सर्‍वेश्वर-परमकारण-निरूपणम् / The Supreme Lord as the Uncaused Cause

Verse 1

जीवैरेभिरिमांल्लोकान्सर्वानीशो य ईशते

આ જીવોના દ્વારા જે ઈશ સર્વ લોકોનું શાસન કરે છે, તે જ પરમેશ્વર છે.

Verse 2

यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकम् । सह भूतेन्द्रियैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते

જેનાથી આદિમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર અને ઇન્દ્ર આદિ સહિત આ સમગ્ર પ્રપંચ—સર્વ ભૂતો અને ઇન્દ્રિયો સાથે—પ્રથમવાર પ્રગટ થાય છે.

Verse 3

कारणानां च यो धाता ध्याता परमकारणम् । न संप्रसूयते ऽन्यस्मात्कुतश्चन कदाचन

જે સર્વ કારણોનો ધાતા છે અને પરમકારણનો ધ્યાતા-નિયંતા છે, તે ક્યારેય, ક્યાંય, કોઈ અન્યથી જન્મતો નથી.

Verse 4

सर्वैश्वर्येण संपन्नो नाम्ना सर्वेश्वरः स्वयम् । सर्वैर्मुमुक्षुभिर्ध्येयश्शंभुराकाशमध्यगः

સર્વ ઐશ્વર્યથી સમૃદ્ધ તે સ્વયં ‘સર્વેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. આકાશના મધ્યમાં સ્થિત શંભુનું ધ્યાન સર્વ મુમુક્ષુઓએ કરવું જોઈએ.

Verse 5

यो ऽग्रे मां विदधे पुत्रं ज्ञानं च प्रहिणोति मे । तत्प्रसादान्मयालब्धं प्राजापत्यमिदं पदम्

જેણે આરંભમાં મને પુત્રરૂપે રચ્યો અને મને જ્ઞાન પણ આપ્યું—તેના પ્રસાદથી જ મેં આ પ્રાજાપત્ય પદ પ્રાપ્ત કર્યું છે।

Verse 6

ईशो वृक्ष इव स्तब्धो य एको दिवि तिष्ठति । येनेदमखिलं पूर्णं पुरुषेण महात्मना

ઈશ વૃક્ષની જેમ સ્થિર, એકલા, દિવ્ય લોકમાં સ્થિત છે; તે મહાત્મા પુરુષ દ્વારા આ આખું જગત વ્યાપ્ત થઈ પૂર્ણ બને છે।

Verse 7

एको बहूनां जंतूनां निष्क्रियाणां च सक्रियः । य एको बहुधा बीजं करोति स महेश्वरः

અਨੇક દેહધારી જીવોમાં તેઓ એકલા જ સદા સક્રિય છે, જ્યારે બીજા બધા જડપ્રાય છે. તેઓ એકલા જ અનેક રૂપોના બીજ-કારણ બને છે—એ જ મહેશ્વર છે.

Verse 8

य एको भागवान्रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन

એ જ એકમાત્ર ભગવાન રુદ્ર છે; તેમનો કોઈ બીજો નથી. તેથી તેઓ પરમ અદ્વિતીય છે.

Verse 9

सदा जनानां हृदये संनिविष्टो ऽपि यः परैः । अलक्ष्यो लक्षयन्विश्वमधितिष्ठति सर्वदा

તેઓ સદા સર્વના હૃદયમાં નિવાસ કરે છે, છતાં બહિર્મુખ લોકોને દેખાતા નથી. અદૃશ્ય રહીને પણ તેઓ નિત્ય અંતર્યામી બની સમગ્ર વિશ્વને અધિષ્ઠિત કરી ધારણ કરે છે.

Verse 10

यस्तु कालात्प्रमुक्तानि कारणान्यखिलान्यपि । अनन्तशक्तिरेवैको भगवानधितिष्ठति

જે કાળથી પર છે અને સર્વ કારણો પર—કોઈ અપવાદ વિના—અધિષ્ઠાતા છે, તે એકમાત્ર અનંતશક્તિસંપન્ન ભગવાન પરમેશ્વર સર્વોચ્ચ શાસક છે.

