दक्षयज्ञदर्शनम् — The Vision of Dakṣa’s Great Sacrifice (and the Onset of Vīrabhadra’s Terror)
અધ્યાય ૨૦માં વાયુ દેવોનું વર્ણન કરે છે કે વિષ્ણુના નેતૃત્વમાં દેવતાઓએ મહાસત્ર યજ્ઞ ગોઠવ્યો છે. વેદી પર દર્ભ પાથરાયેલો છે, અગ્નિઓ પ્રજ્વલિત છે, સુવર્ણ પાત્રો ઝળહળી રહ્યા છે અને ઋષિઓ ક્રમબદ્ધ રીતે વૈદિક વિધિઓ કરે છે; અપ્સરાઓ, વેણુ-વીણાનો નાદ અને ગુંજતો વેદપાઠ વાતાવરણને દિવ્ય બનાવે છે. એ પવિત્ર વ્યવસ્થામાં દક્ષના અધ્વરને જોઈ વીરભદ્ર મેઘગર્જના સમ સિંહનાદ કરે છે અને ગણસમૂહ તે ધ્વનિને વધારી આકાશ ભરી દે છે. ભયથી દેવો ભાગે છે, વસ્ત્ર-આભૂષણો અસ્તવ્યસ્ત થાય છે; મેરુ તૂટી ગયો કે પૃથ્વી ફાટી રહી છે એમ લાગે છે. આ નાદ ઘન વનમાં હાથીઓને ત્રાસ આપતા સિંહગર્જન જેવો કહેવાયો છે; કેટલાક તો ભયથી પ્રાણ પણ ત્યજી દે છે. પછી પર્વતો ફાટે, ધરતી કંપે, પવન વાવાઝોડા સમ ઘૂમે અને સમુદ્ર ઉછળે—શિવની સુધારક શક્તિ અને દક્ષયજ્ઞના આસન્ન વિઘ્નનો સંકેત મળે છે.
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । ततो विष्णुप्रधानानां सुराणाममितौजसाम् । ददर्श च महत्सत्रं चित्रध्वजपरिच्छदम्
વાયુએ કહ્યું—પછી તેણે વિષ્ણુ-પ્રધાન, અપરિમિત તેજવાળા દેવોને જોયા; અને વિવિધ રંગોના ધ્વજ તથા ઉત્સવી ચિહ્નોથી શોભિત મહાન સત્રયજ્ઞ પણ જોયો।
Verse 2
सुदर्भऋतुसंस्तीर्णं सुसमिद्धहुताशनम् । कांचनैर्यज्ञभांडैश्च भ्राजिष्णुभिरलंकृतम्
યજ્ઞભૂમિ ઉત્તમ દર્ભથી સુવ્યવસ્થિત રીતે પાથરેલી હતી અને યોગ્ય સમિધાથી પ્રજ્વલિત હવનાગ્નિ તેજસ્વી રીતે દહન કરતી હતી. કાંસ્યન નહિ, કાંચન યજ્ઞપાત્રોના ઝગમગતા વૈભવથી તે અલંકૃત થઈ ઝળહળી ઊઠી હતી.
Verse 3
ऋषिभिर्यज्ञपटुभिर्यथावत्कर्मकर्तृभिः । विधिना वेददृष्टेन स्वनुष्ठितबहुक्रमम्
યજ્ઞમાં નિપુણ ઋષિઓ—વિધિના સાચા કર્તાઓ—વેદે દર્શાવેલા નિયમ અનુસાર, યથાક્રમે અને યથાવિધિ, અનેક નિર્ધારિત પગલાં શ્રદ્ધાપૂર્વક અનુષ્ઠાન કરીને યજ્ઞ સંપન્ન કર્યો.
Verse 4
देवांगनासहस्राढ्यमप्सरोगणसेवितम् । वेणुवीणारवैर्जुष्टं वेदघोषैश्च बृंहितम्
તે સ્થાન હજારો દેવાંગનાઓથી સમૃદ્ધ હતું અને અપ્સરાગણોની સેવાથી પરિપૂર્ણ હતું. વેણુ અને વીણાના મધુર નાદથી તે ગુંજતું હતું અને વેદઘોષોની પ્રતિધ્વનિથી વધુ મહિમાવંત બન્યું હતું.
