पशु-पाश-पतिविचारः / Inquiry into Paśu, Pāśa, and Pati

Verse 1

मुनय ऊचुः । यो ऽयं पशुरिति प्रोक्तो यश्च पाश उदाहृतः । अभ्यां विलक्षणः कश्चित्कोयमस्ति तयोः पतिः

મુનિઓએ કહ્યું—જેને ‘પશુ’ (બંધ આત્મા) કહેવામાં આવ્યો છે અને જે ‘પાશ’ (બંધન) તરીકે ઉલ્લેખિત છે—આ બન્ને કરતાં ભિન્ન તે તત્ત્વ કોણ છે, જે તેમનો ‘પતિ’ (પ્રભુ) છે?

Verse 2

वायुरुवाच । अस्ति कश्चिदपर्यंतरमणीयगुणाश्रयः । पतिर्विश्वस्य निर्माता पशुपाशविमोचनः

વાયુએ કહ્યું—એક પરમ તત્ત્વ છે, જે અનંત મનોહર ગુણોનું આશ્રયસ્થાન છે. એ જ વિશ્વનો પતિ, સર્જનહાર, અને પશુ-પાશથી વિમોચક છે.

Verse 3

अभावे तस्य विश्वस्य सृष्टिरेषा कथं भवेत् । अचेतनत्वादज्ञानादनयोः पशुपाशयोः

જો તે (પરમેશ્વર) ન હોય, તો આ વિશ્વની સૃષ્ટિ કેવી રીતે બને? કારણ કે પશુ (બંધ જીવ) અને પાશ (બંધન) બંને અચેતન અને અજ્ઞાનમય છે; તેઓ સ્વયં સૃષ્ટિના કારણ બની શકતા નથી.

Verse 4

प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम् । तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना

પ્રધાનથી પરમાણુ વગેરે સુધી જે કંઈ અચેતન છે, તે બુદ્ધિમાન કારણ વિના સ્વયં કર્તા બની કાર્ય કરે—એવું ક્યાંય દેખાતું નથી. તેથી જડ આધાર પરમ કર્તા નથી; ચેતન પતિ-શિવનું અધિષ્ઠાન આવશ્યક છે.

Verse 5

जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः । तस्मात्कार्यस्य कर्तृत्वं पत्युर्न पशुपाशयोः

જગત્ કર્તા પર આધારિત, અવયવયુક્ત કાર્ય છે; તેથી આ કાર્યનું કર્તૃત્વ માત્ર પતિ-પરમેશ્વરનું છે, પશુ (બંધ જીવ)નું કે પાશ (બંધન)નું નથી।

Verse 6

पशोरपि च कर्तृत्वं पत्युः प्रेरणपूर्वकम् । अयथाकरणज्ञानमंधस्य गमनं यथा

પશુ (બંધ જીવ)નું કર્તૃત્વ પણ પતિ (પ્રભુ શિવ)ની પ્રેરણા પૂર્વક જ થાય છે; યથાર્થ વિવેક વિના તેનું જ્ઞાન-કર્મ અંધના ગમન સમાન છે।

Verse 7

आत्मानं च पृथङ्मत्वा प्रेरितारं ततः पृथक् । असौ जुष्टस्ततस्तेन ह्यमृतत्वाय कल्पते

જે આત્માને અલગ માની, પછી પ્રેરક પતિ-ઈશ્વરને આત્માથી પણ અલગ ઓળખે છે, તે તેમના દ્વારા સ્વીકાર્ય બને છે; અને તેમની કૃપાથી અમૃતત્વ (મોક્ષ) માટે યોગ્ય થાય છે।

Verse 8

पशोः पाशस्य पत्युश्च तत्त्वतो ऽस्ति पदं परम् । ब्रह्मवित्तद्विदित्वैव योनिमुक्तो भविष्यति

પશુ (જીવ), પાશ (બંધન) અને પતિ (પ્રભુ) વિષે તત્ત્વતઃ એક પરમ પદ છે. બ્રહ્મવિદ્—તેનું જ સાક્ષાત્કાર કરીને—યોનિમુક્ત બની પુનર્જન્મના ગર્ભબંધનથી છૂટે છે।

Verse 9

संयुक्तमेतद्द्वितयं क्षरमक्षरमेव च । व्यक्ताव्यक्तं बिभर्तीशो विश्वं विश्वविमोचकः

આ દ્વિતય—ક્ષર અને અક્ષર, વ્યક્ત અને અવ્યક્ત—ઈશ્વર ધારણ કરે છે. તે જ વિશ્વને ધારણ કરનાર અને વિશ્વવિમોચક, બંધનમુક્તિદાતા છે।