Verse 11

न यस्य दिवसो रात्रिर्न समानो न चाधिकः । स्वभाविकी पराशक्तिर्नित्या ज्ञानक्रिये अपि

જેનાં માટે દિવસ નથી, રાત નથી; જેમના સમાન કોઈ નથી, જેમથી વધુ પણ કોઈ નથી. તેમની પરાશક્તિ સ્વભાવસિદ્ધ અને નિત્ય છે; તથા જ્ઞાન અને ક્રિયા—બંને તેમામાં સદા સ્થિત છે.

Verse 12

यदिदं क्षरमव्यक्तं यदप्यमृतमक्षरम् । तावुभावक्षरात्मानावेको देवः स्वयं हरः

જે ક્ષર અને અવ્યક્ત છે, અને જે અમૃત તથા અક્ષર છે—આ બન્ને અવસ્થાઓ, જેમનું તત્ત્વ અક્ષર છે, ખરેખર એક જ દેવ છે—સ્વયં હર (શિવ).

Verse 13

ईशते तदभिध्यानाद्योजनासत्त्वभावनः । भूयो ह्यस्य पशोरन्ते विश्वमाया निवर्तते

તેમનું ધ્યાન કરવાથી પ્રભુનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ થાય છે; અંતઃકરણ (તેમની સાથે) યુક્ત થઈ શુદ્ધ સત્ત્વભાવમાં સ્થિર થાય છે. ત્યારબાદ આ બંધિત પશુના બંધનના અંતે વિશ્વમાયા નિવૃત્ત થઈ શાંત થાય છે.

Verse 14

यस्मिन्न भासते विद्युन्न सूर्यो न च चन्द्रमाः । यस्य भासा विभातीदमित्येषा शाश्वती श्रुतिः

જે પરમ તત્ત્વમાં વીજળી ચમકે નહીં, સૂર્ય પણ નહીં, ચંદ્ર પણ નહીં; જેના તેજથી આ સમગ્ર જગત પ્રકાશિત થાય છે—આ જ શાશ્વત શ્રુતિનું વચન છે.

Verse 15

एको देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः । न तस्य परमं किंचित्पदं समधिगम्यते

એક જ દેવ—મહાદેવ, મહેશ્વર—એવું જાણવું. તેમના પરમ પદને કોઈ પણ સીમિત બુદ્ધિથી સંપૂર્ણ રીતે પ્રાપ્ત કે સમજાવી શકતું નથી.

Verse 16

अयमादिरनाद्यन्तस्स्वभावादेव निर्मलः । स्वतन्त्रः परिपूर्णश्च स्वेच्छाधीनश्चराचरः

તે આદિસ્રોત છે, છતાં તેને ન આરંભ છે ન અંત; સ્વભાવથી જ તે નિર્મળ છે. તે સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર અને પરિપૂર્ણ છે; સમગ્ર ચરાચર જગત તેની સ્વઇચ્છા હેઠળ છે.

Verse 17

अप्राकृतवपुः श्रीमांल्लक्ष्यलक्षणवर्जितः । अयं मुक्तो मोचकश्च ह्यकालः कालचोदकः

તેમનું સ્વરૂપ અપ્રાકૃત, દિવ્ય અને શ્રીમંત છે; તેઓ ગ્રાહ્ય લક્ષણ-ચિહ્નોથી પર છે. તેઓ સ્વયં મુક્ત અને મુક્તિદાતા; કાલાતીત રહી કાળની ગતિને પ્રેરિત કરે છે.

Verse 18

सर्वोपरिकृतावासस्सर्वावासश्च सर्ववित् । षड्विधाध्वमयस्यास्य सर्वस्य जगतः पतिः

તેઓ સર્વ નિવાસોથી ઉપર નિવાસ કરે છે, છતાં દરેક નિવાસના અંતર્યામી છે; તેઓ સર્વજ્ઞ પ્રભુ શિવ—ષડ્વિધ અધ્વોથી રચાયેલ આ સમગ્ર જગતના પતિ, પરમ સ્વામી છે.

Verse 19

उत्तरोत्तरभूतानामुत्तरश्च निरुत्तरः । अनन्तानन्तसन्दोहमकरंदमधुव्रतः

તેઓ સર્વ ઉત્તરોત્તર ભૂતો કરતાં પણ ‘ઉત્તર’ છે અને જેમની ઉપર કશું નથી એવા નિરુત્તર તત્ત્વ છે. તેઓ અનંત-અનંતનો સંઘ છે; તેમના આનંદ-મધુનું પાન કરનાર મધુવ્રત ભક્તો માટે તેઓ મકરંદ-રસરૂપ છે.