Verse 5
दृष्ट्वा दक्षाध्वरे वीरो वीरभद्रः प्रतापवान् । सिंहनादं तदा चक्रे गंभीरो जलदो यथा
દક્ષના યજ્ઞને જોઈ પ્રતિાપશાળી વીર વીરભદ્રે ત્યારે સિંહનાદ કર્યો—જે મેઘગર્જના સમો ગম্ভીર અને ગુંજતો હતો.
Verse 6
ततः किलकिलाशब्द आकाशं पूरयन्निव । गणेश्वरैः कृतो जज्ञे महान्न्यक्कृतसागरः
ત્યારે ‘કિલકિલા’નો મહાન કોલાહલ જાણે આખું આકાશ ભરતો હોય તેમ ઊઠ્યો. તે ગણેશ્વરો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો અને ક્ષુબ્ધ સાગર જેવી પ્રચંડ રીતે ઉછળ્યો.
Verse 7
तेन शब्देन महताः ग्रस्ता सर्वेदिवौकसः । दुद्रुवुः परितो भीताः स्रस्तवस्त्रविभूषणाः
તે મહાશબ્દથી બધા દેવલોકવાસીઓ વ્યાકુળ થઈ ગયા. ભયથી કંપતાં તેઓ ચારે તરફ દોડી ગયા; ગભરાટમાં તેમના વસ્ત્રો અને આભૂષણો ઢીલાં પડી સરકવા લાગ્યાં.
Verse 8
किंस्विद्भग्नो महामेरुः किंस्वित्संदीर्यते मही । किमिदं किमिदं वेति जजल्पुस्त्रिदशा भृशम्
“શું મહામેરુ તૂટી ગયો છે? શું ધરતી ફાટી રહી છે?”—એમ કહી ત્રિદશો અત્યંત વ્યાકુળ થઈ વારંવાર બોલ્યા, “આ શું છે, આ શું છે?”
Verse 9
मृगेन्द्राणां यथा नादं गजेंद्रा गहने वने । श्रुत्वा तथाविधं केचित्तत्यजुर्जीवितं भयात्
જેમ ઘન વનમાં મૃગેન્દ્રના ગર્જનને સાંભળી ગજેન્દ્રો ભયથી થરથરે, તેમ જ એવો ભયંકર શબ્દ સાંભળી કેટલાકે ભયથી પ્રાણ પણ ત્યજી દીધા.
Verse 10
पर्वताश्च व्यशीर्यंत चकम्पे च वसुंधरा । मरुतश्च व्यघूर्णंत चुक्षुभे मकरालयः
પર્વતો તૂટી તૂટી ને ખસી પડવા લાગ્યા અને વસુંધરા કંપી ઊઠી. પવનો ગોળ ગોળ ઘૂમવા લાગ્યા અને મકરાલય સમુદ્ર પણ ઉગ્ર રીતે ક્ષુબ્ધ થયો.
Verse 11
अग्नयो नैव दीप्यंते न च दीप्यति भास्करः । ग्रहाश्च न प्रकाशंते नक्षत्राणि च तारकाः
અગ્નિઓ પ્રજ્વલિત થતા નથી, સૂર્ય પણ પ્રકાશ આપતો નથી. ગ્રહો પ્રકાશતા નથી, નક્ષત્રો અને તારાઓ પણ નહીં—જાણે સર્વ તેજ પાછું ખેંચાઈ ગયું હોય.
Verse 12
एतस्मिन्नेव काले तु यज्ञवाटं तदुज्ज्वलम् । संप्राप भगवान्भद्रो भद्रैश्च सह भद्रया
એ જ સમયે તે તેજસ્વી યજ્ઞવાટિકામાં ભગવાન ભદ્ર પહોંચ્યા—ભદ્રો સાથે અને ભદ્રા સહિત.