Verse 10

भोक्ता भोग्यं प्रेरयिता मंतव्यं त्रिविधं स्मृतम् । नातः परं विजानद्भिर्वेदितव्यं हि किंचनः

ભોક્તા (જીવ), ભોગ્ય (ભોગ્ય જગત) અને પ્રેરયિતા (અંતર્યામી ઈશ્વર)—આ ત્રિવિધ તત્ત્વ સ્મૃત છે. આથી પરે, સાચો વિવેક ધરાવનારને જાણવાનું કશું બાકી રહેતું નથી।

Verse 11

तिलेषु वा यथा तैलं दध्नि वा सर्पिरर्पितम् । यथापः स्रोतसि व्याप्ता यथारण्यां हुताशनः

જેમ તલમાં તેલ અંતર્નિહિત છે અને દહીંમાં ઘી સમાયેલું છે; જેમ વહેતા પ્રવાહમાં જળ વ્યાપ્ત છે અને અરણ્યમાં અગ્નિ પ્રસરે છે—તેમ જ અંતરાત્મા ભગવાન શિવ બાહ્ય દૃષ્ટિએ અદૃશ્ય હોવા છતાં સર્વ પ્રાણીઓ અને સર્વ લોકોમાં વ્યાપક છે।

Verse 12

एवमेव महात्मानमात्मन्यात्मविलक्षणम् । सत्येन तपसा चैव नित्ययुक्तो ऽनुपश्यति

એ જ રીતે નિત્ય સંયમી સાધક સત્ય અને તપના બળે, આત્મામાં જ નિવાસ કરનાર—વ્યક્તિગત આત્માથી ભિન્ન—મહાત્માને સ્થિર રીતે અનુપશ્યે છે।

Verse 13

य एको जालवानीश ईशानीभिस्स्वशक्तिभिः । सर्वांल्लोकानिमान् कृत्वा एक एव स ईशते १

જે એકમાત્ર પ્રભુ, સર્વવ્યાપી અને મહાશક્તિમાન છે, તે પોતાની ઈશાની શક્તિઓ દ્વારા આ સર્વ લોકોની રચના કરે છે; અને એકલો રહી સર્વ પર અધિપતિ રહે છે.

Verse 14

एक एव तदा रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन । संसृज्य विश्वभुवनं गोप्ता ते संचुकोच यः

તે સમયે માત્ર રુદ્ર જ હતા; બીજો કોઈ નહોતો. સમગ્ર વિશ્વ-ભુવનનું સર્જન કરીને તેઓ જ તેના રક્ષક બન્યા, અને પ્રલયમાં તેઓ જ તેને પાછું સંકોચે છે.

Verse 15

विश्वतश्चक्षुरेवायमुतायं विश्वतोमुखः । तथैव विश्वतोबाहुविश्वतः पादसंयुतः

તેનાં નેત્રો સર્વત્ર છે, અને તેનાં મુખ પણ સર્વત્ર છે. તેમ જ તેની ભુજાઓ સર્વત્ર છે, અને તે સર્વ દિશાઓમાં પાદોથી યુક્ત છે. આ રીતે સર્વવ્યાપી પતિ (પ્રભુ) જગતમાં અંતર્યામી રૂપે વ્યાપ્ત છે.

Verse 16

द्यावाभूमी च जनयन् देव एको महेश्वरः । स एव सर्वदेवानां प्रभवश्चोद्भवस्तथा

એક જ દેવ—મહેશ્વર મહાદેવ—આકાશ અને પૃથ્વીને ઉત્પન્ન કરે છે. એ જ સર્વ દેવતાઓનો પણ પ્રભવ અને ઉદ્ભવ છે.

Verse 17

हिरण्यगर्भं देवानां प्रथमं जनयेदयम् । विश्वस्मादधिको रुद्रो महर्षिरिति हि श्रुतिः

આ રુદ્ર દેવતાઓના પ્રથમ હિરણ્યગર્ભ (બ્રહ્મા)ને સૌપ્રથમ ઉત્પન્ન કરે છે. શ્રુતિ કહે છે—મહર્ષિ રુદ્ર સમગ્ર વિશ્વથી પણ ઊંચા છે.

Verse 18

वेदाहमेतं पुरुषं महांतममृतं ध्रुवम् । आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्संस्थितं प्रभुम्

હું તે મહાપુરુષને જાણું છું—જે મહાન, અમૃતસ્વરૂપ અને ધ્રુવ છે; સૂર્યવર્ણ તેજસ્વી, અંધકારથી પરે સ્થિત પ્રભુ.

Verse 19

अस्मान्नास्ति परं किंचिदपरं परमात्मनः । नाणीयो ऽस्ति न च ज्यायस्तेन पूर्णमिदं जगत्

પરમાત્માથી પરે કશું જ નથી; ન તો તેનાથી સૂક્ષ્મ કંઈ છે, ન તો તેનાથી મહાન. તેથી આ સમગ્ર જગત તેનાથી પરિપૂર્ણ છે.