Verse 20

अखंडजगदंडानां पिंडीकरणपंडितः । औदार्यवीर्यगांभीर्यमाधुर्यमकरालयः

અખંડ અસંખ્ય જગદંડોને એક સમષ્ટિરૂપ પિંડમાં એકત્ર કરવામાં તેઓ પરમ નિષ્ણાત છે; અને ઔદાર્ય, વીર્ય, ગાંભીર્ય તથા માધુર્ય—આ બધાનું તેઓ મહાસાગર સમ આશ્રય છે।

Verse 21

नैवास्य सदृशं वस्तु नाधिकं चापि किंचन । अतुलः सर्वभूतानां राजराजश्च तिष्ठति

તેમના સમાન કોઈ વસ્તુ નથી, અને તેમનાથી મહત્તર પણ કંઈ નથી. સર્વ ભૂતોમાં તેઓ અતુલ્ય છે અને રાજાઓના રાજા તરીકે સ્થિત છે।

Verse 22

अनेन चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् । अंतकाले पुनश्चेदं तस्मिन्प्रलयमेष्यते

તેમના આ અદ્ભુત, વિચિત્ર શક્તિ-કર્મથી પ્રથમ જગતની સૃષ્ટિ થાય છે; અને કાળના અંતે આ જ જગત ફરીથી તેમામાં લીન થઈ પ્રલયને પામે છે।

Verse 23

अस्य भूतानि वश्यानि अयं सर्वनियोजकः । अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नान्यथा क्वचित्

સર્વ ભૂત-જીવો તેમના વશમાં છે; તેઓ જ સર્વના નિયોજક અને સંચાલક છે। પરંતુ તેઓ પરમ ભક્તિથી જ દર્શન આપે છે; અન્યથા ક્યારેય નહીં।

Verse 24

व्रतानि सर्वदानानि तपांसि नियमास्तथा । कथितानि पुरा सद्भिर्भावार्थं नात्र संशयः

વ્રતો, સર્વ દાનો, તપસ્યા અને નિયમો—આ બધું પ્રાચીન કાળમાં સદ્જનોએ ભાવાર્થ, આંતરિક ભક્તિ માટે કહેલું છે; તેમાં શંકા નથી।

Verse 25

हरिश्चाहं च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः । तपोभिरुग्रैरद्यापि तस्य दर्शनकांक्षिणः

‘હરી (વિષ્ણુ), હું અને રુદ્ર—તથા અન્ય દેવો અને અસુરો પણ—આજ સુધી ઉગ્ર તપસ્યાઓ દ્વારા તેના દર્શનની ઇચ્છા રાખીએ છીએ.’

Verse 26

अदृश्यः पतितैर्मूढैर्दुर्जनैरपि कुत्सितैः । भक्तैरन्तर्बहिश्चापि पूज्यः संभाष्य एव च

પતિત, મૂઢ, દુર્જન અને કૂત્સિત લોકોને તે અદૃશ્ય જ રહે છે. પરંતુ ભક્તો માટે તે અંદર અને બહાર—બન્ને રીતે પૂજ્ય છે, અને ભક્તિભર્યા પ્રાર્થનાત્મક સંબોધનથી સંવાદ્ય પણ બને છે.

Verse 27

तदिदं त्रिविधं रूपं स्थूलं सूक्ष्मं ततः परम् । अस्मदाद्यमरैर्दृश्यं स्थूलं सूक्ष्मं तु योगिभिः

આ તત્ત્વનું ત્રિવિધ સ્વરૂપ છે—સ્થૂલ, સૂક્ષ્મ અને તેનાથી પર. સ્થૂલ સ્વરૂપ અમારાથી આરંભ થતા દેવોને દેખાય છે, અને સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ યોગીઓને પ્રત્યક્ષ થાય છે.

Verse 28

ततः परं तु यन्नित्यं ज्ञानमानंदमव्ययम् । तन्निष्ठैस्तत्परैर्भक्तैर्दृश्यं तद्व्रतमाश्रितैः

તેના પણ પરે તે નિત્ય તત્ત્વ છે—જ્ઞાનસ્વરૂપ, આનંદસ્વરૂપ, અવ્યય. તે પરમ શિવને તે જ ભક્તો દર્શે છે, જે તેમાં નિષ્ઠાવાન, તેમાં જ તત્પર અને તેના વ્રત-આચારોને આશ્રય કરનાર છે.

