पशुपाशपतिज्ञान-प्राप्तिः (Acquisition of Paśupati–Pāśa Knowledge)

Verse 1

सूत उवाच । तत्र पूर्वं महाभागा नैमिषारण्यवासिनः । प्रणिपत्य यथान्यायं पप्रच्छुः पवनं प्रभुम्

સૂત બોલ્યા—ત્યાં પછી નૈમિષારણ્યમાં વસતા મહાભાગ ઋષિઓએ પ્રથમ યથાવિધી પ્રણામ કરીને પ્રભુ પવન (વાયુદેવ)ને પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 2

नैमिषीया ऊचुः । भवान् कथमनुप्राप्तो ज्ञानमीश्वरगोचरम् । कथं च शिवभावस्ते ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

નૈમિષારણ્યના ઋષિઓ બોલ્યા—જે જ્ઞાનનો વિષય સ્વયં ઈશ્વર છે તે તમે કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યું? અને અવ્યક્તથી જન્મેલા બ્રહ્મા હોવા છતાં તમને શિવભાવ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયો?

Verse 3

वायुरुवाच । एकोनविंशतिः कल्पो विज्ञेयः श्वेतलोहितः । तस्मिन्कल्पे चतुर्वक्त्रस्स्रष्टुकामो ऽतपत्तपः

વાયુએ કહ્યું—ઓગણીસમો કલ્પ ‘શ્વેતલોહિત’ તરીકે જાણવો. તે કલ્પમાં ચતુર્મુખ બ્રહ્માએ સૃષ્ટિ રચવાની ઇચ્છાથી તપ કર્યું।

Verse 4

तपसा तेन तीव्रेण तुष्टस्तस्य पिता स्वयम् । दिव्यं कौमारमास्थाय रूपं रूपवतां वरः

તે તીવ્ર તપથી પ્રસન્ન થઈ તેમના પિતા સ્વયં—રૂપધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ—દિવ્ય કૌમાર (યૌવન) રૂપ ધારણ કરીને પ્રગટ થયા।

Verse 5

श्वेतो नाम मुनिर्भूत्वा दिव्यां वाचमुदीरयन् । दर्शनं प्रददौ तस्मै देवदेवो महेश्वरः

શ્વેત નામના મુનિરૂપે બની દિવ્ય વાણી ઉચ્ચારતાં દેવોના દેવ મહાદેવ મહેશ્વરે તેને પોતાનું સાક્ષાત્ દર્શન આપ્યું.

Verse 6

तं दृष्ट्वा पितरं ब्रह्मा ब्रह्मणो ऽधिपतिं पतिम् । प्रणम्य परमज्ञानं गायत्र्या सह लब्धवान्

તે પિતા—શિવ, જે બ્રહ્માના પણ અધિપતિ અને સ્વામી છે—તેમને જોઈ બ્રહ્માએ પ્રણામ કર્યો અને ગાયત્રીসহ પરમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 7

ततस्स लब्धविज्ञानो विश्वकर्मा चतुर्मुखः । असृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

ત્યારબાદ સત્ય-વિજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરેલા ચતુર્મુખ વિશ્વકર્મા બ્રહ્માએ સર્વ ભૂતોની સૃષ્ટિ કરી—સ્થાવર અને ચર, બન્નેની.

Verse 8

यतश्श्रुत्वामृतं लब्धं ब्रह्मणा परमेश्वरात् । ततस्तद्वदनादेव मया लब्धं तपोबलात्

પરમેશ્વર (શિવ) પાસેથી શ્રવણ કરીને બ્રહ્માએ અમૃતસમાન અમર જ્ઞાન મેળવ્યું. ત્યારબાદ બ્રહ્માના જ મુખમાંથી મેં પણ તપોબળથી એ જ અમૃત પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 9

मुनय ऊचुः । किं तज्ज्ञानं त्वया लब्धं तथ्यात्तथ्यंतरं शुभम् । यत्र कृत्वा परां निष्ठां पुरुषस्सुखमृच्छति

મુનિઓએ કહ્યું—હે વાયુ! તું જે શુભ જ્ઞાન મેળવ્યું છે તે કયું—જે સત્યને અનુરૂપ અને લૌકિક તથ્યથી પર છે; જેમાં (શિવમાં) પરમ નિષ્ઠા સ્થાપી મનુષ્ય સાચું સુખ પામે છે?