Verse 20

सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः । सर्वव्यापी च भगवांस्तस्मात्सर्वगतश्शिवः

તેમને સર્વ મુખ, સર્વ શિર અને સર્વ ગ્રીવા છે; તેઓ સર્વ ભૂતોના અંતર્ગુહામાં નિવાસ કરે છે. ભગવાન સર્વવ્યાપી છે, તેથી શિવ ‘સર્વગત’ કહેવાય છે.

Verse 21

सर्वतः पाणिपादो ऽयं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखः । सर्वतः श्रुतिमांल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

તેનાં હાથ-પગ સર્વત્ર છે; સર્વત્ર જ તેની આંખો, શિર અને મુખ છે. તે લોકમાં સર્વ દિશાથી શ્રવણ કરે છે; સર્વને આવરી સર્વવ્યાપી પતિરૂપે સ્થિત છે।

Verse 22

सर्वेन्द्रियगुणाभासस्सर्वेन्द्रियविवर्जितः । सर्वस्य प्रभुरीशानः सर्वस्य शरणं सुहृत्

તે સર્વ ઇન્દ્રિયોના ગુણરૂપે પ્રગટ થાય છે, છતાં સર્વ ઇન્દ્રિયોથી પર છે. તે સર્વનો પ્રભુ ઈશાન છે; તે જ સર્વનો આશ્રય અને સદા સુહૃદ મિત્ર છે।

Verse 23

अचक्षुरपि यः पश्यत्यकर्णो ऽपि शृणोति यः । सर्वं वेत्ति न वेत्तास्य तमाहुः पुरुषं परम्

જે આંખો વિના પણ જુએ છે, કાન વિના પણ સાંભળે છે; જે સર્વ જાણે છે, છતાં જેને કોઈ સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકતું નથી—ઋષિઓ તેને પરમ પુરુષ, પરમેશ્વર શિવ કહે છે।

Verse 24

अणोरणीयान्महतो महीयानयमव्ययः । गुहायां निहितश्चापि जंतोरस्य महेश्वरः

આ અવ્યય મહેશ્વર અણુથી પણ સૂક્ષ્મ અને મહાનથી પણ મહાન છે; દેહધારી જીવના હૃદય-ગુહામાં તે અંતર્યામી પ્રભુરૂપે નિહિત છે।

Verse 25

तमक्रतुं क्रतुप्रायं महिमातिशयान्वितम् । धातुः प्रसादादीशानं वीतशोकः प्रपश्यति

પ્રભુના પ્રસાદથી ધાતા (બ્રહ્મા) એ ઈશાનનું દર્શન કર્યું—યજ્ઞથી પરે હોવા છતાં સર્વ ક્રિયાનો સાર, અતુલ મહિમાથી યુક્ત; તેમને જોઈ તે શોકમુક્ત થયો।

Verse 26

वेदाहमेनमजरं पुराणं सर्वगं विभुम् । निरोधं जन्मनो यस्य वदंति ब्रह्मवादिनः

હું તેમને જાણું છું—અજર, પુરાતન, સર્વવ્યાપી અને વિભુને; બ્રહ્મવાદીઓ કહે છે કે તેમના માટે જન્મનો નિરોધ છે, કારણ કે તેઓ દેહ-ભવના બંધનથી પરે છે।

Verse 27

एको ऽपि त्रीनिमांल्लोकान् बहुधा शक्तियोगतः । विदधाति विचेत्यंते १ विश्वमादौ महेश्वरः

એક હોવા છતાં મહેશ્વર શક્તિ-યોગથી આ ત્રણ લોકને અનેક રીતે પ્રગટ કરે છે. વિચાર કરો—આદિમાં આ સમગ્ર વિશ્વ મહેશ્વરે જ રચ્યું છે।

Verse 28

विश्वधात्रीत्यजाख्या च शैवी चित्रा कृतिः परा । तामजां लोहितां शुक्लां कृष्णामेकां त्वजः प्रजाम्

એ પરમ અદ્ભુત શૈવી શક્તિ ‘અજા’ અને ‘વિશ્વધાત્રી’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે. તે અજન્મા એક જ છે, છતાં લાલ, શ્વેત અને કૃષ્ણ—ત્રણ વર્ણોમાં પ્રગટ થઈ જગત-પ્રજા રૂપે વ્યક્ત થાય છે।