Verse 29

बहुनात्र किमुक्तेन गुह्याद्गुह्यतरं परम् । शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते

અહીં બહુ કહેવાનું શું? ગુહ્યથી પણ વધુ ગુહ્ય પરમ રહસ્ય આ જ છે—શિવમાં ભક્તિ; તેમાં સંશય નથી. જે તે ભક્તિથી યુક્ત છે તે મુક્ત થાય છે.

Verse 30

प्रसादादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः । यथा चांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः

એ ભક્તિ માત્ર (પ્રભુના) પ્રસાદથી જ ઉપજે છે, અને પ્રસાદ ભક્તિમાંથી જ જન્મે છે—જેમ અંકુરથી બીજ અને બીજથી ફરી અંકુર થાય છે।

Verse 31

प्रसादपूर्विका एव पशोस्सर्वत्र सिद्धयः । स एव साधनैरन्ते सर्वैरपि च साध्यते

પશુ (બંધ જીવ) માટે સર્વત્ર મળતી બધી સિદ્ધિઓ માત્ર (પ્રભુના) પ્રસાદથી જ પૂર્વવર્તી છે. અંતે, સર્વ સાધનો દ્વારા સાધ્ય પણ એ એક જ છે।

Verse 32

प्रसादसाधनं धर्मस्स च वेदेन दर्शितः । तदभ्यासवशात्साम्यं पूर्वयोः पुण्यपापयोः

ધર્મ શિવપ્રસાદ પ્રાપ્ત કરવાનો સાધન છે અને તે વેદે જ દર્શાવ્યો છે. તે વેદોક્ત ધર્મનો સતત અભ્યાસ કરવાથી પૂર્વનાં પુણ્ય અને પાપ સમત્વમાં આવી શાંત થાય છે, એટલે નિષ્પ્રભ બને છે.

Verse 33

साम्यात्प्रसादसंपर्को धर्मस्यातिशयस्ततः । धर्मातिशयमासाद्य पशोः पापपरिक्षयः

સમત્વથી દિવ્ય પ્રસાદનો સંપર્ક થાય છે; તેથી ધર્મનો વિશેષ વિકાસ થાય છે. આ ઉન્નત ધર્મ પ્રાપ્ત થતાં બંધનગ્રસ્ત જીવ (પશુ) ના પાપોનો સંપૂર્ણ ક્ષય થાય છે.

Verse 34

एवं प्रक्षीणपापस्य बहुभिर्जन्मभिः क्रमात् । सांबे सर्वेश्वरे भक्तिर्ज्ञानपूर्वा प्रजायते

આ રીતે જેના પાપ ક્ષીણ થયા છે, તેને અનેક જન્મોના ક્રમમાં—જ્ઞાનને પૂર્વ રાખીને—સાંબ, સર્વેશ્વર શિવ પ્રત્યે ભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 35

भावानुगुणमीशस्य प्रसादो व्यतिरिच्यते । प्रसादात्कर्मसंत्यागः फलतो न स्वरूपतः

ભક્તના ભાવને અનુરૂપ ઈશ્વરનો પ્રસાદ પ્રગટ થાય છે. તે પ્રસાદથી કર્મસંન્યાસ થાય છે—પરંતુ તે ફલત્યાગ છે, કર્મના સ્વરૂપનો ત્યાગ નથી.

Verse 36

तस्मात्कर्मफलत्यागाच्छिवधर्मान्वयः शुभः । स च गुर्वनपेक्षश्च तदपेक्ष इति द्विधा

અતએવ કર્મફલત્યાગથી શિવધર્મનો શુભ અનુવય થાય છે. અને તે (શિવધર્મ) બે પ્રકારનો છે—ગુરુ-નિરપેક્ષ અને ગુરુ-આશ્રિત.

Verse 37

तत्रानपेक्षात्सापेक्षो मुख्यः शतगुणाधिकः । शिवधर्मान्वयस्यास्य शिवज्ञानसमन्वयः

તે સંદર્ભમાં ‘સાપેક્ષ’ મુખ્ય ઉપાય ‘અનપેક્ષ’ કરતાં સોગણો શ્રેષ્ઠ છે; કારણ કે આ શિવધર્મની પરંપરા શિવજ્ઞાનના સમન્વયથી પરિપૂર્ણ થાય છે.

