शिशुकस्य शिवशास्त्रप्राप्तिः (Śiśuka’s Attainment of Śaiva Teaching and Grace)
અધ્યાય ૩૪માં ઋષિઓ પૂછે છે—દૂધ માટે તપ કરનાર બાળક શિશુક કેવી રીતે શિવશાસ્ત્રનો પ્રવર્તક બન્યો, તેણે શિવનું સાચું તત્ત્વ કેવી રીતે ઓળખ્યું અને રુદ્રાગ્નિની શ્રેષ્ઠ શક્તિ મેળવી રક્ષાત્મક ભસ્મ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યું. વાયુ કહે છે કે શિશુક સામાન્ય બાળક નથી; તે જ્ઞાની ઋષિ વ્યાઘ્રપાદનો પુત્ર છે, પૂર્વજન્મના કારણોથી સિદ્ધ થયો અને પતન પછી મુનિપુત્ર રૂપે પુનર્જન્મ પામ્યો. શિવપ્રસાદ અને શુભ ભાગ્યથી તેની સરળ દૂધની ઇચ્છા તપસ્યાનું દ્વાર બની; પછી શંકરે સ્વયં તેને ક્ષીરસાગરનો વર અને સ્થાયી પદ આપ્યું—નિત્ય ‘કુમારત્વ’ અને શિવગણોમાં નેતૃત્વ. પ્રસાદરૂપે તેને ‘કૌમાર’ જ્ઞાનાગમ, શક્તિમય જ્ઞાન મળ્યું અને તે શૈવ સિદ્ધાંતનો ઉપદેશક બન્યો. માતાના શોકભર્યા દૂધસંબંધિત વચનથી કથા આગળ વધે છે; બાકીના ભાગમાં કર્મપરંપરા, દૈવી અનુગ્રહની પ્રક્રિયા અને રુદ્રાગ્નિ/ભસ્મનું રક્ષાત્મક તથા દીક્ષાત્મક મહત્ત્વ શૈવ મુક્તિદૃષ્ટિએ સમજાવવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । धौम्याग्रजेन शिशुना क्षीरार्थं हि तपः कृतम् । तस्मात्क्षीरार्णवो दत्तस्तस्मै देवेन शूलिना
ઋષિઓએ કહ્યું—ધૌમ્યના અગ્રજ એવા બાળકે ક્ષીરપ્રાપ્તિ માટે તપ કર્યું; તેથી શૂલધારી દેવે તેને ક્ષીરસાગર અર્પણ કર્યો.
Verse 2
स कथं शिशुको लेभे शिवशास्त्रप्रवक्तृताम् । कथं वा शिवसद्भावं ज्ञात्वा तपसि निष्ठितः
એ માત્ર બાળક શિવશાસ્ત્રનો પ્રવક્તા કેવી રીતે બન્યો? અને શિવના સત્ય સ્વરૂપને જાણી તે તપમાં દૃઢનિષ્ઠ કેવી રીતે થયો?
Verse 3
कथं च लब्धविज्ञानस्तपश्चरणपर्वणि । रुद्राग्नेर्यत्परं वीर्यं लभे भस्म स्वरक्षकम्
અને સાચું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને હું તપશ્ચર્યાના માર્ગ અને પડાવોમાં કેવી રીતે આગળ વધું? રુદ્રાગ્નિથી જન્મેલું તે પરમ વીર્ય—મને રક્ષનાર ભસ્મ—હું કેવી રીતે મેળવો?
Verse 4
वायुरुवाच । न ह्येष शिशुकः कश्चित्प्राकृतः कृतवांस्तपः । मुनिवर्यस्य तनयो व्याघ्रपादस्य धीमतः
વાયુ બોલ્યા—આ બાળક કોઈ સામાન્ય લોકિક જીવ નથી; તેણે તપ કર્યું છે. આ મુનિશ્રેષ્ઠ, ધીમાન વ્યાઘ્રપાદનો પુત્ર છે.
Verse 5
जन्मान्तरेण संसिद्धः केनापि खलु हेतुना । स्वपदप्रच्युतो दिष्ट्या प्राप्तो मुनिकुमारताम्
પૂર્વજન્મની સિદ્ધિઓથી તે પરિપક્વ હતો; કોઈ કારણસર પોતાના પદથી ચ્યૂત થયો, છતાં સદભાગ્યે મुनिकુમારની સ્થિતિને પ્રાપ્ત થયો.