Verse 29

जनित्रीमनुशेते ऽन्योजुषमाणस्स्वरूपिणीम् । तामेवाजामजो ऽन्यस्तु भक्तभोगा जहाति च

એક જીવ જનની પ્રકૃતિ સાથે રહી, તેને જ પોતાનું સ્વરૂપ માની ભોગવે છે; પરંતુ બીજો અજ—પરમેશ્વર—એ જ પ્રકૃતિ સાથે હોવા છતાં ભોગોને ત્યજી, ભક્તિમાં સ્થિત રહે છે।

Verse 30

द्वौ सुपर्णौ च सयुजौ समानं वृक्षमास्थितौ । एको ऽत्ति पिप्पलं स्वादु परो ऽनश्नन् प्रपश्यति

બે સુપર્ણ સદા સંયુક્ત થઈ એક જ વૃક્ષ પર બેઠા છે. એક મીઠું પિપ્પલ-ફળ ખાય છે, બીજો ન ખાઈ માત્ર સાક્ષી બની જુએ છે. તેમ જ એક જ દેહમાં પશુ કર્મફળ ભોગવે છે અને પતિ—શિવ—અસંગ શુદ્ધ દ્રષ્ટા રહે છે।

Verse 31

वृक्षेस्मिन् पुरुषो मग्नो गुह्यमानश्च शोचति । जुष्टमन्यं यदा पश्येदीशं परमकारणम्

આ સંસાર-વૃક્ષમાં ડૂબેલો જીવ, આવરણથી ઢંકાઈ શોક કરે છે. પરંતુ જ્યારે તે પોતાથી ભિન્ન, સદા-સહચર, પરમ-કારણ એવા ઈશ્વરને જુએ છે, ત્યારે તેનો શોક નાશ પામે છે.

Verse 32

तदास्य महिमानं च वीतशोकस्सुखी भवेत् । छंदांसि यज्ञाः ऋतवो यद्भूतं भव्यमेव च

ત્યારે તે તેમના મહિમાને જાણે છે અને શોકરહિત થઈ સુખમાં સ્થિર થાય છે. વૈદિક છંદો, યજ્ઞો, ઋતુઓ તથા ભૂત-ભવિષ્ય જે કંઈ છે—તે સર્વ તેમના માં જ આધારિત છે.

Verse 33

मायी विश्वं सृजत्यस्मिन्निविष्टो मायया परः । मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्

પરાત્પર હોવા છતાં માયાધારી પરમેશ્વર પોતાની માયાથી આ વિશ્વમાં પ્રવેશ કરીને જગતની સૃષ્ટિ કરે છે. માયાને પ્રકૃતિ જાણો અને માયાના અધિપતિને મહેશ્વર (શિવ) જાણો।

Verse 34

तस्यास्त्ववयवैरेव व्याप्तं सर्वमिदं जगत् । सूक्ष्मातिसूक्ष्ममीशानं कललस्यापि मध्यतः

આ સમગ્ર જગત માત્ર તેના જ અવયવ-શક્તિઓથી વ્યાપ્ત છે. સૂક્ષ્મથી પણ અતિસૂક્ષ્મ ઈશાન, કલલ નામના અતિ નાનાં ભ્રૂણપિંડના મધ્યમાં પણ અંતર્યામી પ્રભુરૂપે સ્થિત છે।

Verse 35

स्रष्टारमपि विश्वस्य वेष्टितारं च तस्य तु । शिवमेवेश्वरं ज्ञात्वा शांतिमत्यंतमृच्छति

વિશ્વના સર્જનહારને તથા તેને આવરી રાખનારને પણ જાણીને, જે શિવને જ પરમેશ્વર (પતિ) તરીકે ઓળખે છે, તે પરમ શાંતિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 36

स एव कालो गोप्ता च विश्वस्याधिपतिः प्रभुः । तं विश्वाधिपतिं ज्ञात्वा मृत्युपाशात्प्रमुच्यते

એ જ કાળ છે, એ જ રક્ષક છે, એ જ વિશ્વનો અધિપતિ પ્રભુ છે. તે વિશ્વાધિપતિને જાણીને મનુષ્ય મૃત્યુના પાશમાંથી મુક્ત થાય છે।

Verse 37

घृतात्परं मंडमिव सूक्ष्मं ज्ञात्वा स्थितं प्रभुम् । सर्वभूतेषु गूढं च सर्वपापैः प्रमुच्यते

ઘીથી પરે રહેલા મંડ (સૂક્ષ્મ સાર) જેવો અતિ સૂક્ષ્મ રીતે સ્થિત પ્રભુ, જે સર્વ ભૂતોમાં ગુપ્ત છે—તેને જાણીને મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 38

एष एव परो देवो विश्वकर्मा महेश्वरः । हृदये संनिविष्टं तं ज्ञात्वैवामृतमश्नुते

એ જ પરમ દેવ છે—મહેશ્વર, વિશ્વકર્મા. જે તેમને હૃદયમાં નિવાસ કરનાર તરીકે જાણે છે, તે નિશ્ચયે અમૃતત્વ (મોક્ષ) ભોગવે છે।