Verse 38

ज्ञनान्वयवशात्पुंसः संसारे दोषदर्शनम् । ततो विषयवैराग्यं वैराग्याद्भावसाधनम्

જ્ઞાન ઉદય થતાં મનુષ્યને સંસારમાં રહેલા દોષો દેખાય છે. તેથી વિષયો પ્રત્યે વૈરાગ્ય થાય છે; અને વૈરાગ્યથી ભાવસાધના—શિવમાં સ્થિર ભક્તિ-સમાધિ—ઉપજે છે.

Verse 39

भावसिद्ध्युपपन्नस्य ध्याने निष्ठा न कर्मणि । ज्ञानध्यानाभियुक्तस्य पुंसो योगः प्रवर्तते

જેને ભાવસિદ્ધિ પ્રાપ્ત છે, તેની નિષ્ઠા કર્મકાંડમાં નહીં, ધ્યાનમાં રહે છે. જ્ઞાન અને ધ્યાનમાં યુક્ત પુરુષમાં યોગ પ્રવર્તે અને આગળ વધે છે.

Verse 40

योगेन तु परा भक्तिः प्रसादस्तदनंतरम् । प्रसादान्मुच्यते जंतुर्मुक्तः शिवसमो भवेत्

યોગથી પરા ભક્તિ પ્રગટે છે; ત્યાર પછી તરત (શિવનો) પ્રસાદ-કૃપા મળે છે. તે કૃપાથી જીવ મુક્ત થાય છે અને મુક્ત થઈને શિવસમ બને છે.

Verse 41

अनुग्रहप्रकारस्य क्रमो ऽयमविवक्षितः । यादृशी योग्यता पुंसस्तस्य तादृगनुग्रहः

અહીં અનુગ્રહના પ્રકારોનો કોઈ નિશ્ચિત ક્રમ અભિપ્રેત નથી. પુરુષની જેવી યોગ્યતા, તેવી જ ભગવાન શિવની કૃપા તેને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 42

गर्भस्थो मुच्यते कश्चिज्जायमानस्तथापरः । बालो वा तरुणो वाथ वृद्धो वा मुच्यते परः

કેટલાક ગર્ભમાં જ મુક્ત થાય છે, કેટલાક જન્મક્ષણમાં. કેટલાક બાળપણમાં, કેટલાક યુવાનીમાં, અને કેટલાક વૃદ્ધાવસ્થામાં પરમ મોક્ષ પામે છે.

Verse 43

तिर्यग्योनिगतः कश्चिन्मुच्यते नारको ऽपरः । अपरस्तु पदं प्राप्तो मुच्यते स्वपदक्षये

કેટલાક તિર્યક્ (પશુ) યોનિમાં પડ્યા છતાં મુક્ત થાય છે, કેટલાક નરકગતિ પામ્યા છતાં છૂટે છે; અને કેટલાક ઊંચું પદ પામી, તે પદના પુણ્ય ક્ષય થાય ત્યારે જ મુક્ત થાય છે.

Verse 44

कश्चित्क्षीणपदो भूत्वा पुनरावर्त्य मुच्यते । कश्चिदध्वगतस्तस्मिन् स्थित्वास्थित्वा विमुच्यते

કેટલાક માર્ગમાં થાકી પાછા વળે છે, છતાં પછી મુક્ત થાય છે. કેટલાક એ જ પંથમાં પ્રવેશ કરીને દૃઢપણે સ્થિર રહે છે; સ્થિર રહી આગળ વધતાં અંતે પૂર્ણ વિમુક્તિ પામે છે.

Verse 45

तस्मान्नैकप्रकारेण नराणां मुक्तिरिष्यते । ज्ञानभावानुरूपेण प्रसादेनैव निर्वृतिः

અતએવ મનુષ્યોની મુક્તિ એક જ પ્રકારની માનાતી નથી. જ્ઞાનભાવના પ્રમાણ અનુસાર, માત્ર (શિવના) પ્રસાદથી જ સાચી શાંતિ અને મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 46

तस्मादस्य प्रसादार्थं वाङ्मनोदोषवर्जिताः । ध्यायंतश्शिवमेवैकं सदारतनयाग्नयः

અતએવ તેમના પ્રસાદ માટે વાણી અને મનના દોષોથી રહિત થઈ, સદા એકમાત્ર શિવનું જ ધ્યાન કરવું—નિરંતર ભક્તિમાં તત્પર રહીને.