Verse 10

वयुरुवाच । पशुपाशपतिज्ञानं यल्लब्धं तु मया पुरा । तत्र निष्ठा परा कार्या पुरुषेण सुखार्थिना

વાયુએ કહ્યું—મેં પૂર્વકાળે પશુ, પાશ અને પતિનું જે જ્ઞાન મેળવ્યું હતું; જે પુરુષ સાચા કલ્યાણનો ઇચ્છુક હોય, તેણે તેમાં જ પરમ નિષ્ઠા દૃઢ કરવી જોઈએ.

Verse 11

अज्ञानप्रभवं दुःखं ज्ञानेनैव निवर्तते । ज्ञानं वस्तुपरिच्छेदो वस्तु च द्विविधं स्मृतम्

દુઃખ અજ્ઞાનથી જન્મે છે અને જ્ઞાનથી જ નિવૃત્ત થાય છે. જ્ઞાન એટલે તત્ત્વનું સ્પષ્ટ વિવેચન; અને તત્ત્વ આ ઉપદેશમાં બે પ્રકારનું સ્મૃત છે.

Verse 12

अजडं च जडं चैव नियंतृ च तयोरपि । पशुः पाशः पतिश्चेति कथ्यते तत्त्रयं क्रमात्

ચેતન (અજડ) આત્મા, જડ તત્ત્વ, અને તે બંનેનો નિયંતા—આ ત્રણ ક્રમે ‘પશુ’ (બદ્ધ જીવ), ‘પાશ’ (બંધન) અને ‘પતિ’ (પરમેશ્વર શિવ) કહેવાય છે.

Verse 13

अक्षरं च क्षरं चैव क्षराक्षरपरं तथा । तदेतत्त्रितयं भूम्ना कथ्यते तत्त्ववेदिभिः

અક્ષર અને ક્ષર, તેમજ ક્ષર-અક્ષર બંનેથી પરે જે છે—આ ત્રયને તત્ત્વજ્ઞો તેની મહિમા સહિત કહે છે।

Verse 14

अक्षरं पशुरित्युक्तः क्षरं पाश उदाहृतः । क्षराक्षरपरं यत्तत्पतिरित्यभिधीयते

અક્ષરને ‘પશુ’ કહેવાય છે, ક્ષરને ‘પાશ’ કહેવાય છે; અને જે ક્ષર-અક્ષર બંનેથી પરે પરમ તત્ત્વ છે, તે જ ‘પતિ’—શિવ—કહેવામાં આવે છે।

Verse 15

मुनय ऊचुः । किं तदक्षरमित्युक्तं किं च क्षरमुदाहृतम् । तयोश्च परमं किं वा तदेतद्ब्रूहि मारुत

મુનિઓએ કહ્યું—જેને અક્ષર કહે છે તે શું છે, અને જેને ક્ષર કહે છે તે શું છે? અને તે બંનેથી પરે પરમ શું છે? હે મારુત, આ અમને સ્પષ્ટ કહો।

Verse 16

वायुरुवाच । प्रकृतिः क्षरमित्युक्तं पुरुषो ऽक्षर उच्यते । ताविमौ प्रेरयत्यन्यस्स परा परमेश्वरः

વાયુએ કહ્યું—પ્રકૃતિને ક્ષર કહેવાય છે અને પુરુષને અક્ષર કહેવાય છે; પરંતુ આ બંનેને પ્રેરિત કરી શાસન કરનાર એક અન્ય છે—તે જ પરાત્પર પરમેશ્વર (શિવ) છે।