Verse 39

यदा समस्तं न दिवा न रात्रिर्न सदप्यसत् । केवलश्शिव एवैको यतः प्रज्ञा पुरातनी

જ્યારે સર્વ કંઈ નહોતું—ન દિવસ ન રાત; ન સત્ ન અસત્—ત્યારે માત્ર એક શિવ જ હતો; જેના પરથી પ્રાચીન પ્રજ્ઞા પ્રગટ થાય છે।

Verse 40

नैनमूर्ध्वं न तिर्यक्च न मध्यं पर्यजिग्रहत् । न तस्य प्रतिमा चास्ति यस्य नाम महद्यशः

ન ઉપર, ન આડું, ન મધ્યમાં—કોઈ પણ તેને આવરી શક્યો નથી. જેના નામનું મહાયશ છે, તે મહિમાવંત માટે કોઈ મર્યાદિત પ્રતિમા કે સ્થિર સદૃશતા નથી।

Verse 41

अजातमिममेवैके बुद्धा जन्मनि भीरवः । रुद्रस्यास्य प्रपद्यंते रक्षार्थं दक्षिणं सुखम्

કેટલાક, બુદ્ધિથી જાગૃત હોવા છતાં, જન્મથી ભય પામે છે; તેથી રક્ષણાર્થે તેઓ આ રુદ્રના દક્ષિણ, શુભ અને સુખપ્રદ સ્વરૂપમાં શરણ લે છે।

Verse 42

द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे त्वनंते समुदाहृते । विद्याविद्ये समाख्याते निहिते यत्र गूढवत्

ત્યાં બે અક્ષરોને પરમ બ્રહ્મ—અનંત અને અપરિમિત—કહેવામાં આવ્યા છે. તેમાં જ વિદ્યા અને અવિદ્યા—બન્ને નામો ગૂઢ રીતે, જાણે ગુપ્ત સ્થાને છુપાયેલા હોય તેમ, નिहિત છે।

Verse 43

क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं विद्येति परिगीयते । ते उभे ईशते यस्तु सो ऽन्यः खलु महेश्वरः

અવિદ્યાને ક્ષર (નશ્વર) કહેવાય છે અને વિદ્યાને અમૃત (અવિનાશી) તરીકે ગવાય છે; પરંતુ જે બંને પર ઈશ્વરત્વ કરે છે, તે આ બંનેથી પર—એ જ મહેશ્વર (શિવ) છે.

Verse 44

एकैकं बहुधा जालं विकुर्वन्नेकवच्च यः । सर्वाधिपत्यं कुरुते सृष्ट्वा सर्वान् प्रतापवान्

જે એક હોવા છતાં સૃષ્ટિના બહુવિધ જાળને વિસ્તારે છે અને છતાં એકરૂપ જ રહે છે—એ પ્રતિાપવાન પ્રભુ સર્વને સર્જીને સર્વ પર અધિપત્ય કરે છે.

Verse 45

दिश ऊर्ध्वमधस्तिर्यक्भासयन् भ्राजते स्वयम् । यो निःस्वभावादप्येको वरेण्यस्त्वधितिष्ठति

તે પોતાના તેજથી સ્વયં પ્રકાશે છે અને ઊર્ધ્વ, અધઃ તથા તિર્યક્—બધી દિશાઓને પ્રકાશિત કરે છે. સ્વભાવ-ગુણોથી પર હોવા છતાં જે એક છે, તે વરેનીય પ્રભુ સર્વ પર અધિષ્ઠિત છે.

Verse 46

स्वभाववाचकान् सर्वान् वाच्यांश्च परिणामयन् । गुणांश्च भोग्यभोक्तृत्वे तद्विश्वमधितिष्ठति

જે સ્વભાવ દર્શાવનારા સર્વ તત્ત્વો તથા તેમના વાચ્ય વિષયોનું પરિવર્તન કરે છે, અને ગુણોને ‘ભોગ્ય’ તથા ‘ભોક્તા’ની અવસ્થામાં ઘડે છે—એ પરમેશ્વર સમગ્ર વિશ્વનું અધિષ્ઠાન કરીને તેને ધારણ કરે છે.

Verse 47

ते वै गुह्योपणिषदि गूढं ब्रह्म परात्परम् । ब्रह्मयोनिं जगत्पूर्वं विदुर्देवा महर्षयः

તે ગુહ્ય ઉપનિષદી ઉપદેશ દ્વારા દેવો અને મહર્ષિઓએ તે ગૂઢ, પરાત્પર પરમ બ્રહ્મને જાણ્યો—જે બ્રહ્માનો યોનિ-કારણ છે અને જગત પહેલાંનું આદિ-કારણ છે.