Verse 6
महादेवप्रसादस्य भाग्यापन्नस्य भाविनः । दुग्धाभिलाषप्रभवद्वारतामगमत्तपः
મહાદેવના પ્રસાદથી, જેના ભાગ્ય પરિપક્વ થયું હતું અને જેના શુભ સિદ્ધિ નજીક હતી, તેના દૂધની અભિલાષાથી ઉત્પન્ન તપ દ્વારરૂપ બન્યું.
Verse 7
अतः सर्वगणेशत्वं कुमारत्वं च शाश्वतम् । सह दुग्धाब्धिना तस्मै प्रददौ शंकरः स्वयम्
અતએવ શંકરે સ્વયં તેને સર્વ ગણો પર શાશ્વત અધિપત્ય અને દિવ્ય પુત્રત્વનું નિત્ય પદ આપ્યું; તેમજ ક્ષીરસાગર પણ પવિત્ર પોષણ-દાનરૂપે અર્પણ કર્યો.
Verse 8
तस्य ज्ञानागमोप्यस्य प्रसादादेव शांकरात् । कौमारं हि परं साक्षाज्ज्ञानं शक्तिमयं विदुः
તેને મુક્તિદાયક જ્ઞાન-આગમની પ્રાપ્તિ પણ માત્ર શાંકર પ્રસાદથી જ થઈ. મુનિઓ જાણે છે કે પરમ, સాక్షાત્ જ્ઞાન ‘કૌમાર-ઉપદેશ’ છે—જે સ્વયં શક્તિમય છે.
Verse 9
शिवशास्त्रप्रवक्तृत्वमपि तस्य हि तत्कृतम् । कुमारो मुनितो लब्धज्ञानाब्धिरिव नन्दनः
તેનાં જ કારણે તેને શિવશાસ્ત્રનો પ્રવક્તા પણ બનાવાયો. તે દિવ્ય કુમાર નંદન, મુનિ દ્વારા પ્રાપ્ત જ્ઞાનથી જાણે નવલબ્ધ જ્ઞાનસાગર બની ગયો.
Verse 10
दृष्टं तु कारणं तस्य शिवज्ञानसमन्वये । स्वमातृवचनं साक्षाच्छोकजं क्षीरकारणात्
શિવજ્ઞાનના સમન્વિત બોધમાં તેનું કારણ સ્પષ્ટ દેખાય છે—પોતાની માતાના વચન જ. દૂધને નિમિત્ત બનાવી સીધો ઉત્પન્ન થયેલો શોક જ કારણ બન્યો.
Verse 11
कदाचित्क्षीरमत्यल्पं पीतवान्मातुलाश्रमे । ईर्षयया मातुलसुतं संतृप्तक्षीरमुत्तमम्
એક વખત મામાના આશ્રમમાં રહેતાં તેણે બહુ જ થોડું દૂધ પીધું. અને ઈર્ષ્યાથી તેણે મામાના પુત્રને જોયો, જે ઉત્તમ દૂધથી તૃપ્ત હતો.
Verse 12
पीत्वा स्थितं यथाकामं दृष्ट्वा वै मातुलात्मजम् । उपमन्युर्व्याघ्रपादिः प्रीत्या प्रोवाच मातरम्
મામાના પુત્રને મનગમતું દૂધ પીીને ઊભેલો જોઈને ઉપમન્યુ—જે વ્યાઘ્રપાદ તરીકે પણ ઓળખાય છે—આનંદથી માતાને બોલ્યો.
Verse 13
उपमन्युरुवाच । मातर्मातर्महाभागे मम देहि तपस्विनि । गव्यं क्षीरमतिस्वादु नाल्पमुष्णं पिबाम्यहम्
ઉપમન્યુ બોલ્યો—મા, મા, હે મહાભાગ તપસ્વિની! મને પણ આપો. હું ગાયનું અતિ મધુર દૂધ, ગરમ હોય ત્યારે, થોડું નહીં—ઘણું પીઉં છું.
Verse 14
वायुरुवाच । तच्छ्रुत्वा पुत्रवचनं तन्माता च तपस्विनी । व्याघ्रपादस्य महिषी दुःखमापत्तदा च सा
વાયુએ કહ્યું—પુત્રના વચન સાંભળીને તેની માતા, તપસ્વિની અને વ્યાઘ્રપાદની પત્ની, ત્યારે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ.