Verse 13
तं दृष्ट्वा भीतभीतो ऽपि दक्षो दृढ इव स्थितः । क्रुद्धवद्वचनं प्राह को भवान् किमिहेच्छसि
તેને જોઈ ભયથી કંપતો હોવા છતાં દક્ષ જાણે દૃઢ થઈ ઊભો રહ્યો. ક્રોધભર્યા શબ્દોમાં તેણે કહ્યું—“તમે કોણ? અહીં શું ઇચ્છો છો?”
Verse 14
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दक्षस्य च दुरात्मनः । वीरभद्रो महातेजा मेघसंभीरनिस्स्वनः
દુરાત્મા દક્ષના તે વચન સાંભળી મહાતેજસ્વી વીરભદ્ર ઘન મેઘગર્જના સમો ગંभीर નાદે ગર્જ્યો।
Verse 15
स्मयन्निव तमालोक्य दक्षं देवाश्च ऋत्विजः । अर्थगर्भमसंभ्रान्तमवोचदुचितं वचः
દક્ષને જોઈ દેવો અને ઋત્વિજોએ જાણે સ્મિત કરતાં, નિર્ભ્રાંત રહી, પ્રસંગોચિત અને અર્થગર્ભ વચન કહ્યાં।
Verse 16
वीरभद्र उवाच । वयं ह्यनुचराः सर्वे शर्वस्यामिततेजसः । भागाभिलिप्सया प्राप्ता भागो नस्संप्रदीयताम्
વીરભદ્ર બોલ્યા—અમે બધા અમિત તેજવાળા શર્વ (ભગવાન શિવ) ના અનુચર છીએ. અમે અમારા યોગ્ય ભાગની ઇચ્છાથી આવ્યા છીએ; તેથી અમારો ભાગ વિધિપૂર્વક અમને આપવામાં આવે।
Verse 17
अथ चेदध्वरे ऽस्माकं न भागः परिकल्पितः । कथ्यतां कारणं तत्र युध्यतां वा मयामरैः
જો આ યજ્ઞમાં અમારો ભાગ નક્કી ન થયો હોય, તો ત્યાં તેનું કારણ જાહેર કરાવો; નહિ તો દેવો મારી સાથે યુદ્ધ કરે.
Verse 18
इत्युक्तास्ते गणेंद्रेण देवा दक्षपुरोगमाः । ऊचुर्मन्त्राः प्रमाणं नो न वयं प्रभवस्त्विति
ગણેન્દ્રે એમ કહ્યા પછી, દક્ષના આગેવાન દેવોએ કહ્યું—“અમારા માટે મંત્રો જ પ્રમાણ છે; અમે પોતે (તેમાથી પરે) નિર્ણય કરવા સમર્થ નથી.”
Verse 19
मन्त्रा ऊचुस्सुरा यूयं मोहोपहतचेतसः । येन प्रथमभागार्हं न यजध्वं महेश्वरम्
મંત્રોએ કહ્યું—“હે દેવો, તમારું ચિત્ત મોહથી ઘાયલ છે; તેથી પ્રથમ ભાગના અધિકારી મહેશ્વરની તમે પૂજા કરતા નથી.”
Verse 20
मंत्रोक्ता अपि ते देवाः सर्वे संमूढचेतसः । भद्राय न ददुर्भागं तत्प्रहाणमभीप्सवः
મંત્રોએ સમજાવ્યા છતાં તે બધા દેવો મોહગ્રસ્ત ચિત્તવાળા રહ્યા; ભદ્રાને ભાગ ન આપ્યો, કારણ કે તેઓ તેનો ત્યાગ અને બહિષ્કાર ઇચ્છતા હતા.
