરીને તેમને અનુગ્રહ આપ્યો.

Verse 47

सादरं पश्यतोरेव तयोरंतरधीयत

તે બંને ભક્તિપૂર્વક જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ ભગવાન શિવ તેમની નજરથી અંતર્ધાન થઈ ગયા।