Verse 15
उपलाल्याथ सुप्रीत्या पुत्रमालिंग्य सादरम् । दुःखिता विललापाथ स्मृत्वा नैर्धन्यमात्मनः
ત્યારે તેણે હૃદયપૂર્વક પ્રેમથી પુત્રને લાડ કરી આદરથી આલિંગન કર્યું; પરંતુ પોતાની ગરીબી સ્મરી અંતરમાં દુઃખિત થઈ વિલાપ કરવા લાગી।
Verse 16
स्मृत्वास्मृत्वा पुनः क्षीरमुपमन्युस्स बालकः । देहि देहीति तामाह रुद्रन्भूयो महाद्युतिः
દૂધને વારંવાર સ્મરીને તે બાળક ઉપમન્યુ, મહાદ્યુતિમાન, ફરી રડતો રુદ્રને બોલ્યો—“આપો, આપો।”
Verse 17
तद्धठं सा परिज्ञाय द्विजपत्नी तपस्विनी । शान्तये तद्धठस्याथ शुभोपायमरीरचत्
તે હઠને સમજીને તે તપસ્વિની દ્વિજપત્નીએ તેને શાંત કરવા માટે ત્યારે એક શુભ ઉપાય રચ્યો।
Verse 18
उञ्छवृत्त्यार्जितान्बीजान्स्वयं दृष्ट्वा च सा तदा । बीजपिष्टमथालोड्य तोयेन कलभाषिणी
ઉઞ્છવૃત્તિથી મેળવેલા દાણા તેણે ત્યારે પોતે જ જોયા. પછી મધુર વાણીવાળી તેણીએ દાણાં પીસી લોટ બનાવી પાણીમાં મિક્સ કર્યા.
Verse 19
एह्येहि मम पुत्रेति सामपूर्वं ततस्सुतम् । आलिंग्यादाय दुःखार्ता प्रददौ कृत्रिमं पयः
“આવો, આવો મારા પુત્ર,” એમ સ્નેહથી કહી તેણે પહેલાં બાળકને શાંત પાડ્યો. પછી દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ તેને આલિંગન કરીને નજીક ખેંચી કૃત્રિમ દૂધ આપ્યું.
Verse 20
पीत्वा च कृत्रिमं क्षीरं मात्रां दत्तं स बालकः । नैतत्क्षीरमिति प्राह मातरं चातिविह्वलः
માતાએ આપેલું કૃત્રિમ દૂધ પીધા પછી તે બાળક અત્યંત વ્યાકુળ થઈ માતાને બોલ્યો, “આ દૂધ નથી.”
Verse 21
दुःखिता सा तदा प्राह संप्रेक्ष्याघ्राय मूर्धनि । समार्ज्य नेत्र पुत्रस्य कराभ्यां कमलायते
ત્યારે તે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ બોલી; પુત્રના મસ્તકને નજીકથી જોઈ અને સુઘીને, તેણે પોતાના બે હાથથી કમળસમાન પુત્રના નેત્રો પુંછ્યા।
Verse 22
जनन्युवाच । तटिनी रत्नपूर्णास्तास्स्वर्गपातालगोचराः । भाग्यहीना न पश्यन्ति भक्तिहीनाश्च ये शिवे
માતાએ કહ્યું—રત્નોથી ભરપૂર તે નદીઓ, જેમનો પ્રવાહ સ્વર્ગ અને પાતાળ સુધી પહોંચે છે, ભાગ્યહીન લોકો તેને નથી જોતા; અને શિવમાં ભક્તિ વિનાના પણ નથી જોતા।
Verse 23
राज्यं स्वर्गं च मोक्षं च भोजनं क्षीरसंभवम् । न लभन्ते प्रियाण्येषां न तुष्यति यदा शिवः
જ્યારે શિવ પ્રસન્ન ન હોય, ત્યારે એવા લોકો ન રાજ્ય મેળવે, ન સ્વર્ગ, ન મોક્ષ; અને દૂધમાંથી ઉત્પન્ન પોષક ભોજન જેવા પ્રિય ભોગ પણ તેમને મળતા નથી।
Verse 24
भवप्रसादजं सर्वं नान्यद्देवप्रसादजम् । अन्यदेवेषु निरता दुःखार्ता विभ्रमन्ति च
બધું જ ભવ (ભગવાન શિવ) ની કૃપાથી પ્રાપ્ત થાય છે, અન્ય દેવની કૃપાથી નહીં. અન્ય દેવોમાં આસક્ત રહેનારા દુઃખથી પીડાઈ ભ્રમમાં ભટકતા રહે છે।
Verse 25
क्षीरं तत्र कुतो ऽस्माकं वने निवसतां सदा । क्व दुग्धसाधनं वत्स क्व वयं वनवासिनः
અમે તો સદા વનમાં વસીએ છીએ; ત્યાં અમારે માટે દૂધ ક્યાંથી મળે? હે વત્સ, દૂધ મેળવવાનું સાધન ક્યાં અને અમે વનવાસી ક્યાં?