Verse 17

मुनय ऊचुः । कैषा प्रकृतिरित्युक्ता क एष पुरुषो मतः । अनयोः केन सम्बन्धः कोयं प्रेरक ईश्वरः

મુનિઓએ કહ્યું—જેને ‘પ્રકૃતિ’ કહે છે તે શું છે? અને આ ‘પુરુષ’ કોને માનવામાં આવે છે? આ બંનેનો સંબંધ કયા કારણે સ્થિર થાય છે? અને આ પ્રેરક ઈશ્વર કોણ છે?

Verse 18

वायुरुवाच । माया प्रकृतिरुद्दिष्टा पुरुषो मायया वृतः । संबन्धो मूलकर्मभ्यां शिवः प्रेरक ईश्वरः

વાયુએ કહ્યું—માયાને જ પ્રકૃતિ તરીકે જણાવ્યું છે; પુરુષ માયાથી આવૃત છે. મૂળ કર્મોથી બંધન થાય છે; પરંતુ શિવ જ પ્રેરક ઈશ્વર છે.

Verse 19

मुनय ऊचुः । केयं माया समा ख्याता किंरूपो मायया वृतः । मूलं कीदृक्कुतो वास्य किं शिवत्वं कुतश्शिवः

મુનિઓએ કહ્યું—જેને ‘માયા’ કહે છે તે ખરેખર શું છે? તેનું સ્વરૂપ શું છે, અને માયાથી આવૃત કોણ છે? તેનું મૂળ શું છે, તે કેવું છે અને ક્યાંથી ઉત્પન્ન થાય છે? તેમજ ‘શિવત્વ’ શું છે, અને શિવ ક્યાંથી જાણી/અનુભવી શકાય?

Verse 20

वायुरुवाच । माया माहेश्वरी शक्तिश्चिद्रूपो मायया वृतः । मलश्चिच्छादको नैजो विशुद्धिश्शिवता स्वतः

વાયુએ કહ્યું—માયા મહેશ્વરની શક્તિ છે. આત્મા ચિદ્રૂપ છે, છતાં માયાથી આવૃત થાય છે. ચિત્તને ઢાંકનાર સ્વજાત મલ છે; અને વિશુદ્ધિ સ્વભાવથી શિવતા જ છે.

Verse 21

मुनय ऊचुः । आवृणोति कथं माया व्यापिनं केन हेतुना । किमर्थं चावृतिः पुंसः केन वा विनिवर्तते

મુનિઓએ કહ્યું—માયા સર્વવ્યાપી તત્ત્વને કેવી રીતે ઢાંકે છે, અને કયા કારણે? મનુષ્ય માટે આ આવરણ શા માટે થાય છે, અને કયા ઉપાયથી તે દૂર થાય છે?

Verse 22

वायुरुवाच । आवृतिर्व्यपिनो ऽपि स्याद्व्यापि यस्मात्कलाद्यपि । हेतुः कर्मैव भोगार्थं निवर्तेत मलक्षयात्

વાયુ બોલ્યા—સર્વવ્યાપી માટે પણ આવૃતિ (મર્યાદા) થઈ શકે, કારણ કે કલાદિ આવરણ-શક્તિ પણ વ્યાપક છે. ભોગાર્થે કર્મ જ કારણ બને છે; અને મલક્ષય થતાં તે કર્મબંધન નિવૃત્ત થાય છે.

Verse 23

मुनय ऊचुः । कलादि कथ्यते किं तत्कर्म वा किमुदाहृतम् । तत्किमादि किमन्तं वा किं फलं वा किमाश्रयम्

મુનિઓએ કહ્યું—‘કલા’ વગેરે જે કહેવાય છે તે શું છે? તે કર્મ છે કે અન્ય કંઈ તરીકે ઉદાહૃત છે? તેનું આદિ શું, અંત શું, ફળ શું, અને તે કયા આશ્રય પર સ્થિત છે?