Verse 21
यदा तथ्यं च पथ्यं च स्ववाक्यं तद्वृथा ऽभवत् । तदा ततो ययुर्मंदा ब्रह्मलोकं सनातनम्
જ્યારે તેમનું પોતાનું વચન—સત્ય અને હિતકર હોવા છતાં—નિષ્ફળ બન્યું, ત્યારે તે થાકેલા ત્યાંથી નીકળી સનાતન બ્રહ્મલોકમાં ગયા।
Verse 22
अथोवाच गणाध्यक्षो देवान्विष्णुपुरोगमान् । मन्त्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः
ત્યારે શિવગણોના અધ્યક્ષે વિષ્ણુ-અગ્રગણ્ય દેવોને કહ્યું—“હે બળગર્વિતો! તમે મંત્રોને પ્રમાણરૂપે માન્યા નથી, ન તો તેમને ધર્મકર્મનો સાચો માપદંડ બનાવ્યો છે।”
Verse 23
यस्मादस्मिन्मखे देवैरित्थं वयमसत्कृताः । तस्माद्वो जीवितैस्सार्धमपनेष्यामि गर्वितम्
આ યજ્ઞમાં દેવોએ અમારો આ રીતે અપમાન કર્યો છે; તેથી હે ગર્વિતો! હું તમારા પ્રાણો સહિત બધું જ હરી લઈશ।
Verse 24
इत्युक्त्वा भगवान् क्रुद्धो व्यदहन्नेत्रवह्निना । यक्षवाटं महाकूटं यथातिस्रः पुरो हरः
એમ કહી ભગવાન ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થઈ પોતાના નેત્રની અગ્નિથી યક્ષવાટ અને મહાકૂટ પર્વતને દહન કરી દીધા—જેમ કદી હરએ ત્રિપુરનો નાશ કર્યો હતો।
Verse 25
ततो गणेश्वरास्सर्वे पर्वतोदग्रविग्रहाः । यूपानुत्पाट्य होत्ःणां कंठेष्वाबध्य रज्जुभिः
પછી પર્વત જેટલા વિશાળ દેહવાળા બધા ગણેશ્વરોએ યજ્ઞસ્તંભો ઉપાડી નાખ્યા અને હોતૃ-પુરોહિતોના ગળામાં દોરડાં બાંધી તેમને પકડી લીધા।
Verse 26
यज्ञपात्राणि चित्राणि भित्त्वा संचूर्ण्य वारिणि । गृहीत्वा चैव यज्ञांगं गंगास्रोतसि चिक्षिपुः
તેઓએ યજ્ઞનાં ચિત્રવિચિત્ર અલંકૃત પાત્રો તોડી પાણીમાં ચૂર્ણ કરી નાખ્યાં; અને યજ્ઞનાં અંગ-ઉપકરણો પણ લઈને ગંગાના પ્રવાહમાં ફેંકી દીધાં.
Verse 27
तत्र दिव्यान्नपानानां राशयः पर्वतोपमाः । क्षीरनद्यो ऽमृतस्रावाः सुस्निग्धदधिकर्दमाः
ત્યાં દિવ્ય અન્ન-પાનનાં ઢગલા પર્વત સમાન હતાં. દૂધની નદીઓ વહેતી હતી, અમૃતધારા ઝરતી હતી, અને અત્યંત સ્નિગ્ધ દહીં કાંઠે કાદવ સમાન મૃદુ બની રહ્યું હતું.
Verse 28
उच्चावचानि मांसानि भक्ष्याणि सुरभीणि च । रसवन्ति च पानानि लेह्यचोष्याणि तानि वै
ત્યાં અનેક પ્રકારનાં માંસ, સુગંધિત ભક્ષ્ય, અને રસવંતાં પાન હતાં; તેમજ ચાટવા અને ચૂસવા યોગ્ય પદાર્થો પણ ખરેખર હતાં.
Verse 29
वीरास्तद्भुजते वक्त्रैर्विलुंपंति क्षिपंति च । वज्रैश्चक्रैर्महाशूलैश्शक्तिभिः पाशपट्टिशैः
એ વીરો તેમને મોઢાથી જ પકડી ભક્ષી લે છે, ફાડી ને દૂર ફેંકી દે છે. વજ્ર, ચક્ર, મહાશૂલ, શક્તિ, પાશ અને પટ્ટિશ વડે તેઓ પ્રહાર કરે છે.