Verse 26
कृत्स्नाभावेन दारिद्र्यान्मया ते भाग्यहीनया । मिथ्यादुग्धमिदं दत्तम्पिष्टमालोड्य वारिणा
સંપૂર્ણ અભાવ અને દારિદ્ર્યને કારણે, ભાગ્યહીન હું તને આ ‘ખોટું દૂધ’ આપ્યું છે—પાણીમાં લોટ હલાવી બનાવેલું.
Verse 27
त्वं मातुलगृहे स्वल्पं पीत्वा स्वादु पयः शृतम् । ज्ञात्वा स्वादु त्वया पीतं तज्जातीयमनुस्मरन्
મામાના ઘરે તે મીઠું, ઉકાળેલું દૂધ થોડું પીીને તેની મીઠાશ જાણી, તું એ જ પ્રકારના સ્વાદને વારંવાર સ્મરતો રહ્યો.
Verse 28
दत्तं न पय इत्युक्त्वा रुदन् दुःखीकरोषि माम् । प्रसादेन विना शंभो पयस्तव न विद्यते
‘દૂધ આપ્યું નથી’ એમ કહી રડીને તું મને દુઃખી કરે છે. હે શંભો, તારા પ્રસાદ વિના તારા માટે દૂધ હોવું જ નથી.
Verse 29
पादपंकजयोस्तस्य साम्बस्य सगणस्य च । भक्त्या समर्पितं यत्तत्कारणं सर्वसम्पदाम्
ઉમા સહિત, ગણોથી સેવિત તે ભગવાન શિવના પાદપંકજોમાં ભક્તિપૂર્વક જે કંઈ અર્પણ થાય છે, તે જ સર્વ સંપત્તિ અને સિદ્ધિઓનું કારણ બને છે.
Verse 30
अधुना वसुदोस्माभिर्महादेवो न पूजितः । सकामानां यथाकामं यथोक्तफलदायकः
હવે, હે વસુ, અમારાથી મહાદેવની પૂજા થઈ નથી; છતાં તેઓ સકામ જનને શાસ્ત્રોક્ત ફળ તેમની ઇચ્છા મુજબ આપનાર છે।
Verse 31
धनान्युद्दिश्य नास्माभिरितः प्रागर्चितः शिवः । अतो दरिद्रास्संजाता वयं तस्मान्न ते पयः
ધનના આશયથી અમે અહીં પહેલાં ભગવાન શિવની આરાધના કરી નહોતી; તેથી અમે દરિદ્ર બન્યા છીએ, આ કારણે તમને અર્પણ કરવા દૂધ નથી।
Verse 32
पूर्वजन्मनि यद्दत्तं शिवमुद्दिश्य वै सुतः । तदेव लभ्यते नान्यद्विष्णुमुद्दिश्य वा प्रभुम्
હે સૂત! પૂર્વજન્મમાં શિવને ઉદ્દેશીને જે દાન અપાયું હતું, તેનું જ ફળ મળે છે; બીજું કશું નહીં, ભલે તે સર્વેશ્વર વિષ્ણુને ઉદ્દેશીને અર્પણ કરાયું હોય।
Verse 33
वायुरुवाच । इति मातृवचः श्रुत्वा तथ्यं शोकादिसूचकम् । बालो ऽप्यनुतपन्नंतः प्रगल्भमिदमब्रवीत्
વાયુએ કહ્યું—માતાના સત્ય અને શોકાદિ સૂચક વચનો સાંભળી, પશ્ચાત્તાપ રહિત હૃદયવાળો તે બાળક પણ નિર્ભયતાથી આમ બોલ્યો।
Verse 34
उपमन्युरुवाच । शोकेनालमितो मातः सांबो यद्यस्ति शंकरः । त्यज शोकं महाभागे सर्वं भद्रं भविष्यति
ઉપમન્યુએ કહ્યું—માતા, તું શોકથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ છે. જો ઉમાસહિત શંકર (સાંબ શિવ) ખરેખર છે, તો હે મહાભાગે, શોક ત્યજી દે; સર્વ મંગલ થશે।
Verse 35
शृणु मातर्वचो मेद्य महादेवो ऽस्ति चेत्क्वचित् । चिराद्वा ह्यचिराद्वापि क्षीरोदं साधयाम्यहम्
માતા, આજે મારા વચન સાંભળ—મહાદેવ ક્યાંય હોય તો, મોડું થાય કે વહેલું, હું ક્ષીરસાગર સુધી પહોંચવાનું નિશ્ચયે સિદ્ધ કરીશ।
Verse 36
वायुरुवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य बालकस्य महामतेः । प्रत्युवाच तदा माता सुप्रसन्ना मनस्विनी
વાયુએ કહ્યું: તે મહામતિ બાલકના વચન સાંભળી, અત્યંત પ્રસન્ન અને દૃઢ મનવાળી માતાએ ત્યારે આનંદપૂર્વક ઉત્તર આપ્યો.