Verse 24

कस्य भोगेन किं भोग्यं किं वा तद्भोगसाधनम् । मलक्षयस्य को हेतुः कीदृक्क्षीणमलः पुमान्

કેનાં ભોગથી ભોગ થાય છે—ભોગ્ય શું છે અને તે ભોગનાં સાધન શું છે? મલક્ષયનું કારણ શું છે, અને જેમનો મલ ક્ષીણ થયો છે તે પુરુષ કેવો હોય છે?

Verse 25

वायुरुवाच । कला विद्या च रागश्च कालो नियतिरेव च । कलादयस्समाख्याता यो भोक्ता पुरुषो भवेत्

વાયુ બોલ્યા—કલા, વિદ્યા, રાગ, કાળ અને નિયતિ—આ બધાંને ‘કલાદિ’ કહેવાય છે. જે તેનો ભોક્તા (અનુભોક્તા) છે, તે જ પુરુષ, એટલે જીવાત્મા છે.

Verse 26

पुण्यपापात्मकं कर्म सुखदुःखफलं तु यत् । अनादिमलभोगान्तमज्ञानात्मसमाश्रयम्

જે કર્મ પુણ્ય-પાપાત્મક છે, જેના ફળ સુખ-દુઃખ છે, જે અનાદિ મલથી આરંભી ભોગમાં અંત પામે છે, અને અજ્ઞાનરૂપ આત્મા પર આશ્રિત છે—એ જ બંધનકારી કર્મ છે.

Verse 27

भोगः कर्मविनाशाय भोगमव्यक्तमुच्यते । बाह्यांतःकरणद्वारं शरीरं भोगसाधनम्

ભોગ કર્મક્ષય માટે છે; તેથી ભોગને ‘અવ્યક્ત’ (સૂક્ષ્મ-મૂલ) કહેવાય છે. બાહ્ય ઇન્દ્રિયો અને અંતઃકરણનું દ્વારરૂપ શરીર જ ભોગનું સાધન છે।

Verse 28

भावातिशयलब्धेन प्रसादेन मलक्षयः । क्षीणे चात्ममले तस्मिन् पुमाञ्च्छिवसमो भवेत्

ભક્તિના અતિશય ઉન્નતિથી પ્રાપ્ત પ્રસાદ વડે મલક્ષય થાય છે. અને જ્યારે તે આત્મમલ નાશ પામે, ત્યારે જીવ શિવસમ (સ્વભાવથી શુદ્ધ અને મુક્ત) બને છે।

Verse 29

मुनय ऊचुः । कलादिपञ्चतत्त्वानां किं कर्म पृथगुच्यते । भोक्तेति पुरुषश्चेति येनात्मा व्यपदिश्यते

મુનિઓએ કહ્યું— કલા-આદિ પંચતત્ત્વોનું અલગ કાર્ય શું કહેવાય છે? અને કયા કારણે આત્માને ‘ભોક્તા’ તથા ‘પુરુષ’ તરીકે સંબોધવામાં આવે છે?

Verse 30

किमात्मकं तदव्यक्तं केनाकारेण भुज्यते । किं तस्य शरणं भुक्तौ शरीरं च किमुच्यते

તે અવ્યક્ત કયા સ્વરૂપનું છે? કયા આકાર/રૂપ દ્વારા તેનો ભોગ થાય છે? ભોગ વખતે તેનો આશ્રય શું છે? અને ‘શરીર’ કોને કહે છે?

Verse 31

वायुरुवाच । दिक्क्रियाव्यंजका विद्या कालो रागः प्रवर्तकः । कालो ऽवच्छेदकस्तत्र नियतिस्तु नियामिका

વાયુએ કહ્યું—વિદ્યા દિશાઓ અને ક્રિયા-શક્તિઓને પ્રગટ કરે છે. કાળ રાગ (આસક્તિ) રૂપે પ્રેરક છે; ત્યાં કાળ જ અવચ્છેદક (મર્યાદાકર્તા) છે અને નિયતિ નિયામિકા (નિયંત્રિકા) છે.