Verse 48

भावग्राह्यमनीहाख्यं भावाभावकरं शिवम् । कलासर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनुम्

જે શિવને સાચે જાણે છે—જે ભાવાનુભવથી જ ગ્રાહ્ય, ‘અનીહ’ કહેવાતા, ભાવ અને અભાવના કર્તા, તથા કલાઓ દ્વારા સૃષ્ટિ કરનાર દેવ છે—તે દેહનો ત્યાગ કરે છે (મોક્ષ પામે છે).

Verse 49

स्वभावमेके मन्यंते कालमेके विमोहिताः । देवस्य महिमा ह्येष येनेदं भ्राम्यते जगत्

કેટલાક તેને સ્વભાવ માને છે અને કેટલાક મોહમાં તેને કાળ કહે છે; પરંતુ આ તો દેવની મહિમા છે, જેના દ્વારા આ સમગ્ર જગત ગતિમાન થઈ ભ્રમે છે.

Verse 50

येनेदमावृतं नित्यं कालकालात्मना यतः । तेनेरितमिदं कर्म भूतैः सह विवर्तते

જેનાથી આ સમગ્ર જગત નિત્ય કાળ-સ્વરૂપે આવૃત છે, તે પરમ તત્ત્વથી જ આ કર્મ પ્રેરિત થાય છે અને ભૂતો સાથે ફરીને વિસ્તરે છે.

Verse 51

तत्कर्म भूयशः कृत्वा विनिवृत्य च भूयशः । तत्त्वस्य सह तत्त्वेन योगं चापि समेत्य वै

તે સાધના-કર્મ વારંવાર કરીને અને વારંવાર બાહ્ય પ્રવૃત્તિથી નિવૃત્ત થઈ, સાધક નિશ્ચયે યોગ પ્રાપ્ત કરે છે—તત્ત્વને તત્ત્વ સાથે જોડીને—અને શિવ-પતિ તરફ આગળ વધતાં તત્ત્વોની સત્યતાને એકરૂપ કરી તેને અતિક્રમે છે।

Verse 52

अष्टाभिश्च त्रिभिश्चैवं द्वाभ्यां चैकेन वा पुनः । कालेनात्मगुणैश्चापि कृत्स्नमेव जगत्स्वयम्

આઠથી, ત્રણથી, તેમ જ બે થી, અથવા ફરી એકથી; તેમજ કાળથી અને પોતાની આંતરિક શક્તિઓથી, પ્રભુ સ્વયં જ સ્વઇચ્છાએ સમગ્ર જગત પૂર્ણરૂપે બની જાય છે।

Verse 53

गुणैरारभ्य कर्माणि स्वभावादीनि योजयेत् । तेषामभावे नाशः स्यात्कृतस्यापि च कर्मणः

ગુણોને અનુસરી કર્મો આરંભીને તેને પોતાના સ્વભાવ વગેરે સાથે જોડવા જોઈએ. તે આધાર ન હોય તો કરેલું કર્મ પણ નાશ પામે અને ફળ ખોવાય.

Verse 54

कर्मक्षये पुनश्चान्यत्ततो याति स तत्त्वतः । स एवादिस्स्वयं योगनिमित्तं भोक्तृभोगयोः

કર્મક્ષય થતાં જીવ તત્ત્વતઃ ફરી બીજી અવસ્થામાં જાય છે. એ જ આદિશિવ સ્વયં યોગનું કારણ છે અને ભોક્તા તથા ભોગ્ય—બન્નેનો આધાર છે.

Verse 55

परस्त्रिकालादकलस्स एव परमेश्वरः । सर्ववित्त्रिगुणाधीशो ब्रह्मसाक्षात्परात्परः

ત્રિકાળથી પરે, નિષ્કલ અને પરાત્પર—એ જ પરમેશ્વર છે. તે સર્વજ્ઞ, ત્રિગુણાધીશ, સాక్షાત્ બ્રહ્મસ્વરૂપ, સર્વોચ્ચથી પણ ઊંચો છે।

Verse 56

तं विश्वरूपमभवं भवमीड्यं प्रजापतिम् । देवदेवं जगत्पूज्यं स्वचित्तस्थमुपास्महे

અમે તે વિશ્વરૂપ, અજન્મા, સ્તુત્ય ‘ભવ’ પ્રભુને—પ્રજાપતિને, દેવોના દેવને, જગત્પૂજ્યને—જે સ્વચિત્તમાં સ્થિત છે, ઉપાસીએ છીએ।

Verse 57

कालादिभिः परो यस्मात्प्रपञ्चः परिवर्तते । धर्मावहं पापनुदं भोगेशं विश्वधाम च

તે કાળ આદિથી પરે હોવાથી, સમગ્ર પ્રપંચ તેની શક્તિથી જ ચક્રવત્ પરિવર્તિત થાય છે. તે ધર્મદાતા, પાપનાશક, ભોગાધીશ અને વિશ્વધામ—પરમ પતિ શિવ છે।

Verse 58

तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् । पतिं पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेश्वरेश्वरम्

અમે તે દેવ—મહાદેવને જાણીએ છીએ; જે ઈશ્વરોમાં પરમ મહેશ્વર છે, દેવતાઓમાં પરમ દૈવત છે, પતિઓનો પણ પરમ પતિ છે, સર્વથી પર છે; તે જ ભુવનેશ્વરોનો પણ ઈશ્વર છે.