Verse 47

तन्निष्ठास्तत्परास्सर्वे तद्युक्तास्तदुपाश्रयाः । सर्वक्रियाः प्रकुर्वाणास्तमेव मनसागताः

તેઓ સર્વે તેમાં જ નિષ્ઠાવાન, તેમાં જ પરાયણ, તેમાં જ યુક્ત અને તેમાં જ આશ્રય લીધેલા હતા. સર્વ કર્મો કરતાં છતાં તેમનું મન માત્ર શિવમાં જ સ્થિર રહેતું હતું.

Verse 48

दीर्घसूत्रसमारब्धं दिव्यवर्षसहस्रकम् । सत्रांते मंत्रयोगेन वायुस्तत्र गमिष्यति

દીર્ઘ તૈયારીથી આરંભાયેલો તે સત્રયજ્ઞ એક સહસ્ર દિવ્ય વર્ષો સુધી ચાલશે. સત્રના અંતે મંત્રયોગના બળથી વાયુદેવ ત્યાં (તે પવિત્ર સ્થાન/સભામાં) જશે.

Verse 49

स एव भवतः श्रेयः सोपायं कथयिष्यति । ततो वाराणसी पुण्या पुरी परमशोभना

એ જ તમને પરમ શ્રેય અને તેને પ્રાપ્ત કરવાનો ઉપાય સહિત કહેશે. ત્યારબાદ પરમ શોભાયમાન પવિત્ર પુરી વારાણસીનું વર્ણન આવે છે.

Verse 50

गंतव्या यत्र विश्वेशो देव्या सह पिनाकधृक् । सदा विहरति श्रीमान् भक्तानुग्रहकारणात्

જ્યાં દેવી સાથે પિનાકધારી વિશ્વેશ્વર વિરાજે છે, ત્યાં જવું જોઈએ. ત્યાં શ્રીમાન પ્રભુ ભક્તો પર અનુગ્રહ કરવા માટે સદા નિવાસ કરે છે અને વિહાર કરે છે.

Verse 51

तत्राश्चर्यं महद्दृष्ट्वा मत्समीपं गमिष्यथ । ततो वः कथयिष्यामि मोक्षोपाय द्विजोत्तमाः

ત્યાં તે મહાન આશ્ચર્ય જોઈને તમે મારી નજીક આવશો. ત્યારબાદ, હે દ્વિજોત્તમો, હું તમને મોક્ષનો ઉપાય કહેશ.

Verse 52

येनैकजन्मना मुक्तिर्युष्मत्करतले स्थिता । अनेकजन्मसंसारबंधनिर्मोक्षकारिणी

આ ઉપાયથી એક જ જન્મમાં મુક્તિ જાણે તમારા કરતળમાં સ્થિત હોય તેમ પ્રાપ્ત થાય છે; તે અનેક જન્મોના સંસારબંધનમાંથી મોક્ષ કરાવનાર છે.

Verse 53

एतन्मनोमयं चक्रं मया सृष्टं विसृज्यते । यत्रास्य शीर्यते नेमिः स देशस्तपसश्शुभः

મારા દ્વારા સર્જાયેલું આ મનોઘટિત ચક્ર હવે છોડીને પ્રવર્તાવવામાં આવે છે; જ્યાં તેની નેમિ ઘસાઈ તૂટી જાય, તે દેશ તપ માટે શુભ છે.

Verse 54

इत्युक्त्वा सूर्यसंकाशं चक्रं दृष्ट्वा मनोमयम् । प्रणिपत्य महादेवं विससर्ज पितामहः

એમ કહી પિતામહે સૂર્યસમાન તેજસ્વી મનોઘટિત ચક્ર જોયું; પછી મહાદેવને પ્રણામ કરીને તેને પ્રેષિત કર્યું.

Verse 55

ते ऽपि हृष्टतरा विप्राः प्रणम्य जगतां प्रभुम् । प्रययुस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत

તે બ્રાહ્મણ ઋષિઓ પણ વધુ હર્ષિત થઈ જગતના પ્રભુને પ્રણામ કરીને, જ્યાં તે દિવ્ય ચક્રની નેમિ તૂટી હતી ત્યાં ગયા.