Verse 30
मुसलैरसिभिष्टंकैर्भिधिपालैः परश्वधैः । उद्धतांस्त्रिदशान्सर्वांल्लोकपालपुरस्सरान्
મુસલ, તલવાર, ટંકા, ભિંદિપાલ અને પરશ્વધ વડે તેમણે લોકપાલોના આગેવાનપણામાં અહંકાર-ક્રોધથી ઊઠેલા બધા ઉદ્ધત દેવોને પાડી દીધા.
Verse 31
बिभिदुर्बलिनो वीरा वीरभद्रांगसंभवाः । छिंधि भिंधि क्षिप क्षिप्रं मार्यतां दार्यतामिति
ત્યારે વીરભદ્રના અંગોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા તે બળવાન વીરોએ ધસી જઈ પ્રહાર કર્યા અને બૂમ પાડી—“કાપો! ભેદો! ઝડપથી ફેંકો! મારી નાખો! ચીરી નાંખો!”
Verse 32
हरस्व प्रहरस्वेति पाटयोत्पाटयेति च । संरंभप्रभवाः क्रूराश्शब्दाः श्रवणशंकवः
“પકડી લો! પ્રહાર કરો!” અને “ફાડો! ઉપાડી નાંખો!”—ઉગ્ર આવેશથી જન્મેલા એ ક્રૂર શબ્દો કાનમાં જાણે કાંટા સમા ચુભ્યા.
Verse 33
यत्रतत्र गणेशानां जज्ञिरे समरोचिताः । विवृत्तनयनाः केचिद्दष्टदंष्ट्रोष्ठतालवः
અહીં-તહીં યુદ્ધ માટે યોગ્ય ગણેશોના સમૂહો પ્રગટ થયા. કેટલાકની આંખો ઘૂમી રહી હતી અને કેટલાકના દાંત, હોઠ અને તાળવું ક્રોધથી વિકૃત હતા.
Verse 34
आश्रमस्थान्समाकृष्य मारयन्ति तपोधनात् । स्रुवानपहरन्तश्च क्षिपन्तोग्निं जलेषु च
તેઓ તપસ્વીઓને તેમના આશ્રમોમાંથી ખેંચીને મારી રહ્યા છે. તેઓ યજ્ઞના પાત્રો ચોરી રહ્યા છે અને પવિત્ર અગ્નિને જળમાં ફેંકી રહ્યા છે.
Verse 35
कलशानपि भिन्दंतश्छिंदंतो मणिवेदिकाः । गायंतश्च नदन्तश्च हसन्तश्च मुहुर्मुहुः
તેઓ કળશોને તોડી રહ્યા છે અને મણિ-જડિત વેદીઓને નષ્ટ કરી રહ્યા છે; તેઓ વારંવાર ગાઈ રહ્યા છે, ગર્જના કરી રહ્યા છે અને હસી રહ્યા છે.
Verse 36
रक्तासवं पिबन्तश्च ननृतुर्गणपुंगवाः । निर्मथ्य सेंद्रानमरान् गणेन्द्रान्वृषेन्द्रनागेन्द्रमृगेन्द्रसाराः
લાલ આસવ પીતા શિવગણોના અગ્રણી નૃત્ય કરવા લાગ્યા. ઇન્દ્ર સહિત અમરોને પણ મથાવી-હલાવી, તે ગણેન્દ્રો વృషભ, ગજેન્દ્ર અને મૃગેન્દ્ર સમા પ્રબળ અને વેગવાન બની વિચર્યા।
Verse 37
चक्रुर्बहून्यप्रतिमभावाः सहर्षरोमाणि विचेष्टितानि । नन्दंति केचित्प्रहरन्ति केचिद्धावन्ति केचित्प्रलपन्ति केचित्
અપ્રતિમ ભાવાવેશથી અભિભૂત થઈ, હર્ષથી રોમાંચિત બની તેમણે અનેક સ્વયંસ્ફૂર્ત ચેષ્ટાઓ કરી—કેટલાક આનંદિત થયા, કેટલાક પ્રહાર કરવા લાગ્યા, કેટલાક દોડ્યા, અને કેટલાક પ્રલાપ કરવા લાગ્યા।
Verse 38
नृत्यन्ति केचिद्विहसन्ति केचिद्वल्गन्ति केचित्प्रमथा बलेन । केचिज्जिघृक्षंति घनान्स तोयान्केचिद्ग्रहीतुं रविमुत्पतंति
કેટલાક પ્રમથો નૃત્ય કરે છે, કેટલાક ઉંચે હસે છે, કેટલાક બળપૂર્વક કૂદાકૂદી કરે છે. કેટલાક વાદળો અને તેમનું જળ પકડવા પ્રયત્ન કરે છે, અને કેટલાક તો જાણે સૂર્યને પકડવા ઉછળી પડે છે.