Verse 59

न तस्य विद्येत कार्यं कारणं च न विद्यते । न तत्समो ऽधिकश्चापि क्वचिज्जगति दृश्यते

તેમને માટે કોઈ કાર્યફળ નથી, અને તેમને ઉત્પન્ન કરનાર કોઈ કારણ પણ નથી. જગતમાં ક્યાંય તેમના સમાન કોઈ દેખાતો નથી, તેમનાથી અધિક પણ નથી.

Verse 60

परास्य विविधा शक्तिः श्रुतौ स्वाभाविकी श्रुता । ज्ञानं बलं क्रिया चैव याभ्यो विश्वमिदं कृतम्

શ્રુતિઓમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે પરમેશ્વરની વિવિધ શક્તિઓ સ્વભાવસિદ્ધ છે. જ્ઞાનશક્તિ, બલશક્તિ અને ક્રિયાશક્તિ—આ શક્તિઓથી જ આ સમગ્ર વિશ્વ પ્રગટ થયું છે.

Verse 61

तस्यास्ति पतिः कश्चिन्नैव लिंगं न चेशिता । कारणं कारणानां च स तेषामधिपाधिपः

તે શક્તિનો એક સ્વામી છે—જે કોઈ સીમિત ચિહ્ન (લિંગ)થી બંધાયેલો નથી અને કોઈ અન્યના અધિન પણ નથી. તે જ કારણોનું કારણ છે અને સર્વ અધિપતિઓનો અધિપતિ છે.

Verse 62

न चास्य जनिता कश्चिन्न च जन्म कुतश्चन । न जन्महेतवस्तद्वन्मलमायादिसंज्ञकाः

તેમનો કોઈ જનક નથી અને તેમનો જન્મ પણ ક્યાંયથી નથી. તેમ જ તેમના માટે જન્મના કારણો પણ નથી—‘મલ’ (અશુદ્ધિ), ‘માયા’ વગેરે નામે ઓળખાતા।

Verse 63

स एकस्सर्वभूतेषु गूढो व्याप्तश्च विश्वतः । सर्वभूतांतरात्मा च धर्माध्यक्षस्स कथ्यते

તે એક જ સર્વ ભૂતોમાં ગૂઢ રીતે સ્થિત છે અને સર્વ દિશામાં વિશ્વમાં વ્યાપ્ત છે. તે સર્વ ભૂતોનો અંતરાત્મા છે; તેને જ ધર્માધ્યક્ષ કહેવામાં આવે છે।

Verse 64

सर्वभूताधिवासश्च साक्षी चेता च निर्गुणः । एको वशी निष्क्रियाणां बहूनां विवशात्मनाम्

તે સર્વ ભૂતોમાં નિવાસ કરે છે; તે સાક્ષી, અંતર્જ્ઞ ચેતન અને ગુણાતીત (નિર્ગુણ) છે. બંધનમાં રહેલી વિવશ આત્માવાળા અનેક જીવોના—નિષ્ક્રિય સમાન રહેનારાના—તે એકલો જ વશી-નિયંતા છે।

Verse 65

नित्यानामप्यसौ नित्यश्चेतनानां च चेतनः । एको बहूनां चाकामः कामानीशः प्रयच्छति

તે નિત્યોમાં પણ નિત્ય છે અને ચેતનોમાં પણ પરમ ચેતન છે. બહુમાં એક હોવા છતાં તે સ્વયં અકામ છે; છતાં ઈશ્વરરૂપે સૌને કામ્ય વસ્તુઓ (અને તેમના ફળ) પ્રદાન કરે છે।

Verse 66

सांख्ययोगाधिगम्यं यत्कारणं जगतां पतिम् । ज्ञात्वा देवं पशुः पाशैस्सर्वैरेव विमुच्यते

જ્યારે બંધાયેલ જીવ (પશુ) સાંખ્ય અને યોગ દ્વારા ગ્રહ્ય એવા જગતના કારણરૂપ, સર્વ લોકોના પતિ ભગવાન શિવને યથાર્થ રીતે જાણે છે, ત્યારે તે સર્વ પાશબંધનોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 67