Verse 32

अव्यक्तं कारणं यत्तत्त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् । प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिंतकाः

જે અવ્યક્ત કારણતત્ત્વ ત્રિગુણમય છે અને જગતનું પ્રભવ તથા અપ્યય (લય) છે, તેને તત્ત્વચિંતકો ‘પ્રધાન’ અને ‘પ્રકૃતિ’ કહે છે।

Verse 33

कलातस्तदभिव्यक्तमनभिव्यक्तलक्षणम् । सुखदुःखविमोहात्मा भुज्यते गुणवांस्त्रिधा

(પ્રભુની) કલાથી તે તત્ત્વ વ્યક્ત થાય છે, છતાં તેનું લક્ષણ અવ્યક્ત સમાન રહે છે। ગુણયુક્ત જીવ ત્રિવિધ ભોગ ભોગવે છે—સુખ, દુઃખ અને મોહ।

Verse 34

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः । प्रकृतौ सूक्ष्मरूपेण तिले तैलमिव स्थिताः

સત્ત્વ, રજસ અને તમસ—આ પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન ગુણો છે. તેઓ પ્રકૃતિમાં સૂક્ષ્મરૂપે તલમાં તેલ જેમ સ્થિત રહે છે તેમ રહે છે।

Verse 35

सुखं च सुखहेतुश्च समासात्सात्त्विकं स्मृतम् । राजसं तद्विपर्यासात्स्तंभमोहौ तु तामसौ

સુખ અને સુખનું કારણ—સંક્ષેપમાં—સાત્ત્વિક કહેવાય છે. તેના વિપરીતથી રાજસ ઉત્પન્ન થાય છે; અને સ્તંભ (જડતા) તથા મોહ નિશ્ચયે તામસ છે.

Verse 36

सात्त्विक्यूर्ध्वगतिः प्रोक्ता तामसी स्यादधोगतिः । मध्यमा तु गतिर्या सा राजसी परिपठ्यते

ઊર્ધ્વગતિ સાત્ત્વિક કહેવાઈ છે; અધોગતિ તામસ માનવામાં આવી છે. અને જે મધ્યમ ગતિ છે તે રાજસ તરીકે પાઠ થાય છે.

Verse 37

तन्मात्रापञ्चकं चैव भूतपञ्चकमेव च । ज्ञानेंद्रियाणि पञ्चैक्यं पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च

પાંચ તન્માત્રાઓ અને પાંચ મહાભૂતો; તેમજ પાંચ જ્ઞાનೇಂದ್ರિયો એકત્ર અને પાંચ કર્મೇಂದ್ರિયો પણ—આ જ પાશથી બંધાયેલ દેહક્ષેત્ર છે; તેનો પરમ અધિપતિ પતિ-સ્વરૂપ શિવ છે।

Verse 38

प्रधानबुद्ध्यहंकारमनांसि च चतुष्टयम् । समासादेवमव्यक्तं सविकारमुदाहृतम्

પ્રધાન, બુદ્ધિ, અહંકાર અને મન—આ ચારનું સમૂહ સંક્ષેપમાં વિકારોવાળું ‘અવ્યક્ત’ કહેવાય છે।

Verse 39

तत्कारणदशापन्नमव्यक्तमिति कथ्यते । व्यक्तं कार्यदशापन्नं शरीरादिघटादिवत्

જે કારણદશાને પ્રાપ્ત થયું તે ‘અવ્યક્ત’ કહેવાય છે. જે કાર્યદશાને પ્રાપ્ત થયું તે ‘વ્યક્ત’—શરીર, ઘટ વગેરેની જેમ.