Verse 39
केचित्प्रसर्तुं पवनेन सार्धमिच्छंति भीमाः प्रमथा वियत्स्थाः । आक्षिप्य केचिच्च वरायुधानि महा भुजंगानिव वैनतेयाः
આકાશમાં સ્થિત કેટલાક ભયંકર પ્રમથો પવન સાથે સાથે વેગે દોડવા ઇચ્છતા હતા. બીજા કેટલાક ઉત્તમ આયુધો ઝૂંટી લઈને, ગરુડ જેમ મહાસર્પો પર ઝપટે તેમ તીવ્ર ગતિએ દોડતા ફરતા હતા.
Verse 40
भ्रमंति देवानपि विद्रवंतः खमंडले पर्वतकूटकल्पाः । उत्पाट्य चोत्पाट्यगृहाणि केचित्सजालवातायनवेदिकानि
તેઓ દોડધામ કરી દેવતાઓને પણ ભગાડતા, આકાશમંડળમાં પર્વતશિખરો સમા ફરતા હતા. અને કેટલાક તો જાળીદાર બારીઓ તથા ઊંચી વેદિકાઓসহ ઘરો ઉપાડી ઉપાડી ફેંકી દેતા હતા.
Verse 41
विक्षिप्य विक्षिप्य जलस्य मध्ये कालांबुदाभाः प्रमथा निनेदुः । उद्वर्तितद्वारकपाटकुड्यं विध्वस्तशालावलभीगवाक्षम्
જળના મધ્યમાં તેને વારંવાર ફેંકતા, કાળાં વાદળ સમા પ્રમથો ગર્જના કરવા લાગ્યા. દ્વાર, કપાટ અને દીવાલો ઉખડી ઉલટી ગઈ; શાલા, વલભી અને ગવાક્ષ તૂટી ને ધ્વસ્ત થઈ ગયા.
Verse 42
अहो बताभज्यत यज्ञवाटमनाथवद्वाक्यमिवायथार्थम् । हा नाथ तातेति पितुः सुतेति भ्रतर्ममाम्बेति च मातुलेति
અહો! યજ્ઞવાટ ભંગાઈ ગયો; અને બોલાયેલા વચનો પણ અનાથના વાક્ય સમા નિષ્ફળ ઠર્યા. “હા નાથ!”, “હા તાત!”, “પિતૃસુત!”, “ભ્રાત!”, “મમ અંબે!”, “માતુલ!”—એમ તેઓ વ્યાકુળ થઈ રડ્યા.
Verse 43
उत्पाट्यमानेषु गृहेषु नार्यो ह्यानाथशब्दान्बहुशः प्रचक्रुः
ઘરો ઉખેડાતાં હતાં ત્યારે સ્ત્રીઓ વારંવાર ‘અમે અનાથ છીએ, રક્ષકવિહોણા છીએ!’ એમ કરુણ રોદન કરતી હતી।
Frequently Asked Questions
It depicts the scene at Dakṣa’s great sacrifice (adhvara/mahāsatra) and the initial shock of Vīrabhadra’s arrival, whose roar and the gaṇas’ tumult throw the devas into panic.
The roar functions as a sign of Śiva-śakti interrupting a ritually correct yet theologically misaligned yajña, revealing that cosmic order is not sustained by externals alone but by rightful alignment with Śiva.
Vīrabhadra and Śiva’s gaṇas are foregrounded, with their sound and presence producing macrocosmic effects—earthquake, wind-turbulence, and ocean-churning—mirroring the collapse of the sacrificial assembly’s security.