Verse 56

चक्रं तदपि संक्षिप्तं श्लक्ष्णं चारुशिलातले । विमलस्वादुपानीये निजपात वने क्वचित्

તે ચક્ર પણ સંક્ષિપ્ત થઈ ક્યાંક એક વનમાં પડી ગયું—જ્યાં પાણી નિર્મળ અને મધુર હતું, ત્યાં ચીકણી અને સુંદર શિલાતલ પર.

Verse 57

तद्वनं तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम् । अनेकयक्षगंधर्वविद्याधरसमाकुलम्

આ કારણે તે વન ‘નૈમિષ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું, મુનિઓ દ્વારા પૂજિત; અને અનેક યક્ષ, ગંધર્વ તથા વિદ્યાધરોથી ભરપૂર છે.

Verse 58

अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्नन्पुरूरवाः । विलासवशमुर्वश्या यातो दैवेन चोदितः

દૈવપ્રેરિત પુરૂરવા સમુદ્રના અઢાર દ્વીપોમાં ભટકતો રહ્યો; ઉર્વશીના ક્રીડા-વિલાસના મોહમાં બંધાઈ તે નિર્વશ બની ગયો।

Verse 59

अक्रमेण हरन्मोहाद्यज्ञवाटं हिरण्मयम् । मुनिभिर्यत्र संक्रुद्धैः कुशवज्रैर्निपातितः

મોહવશ થઈ અને અક્રમ રીતે તેણે સુવર્ણમય યજ્ઞવાટ અપહરણ કર્યો; ત્યાં ક્રોધિત મુનિઓએ કુશ-રૂપ વજ્રોથી પ્રહાર કરી તેને પાડી દીધો।

Verse 60

विश्वं सिसृक्षमाणा वै यत्र विश्वसृजः पुरा । सत्रमारेभिरे दिव्यं ब्रह्मज्ञा गार्हपत्यगाः

જ્યાં પ્રાચીનકાળે વિશ્વસર્જન કરવાની ઇચ્છાથી વિશ્વસ્રષ્ટા પ્રજાપતિઓએ દિવ્ય સત્રયજ્ઞ આરંભ્યો; બ્રહ્મજ્ઞ ઋષિઓ ગાર્હપત્ય અગ્નિમાં પ્રતિષ્ઠિત રહી સૃષ્ટિકાર્ય માટે તેને પ્રવર્તાવ્યો।

Verse 61

ऋषिभिर्यत्र विद्वद्भिः शब्दार्थन्यायकोविदैः । शक्तिप्रज्ञाक्रियायोगैर्विधिरासीदनुष्ठितः

ત્યાં વિદ્વાન ઋષિઓએ—શબ્દ-અર્થના યથાર્થ જ્ઞાન અને ન્યાય-તર્કમાં નિપુણ—શક્તિ, પ્રજ્ઞા અને ક્રિયાયોગથી સમર્થ બની વિધિપૂર્વક અનુષ્ઠાન કર્યું।

Verse 62

यत्र वेदविदो नित्यं वेदवादबहिष्कृतान् । वादजल्पबलैर्घ्नंति वचोभिरतिवादिनः

જ્યાં વેદવિદો સદા વેદમાર્ગથી બહિષ્કૃત થયેલાઓને વાદ-જલ્પના બળથી અને કલહભર્યા વચનો દ્વારા પરાજિત કરે છે; ત્યાં અતિ-વિવાદી લોકો વાણીથી જ હારી જાય છે.

Verse 63

स्फटिकमयमहीभृत्पादजाभ्यश्शिलाभ्यः प्रसरदमृतकल्पस्स्वच्छपानीयरम्यम् । अतिरसफलवृक्षप्रायमव्यालसत्त्वं तपस उचितमासीन्नैमिषं तन्मुनीनाम्

પર્વતોના પાદમાંથી જન્મેલી સ્ફટિકમય શિલાઓમાંથી અમૃતસમાન નિર્મળ જળ વહેતું હતું—સ્વચ્છ, મધુર અને પાન માટે રમ્ય. ત્યાં અતિરસ ફળોથી ભરપૂર વૃક્ષો બહુ હતાં અને સર્પ તથા હાનિકારક જીવજંતુઓનો અભાવ હતો. આવું નૈમિષ વન મુનિઓના તપ માટે અત્યંત યોગ્ય હતું.