Verse 40

यथा घटादिकं कार्यं मृदादेर्नातिभिद्यते । शरीरादि तथा व्यक्तमव्यक्तान्नातिभिद्यते

જેમ ઘટ વગેરે કાર્ય માટી વગેરે કારણથી ખરેખર જુદું નથી, તેમ શરીરાદિ વ્યક્ત પણ અવ્યક્તથી ખરેખર જુદું નથી.

Verse 41

तस्मादव्यक्तमेवैक्यकारणं करणानि च । शरीरं च तदाधारं तद्भोग्यं चापि नेतरत्

અતએવ અવ્યક્ત જ એકત્વનું કારણ છે; ઇન્દ્રિયો, તેમનો આધારરૂપ શરીર અને ભોગ્ય વિષયો પણ તે પર જ આધારિત છે—તે સિવાય બીજું કશું નથી.

Verse 42

मुनय ऊचुः । बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेकस्य कस्यचित् । आत्मशब्दाभिधेयस्य वस्तुतो ऽपि कुतः स्थितिः

મુનિઓએ કહ્યું—બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો અને શરીરથી ભિન્ન ‘આત્મા’ કહેવાતું તત્ત્વ ખરેખર હોય, તો તેની વાસ્તવિક સત્તાનો આધાર ક્યાં છે?

Verse 43

वायुरुवाच । बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेको विभोर्ध्रुवम् । अस्त्येव कश्चिदात्मेति हेतुस्तत्र सुदुर्गमः

વાયુએ કહ્યું—વિભુનું બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો અને શરીરથી સંપૂર્ણ ભિન્ન હોવું નિશ્ચિત છે. પરંતુ ‘આત્મા ખરેખર છે’ એવો નિષ્કર્ષ કરાવતો સૂક્ષ્મ હેતુ અત્યંત દુર્ગમ છે.

Verse 44

बुद्धीन्द्रियशरीराणां नात्मता सद्भिरिष्यते । स्मृतेरनियतज्ञानादयावद्देहवेदनात्

સદ્બુદ્ધિજન બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો અને શરીરને આત્મા માનતા નથી; કારણ કે સ્મૃતિ વગેરેનું જ્ઞાન અનિયત છે અને દેહનો અનુભવ પણ દેહ અનુભવાય તેટલો જ સીમિત રહે છે.

Verse 45

अतः स्मर्तानुभूतानामशेषज्ञेयगोचरः । अन्तर्यामीति वेदेषु वेदांतेषु च गीयते

અતએવ જે તેમને સ્મરે છે અને પ્રત્યક્ષ અનુભવે છે, તેમના માટે તેઓ સર્વ જ્ઞેયનો વિષય-ક્ષેત્ર—અંતઃસાક્ષી રૂપે વ્યાપક બને છે. તેથી વેદો અને વેદાંતમાં તેઓ ‘અંતર્યામી’ તરીકે ગવાયા છે.

Verse 46

सर्वं तत्र स सर्वत्र व्याप्य तिष्ठति शाश्वतः । तथापि क्वापि केनापि व्यक्तमेष न दृश्यते

તે ત્યાં જ ‘સર્વ’ સ્વરૂપ છે; સર્વત્ર સર્વને વ્યાપીને શાશ્વત રીતે સ્થિત છે. છતાં ક્યાંય, કોઈ દ્વારા, તે બાહ્ય રીતે વ્યક્ત થઈને દેખાતો નથી.

Verse 47

नैवायं चक्षुषा ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि । मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मावसीयते १

તે પરમ મહાન આત્મા આંખથી ગ્રહ્ય નથી, અન્ય ઇન્દ્રિયોથી પણ નહીં. માત્ર સાધના અને ભક્તિથી પ્રદીપ્ત થયેલા મનથી જ તે નિશ્ચિત રીતે જાણી શકાય છે.