विश्वकृद्विश्ववित्स्वात्मयोनिज्ञः कालकृद्गुणी । प्रधानः क्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः पाशमोचकः

તે વિશ્વનો કર્તા અને વિશ્વનો જ્ઞાતા છે; તે પોતાના સ્વાત્મ-યોનિને જાણે છે. તે કાળનો નિયામક છે અને ગુણોનો ધારક તથા અધિપતિ છે. તે જ પ્રધાન, ક્ષેત્રજ્ઞ (જીવ)નો પતિ, ગુણેશ અને પાશમોચક—બંધનો કાપી મુક્તિ આપનાર છે।

Verse 68

ब्रह्माणं विदधे पूर्वं वेदांश्चोपादिशत्स्वयम् । यो देवस्तमहं बुद्ध्वा स्वात्मबुद्धिप्रसादतः

જે દેવએ પ્રથમ બ્રહ્માને રચ્યો અને સ્વયં વેદોનું ઉપદેશ આપ્યો—અંતરાત્મબુદ્ધિના પ્રસાદથી તેને જાણી, મેં એ જ પ્રભુને સમજ્યો છે.

Verse 69

मुमुक्षुरस्मात्संसारात्प्रपद्ये शरणं शिवम् । निष्फलं निष्क्रियं शांतं निरवद्यं निरंजनम्

આ સંસારચક્રમાંથી મુક્તિ ઇચ્છીને હું શિવને શરણું પામું છું—જે ફલાતીત, ક્રિયાતીત, પરમ શાંત, નિર્દોષ અને નિરંજન છે.

Verse 70

अमृतस्य परं सेतुं दग्धेंधनमिवानिलम् । यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यंति मानवाः

જ્યારે મનુષ્યો આકાશને ચામડાની જેમ વાળી બાંધી શકશે અને બળીને ખાખ થયેલા ઇંધણની જેમ પવનને પકડી શકશે—ત્યારે જ અમૃતની પરમ સીમા પાર થઈ શકશે; અર્થાત સામાન્ય ઉપાયોથી તે અશક્ય છે.

Verse 71

तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यांतो भविष्यति । तपःप्रभावाद्देवस्य प्रसादाच्च महर्षयः

ત્યારે, શિવને યથાર્થ રીતે ન જાણતાં પણ, હે મહર્ષિઓ, તપના પ્રભાવથી અને દેવના પ્રસાદથી દુઃખનો અંત નિશ્ચયે થશે।

Verse 72

अत्याश्रमोचितज्ञानं पवित्रं पापनाशनम् । वेदांते परमं गुह्यं पुराकल्पप्रचोदितम्

આ જ્ઞાન પરમ આશ્રમને યોગ્ય છે—પવિત્ર અને પાપનાશક. વેદાંતમાં સ્થિત આ પરમ ગુહ્ય ઉપદેશ પ્રાચીન કલ્પોથી પ્રેરિત છે।

Verse 73

ब्रह्मणो वदनाल्लब्धं मयेदं भाग्यगौरवात् । नाप्रशांताय दातव्यमेतज्ज्ञानमनुत्तमम्

બ્રહ્માના મુખમાંથી મહાન ભાગ્યગૌરવથી મને આ પ્રાપ્ત થયું છે. આ અનુત્તમ જ્ઞાન અપ્રશાંત (અસંયમી) વ્યક્તિને આપવું ન જોઈએ.

Verse 74

न पुत्रायाशुवृत्ताय नाशिष्याय च सर्वथा । यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ

આ ઉપદેશ દુરાચારી પુત્રને કદી પણ આપવો નહીં, તેમજ જે સાચો શિષ્ય નથી તેને પણ સર્વથા ન આપવો. જેની દેવમાં પરાભક્તિ હોય અને દેવ જેવી જ ભક્તિ ગુરુમાં પણ હોય, તેને જ આપવો.

Verse 75

तस्यैते कथिताह्यर्थाः प्रकाशंते महात्मनः । अतश्च संक्षेपमिदं शृणुध्वं शिवः परस्तात्प्रकृतेश्च पुंसः

તે મહાત્માને કહેલા અર્થો પ્રકાશિત થઈ સ્પષ્ટ થાય છે. તેથી હવે તેનો સંક્ષિપ્ત નિષ્કર્ષ સાંભળો—શિવ પ્રકૃતિથી પણ પર છે અને પુરુષથી પણ પર છે.

Verse 76

स सर्गकाले च करोति सर्वं संहारकाले पुनराददाति

એ જ પરમેશ્વર સૃષ્ટિકાળે સર્વને પ્રગટ કરે છે અને પ્રલયકાળે ફરી સર્વને પોતાના માં સમાવી લે છે।