Verse 48

न च स्त्री न पुमानेष नैव चापि नपुंसकः । नैवोर्ध्वं नापि तिर्यक्नाधस्तान्न कुतश्चन

તે ન સ્ત્રી છે, ન પુરુષ, ન નપુંસક. તે ન ઉપર છે, ન આડું, ન નીચે—કોઈ પણ દિશામાંથી તેને પકડાઈ શકતો નથી.

Verse 49

अशरीरं शरीरेषु चलेषु स्थाणुमव्ययम् । सदा पश्यति तं धीरो नरः प्रत्यवमर्शनात्

અંતર્મનનથી ધીર જ્ઞાની પુરુષ સદા તેને જ જુએ છે—દેહધારીઓમાં દેહરહિત, ચલમાં અચલ, અને અવ્યય પરમેશ્વર શિવને।

Verse 50

किमत्र बहुनोक्तेन पुरुषो देहतः पृथक् । अपृथग्ये तु पश्यंति ह्यसम्यक्तेषु दर्शनम्

અહીં બહુ કહેવાનો શું લાભ? પુરુષ (ચેતન આત્મા) દેહથી જુદો છે. પરંતુ જે ભેદ નથી જોતા, તેમની દૃષ્ટિ અસંયમિત અને અસામ્યક બની ખોટી સમજમાં રહે છે.

Verse 51

यच्छरीरमिदं प्रोक्तं पुरुषस्य ततः परम् । अशुद्धमवशं दुःखमध्रुवं न च विद्यते

પુરુષનું કહેવાતું આ શરીર ખરેખર આત્માથી ભિન્ન છે. તે અશુદ્ધ, બંધનોને વશ, દુઃખનું આશ્રય અને અનિત્ય છે—તેમાં સ્થિરતા નથી.

Verse 52

विपदां वीजभूतेन पुरुषस्तेन संयुतः । सुखी दुःखी च मूढश्च भवति स्वेन कर्मणा

વિપત્તિઓના બીજરূপ તે કારણ સાથે જોડાયેલ પુરુષ પોતાના કર્મ અનુસાર ક્યારેક સુખી, ક્યારેક દુઃખી અને ક્યારેક મોહગ્રસ્ત બને છે.

Verse 53

अद्भिराप्लवितं क्षेत्रं जनयत्यंकुरं यथा । आज्ञानात्प्लावितं कर्म देहं जनयते तथा

જેમ પાણીથી પૂરાયેલું ખેતર અંકુર ઉપજાવે છે, તેમ અજ્ઞાનથી પૂરાયેલું કર્મ દેહ (નવું શરીર) ઉત્પન્ન કરે છે.

Verse 54

अत्यंतमसुखावासास्स्मृताश्चैकांतमृत्यवः । अनागता अतीताश्च तनवो ऽस्य सहस्रशः

તેઓ અત્યંત દુઃખમય નિવાસમાં વસતા અને અનિવાર્ય મૃત્યુના ભાગી તરીકે સ્મરાય છે. તેના દેહરૂપ અસંખ્ય તનુઓ—કેટલાક આવનારા, કેટલાક ગયા—હજારોમાં વિદ્યમાન છે.

Verse 55

आगत्यागत्य शीर्णेषु शरीरेषु शरीरिणः । अत्यंतवसतिः क्वापि न केनापि च लभ्यते

ક્ષય પામતા શરીરોમાં દેહી વારંવાર આવતો-જતો રહે છે. ક્યાંય કોઈને સંપૂર્ણ સ્થિર નિવાસ મળતો નથી—જ્યાં સુધી બંધનમોચક પરમેશ્વર શિવ, મુક્તિદાતા પતિની શરણ ન લેવાય.

Verse 56

छादितश्च वियुक्तश्च शरीरैरेषु लक्ष्यते । चंद्रबिंबवदाकाशे तरलैरभ्रसंचयैः

આ દેહધારીઓમાં આત્મા ક્યારેક ઢંકાયેલો અને ક્યારેક અલગ પડેલો જણાય છે—જેમ આકાશમાં ચંદ્રબિંબ ચંચળ વાદળસમૂહોથી ક્યારેક ઢંકાય, ક્યારેક પ્રગટ થાય.

Verse 57

अनेकदेहभेदेन भिन्ना वृत्तिरिहात्मनः । अष्टापदपरिक्षेपे ह्यक्षमुद्रेव लक्ष्यते

અनेक દેહભેદને કારણે અહીં આત્માની પ્રવૃત્તિ ભિન્ન ભિન્ન જણાય છે; જેમ અષ્ટાપદ પટ પર ફેંકતાં એક જ પાસાની મુદ્રા વિવિધ રીતે દેખાય છે.

Verse 58

नैवास्य भविता कश्चिन्नासौ भवति कस्यचित् । पथि संगम एवायं दारैः पुत्रैश्च बंधुभिः

વાસ્તવમાં કોઈ તેનો નથી, અને તે પણ વાસ્તવમાં કોઈનો નથી. પત્ની, પુત્રો અને બંધુઓ સાથે આ તો માત્ર માર્ગ上的 સંગમ—સંસારયાત્રામાં ક્ષણિક સાથ છે.

Verse 59

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ । समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः

જેમ મહાસાગરમાં બે કાઠનાં ટુકડાં વહેતાં વહેતાં મળી જાય છે અને મળીને ફરી વિખૂટાં પડે છે, તેમ દેહધારી જીવોનો સંગમ પણ કર્મપાશવશ ક્ષણિક છે.

Verse 60

स पश्यति शरीरं तच्छरीरं तन्न पश्यति । तौ पश्यति परः कश्चित्तावुभौ तं न पश्यतः

તે દેહને જુએ છે, પરંતુ એ જ દેહ તેને જોતો નથી. પરંતુ કોઈ પરમ દ્રષ્ટા તે બંનેને જુએ છે—અને તે બંને તે પરમ દ્રષ્ટાને નથી જોતા.

Verse 61

ब्रह्माद्याः स्थावरांतश्च पशवः परिकीर्तिताः । पशूनामेव सर्वेषां प्रोक्तमेतन्निदर्शनम्

બ્રહ્માથી લઈને સ્થાવર સુધી સૌને ‘પશુ’ (બંધ જીવ) કહેવાયા છે. આ દૃષ્ટાંત સર્વ પશુઓ માટે કહેવાયો છે—પતિ ભગવાન શિવની કૃપા વિના બંધન છૂટતું નથી.

Verse 62

स एष बध्यते पाशैः सुखदुःखाशनः पशुः । लीलासाधनभूतो य ईश्वरस्येति सूरयः

આ જીવ ‘પશુ’ પાશોથી બંધાયેલો છે અને સુખ-દુઃખને જાણે ભક્ષણ કરીને ભોગવે છે. વિદ્વાનો કહે છે કે એ જ ઈશ્વરની લીલાનું સાધન બને છે.

Verse 63

अज्ञो जंतुरनीशो ऽयमात्मनस्सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वा

આ દેહધારી જીવ અજ્ઞાની છે અને પોતાના સુખ-દુઃખનો સ્વામી નથી. ઈશ્વરની પ્રેરણાથી તે ક્યારેક સ્વર્ગે, તો ક્યારેક કૂવા સમી દુર્દશામાં જાય છે.

Verse 64

सूत उवाच । इत्याकर्ण्यानिलवचो मुनयः प्रीतमानसाः । प्रोचुः प्रणम्य तं वायुं शैवागमविचक्षणम्

સૂત બોલ્યા—વાયુના વચનો સાંભળી મુનિઓ હૃદયે પ્રસન્ન થયા. શૈવ આગમોમાં નિપુણ એવા વાયુને પ્રણામ કરીને તેમણે કહ્યું.