Verse 37
मातोवाच । शुभं विचारितं तात त्वया मत्प्रीतिवर्धनम् । विलंबं मा कथास्त्वं हि भज सांबं सदाशिवम्
માતાએ કહ્યું—પુત્ર, તું શુભ રીતે વિચાર્યું છે; તેથી મારી પ્રીતિ વધે છે. હવે વાતોમાં વિલંબ ન કર; ઉમાસહિત સાંબ સદાશિવનું ભજન કર।
Verse 38
सर्वस्मादधिको ऽस्त्येव शिवः परमकारणम् । तत्कृतं हि जगत्सर्वं ब्रह्माद्यास्तस्य किंकराः
નિશ્ચયે શિવ સર્વથી અધિક છે અને પરમ કારણ છે. તેમના દ્વારા જ આ સમગ્ર જગત સર્જાયું છે; બ્રહ્મા આદિ દેવો પણ તેમના સેવક છે।
Verse 39
तत्प्रसादकृतैश्वर्या दासास्तस्य वयं प्रभोः । तं विनान्यं न जानीमश्शंकरं लोकशंकरम्
તેમની કૃપાથી જ અમને મળેલું ઐશ્વર્ય પ્રગટ્યું છે. અમે તે પ્રભુના દાસ છીએ. તેમને છોડીને બીજાને અમે જાણતા નથી—લોકમંગલકારી શંકરને।
Verse 40
अन्यान्देवान्परित्यज्य कर्मणा मनसा गिरा । तमेव सांबं सगणं भज भावपुरस्सरम्
અન્ય દેવોને ત્યજી, કર્મથી, મનથી અને વાણીથી—ભાવને અગ્રસ્થાને રાખીને—ઉમાસહિત, ગણસહિત તે સાંબ શિવનું જ ભજન કર।
Verse 41
तस्य देवाधिदेवस्य शिवस्य वरदायिनः । साक्षान्नमश्शिवायेति मंत्रो ऽयं वाचकः स्मृतः
દેવાધિદેવ, વરદાતા શિવનો આ મંત્ર—“નમઃ શિવાય”—તેમનો સాక్షાત્ વાચક (પ્રત્યક્ષ સૂચક) તરીકે સ્મૃત છે।
Verse 42
सप्तकोटिमहामंत्राः सर्वे सप्रणवाः परे । तस्मिन्नेव विलीयंते पुनस्तस्माद्विनिर्गताः
પ્રણવ સહિત પરમ એવા સાત કરોડ મહામંત્રો—બધા તેમામાં જ લીન થાય છે; અને ફરી તેમાથી જ ઉદ્ભવીને પ્રગટ થાય છે।
Verse 43
सप्रसादाश्च ते मंत्राः स्वाधिकाराद्यपेक्षया । सर्वाधिकारस्त्वेको ऽयं मंत्र एवेश्वराज्ञया
તે મંત્રો પણ પ્રસાદ આપે છે—પોતપોતાના અધિકાર (યોગ્યતા) વગેરે અનુસાર. પરંતુ ઈશ્વરની આજ્ઞાથી આ એક જ મંત્ર સર્વાધિકારયુક્ત, સર્વ માટે યોગ્ય છે।
Verse 44
यथा निकृष्टानुत्कृष्टान्सर्वानप्यात्मनः शिवः । क्षमते रक्षितुं तद्वन्मंत्रो ऽयमपि सर्वदा
જેમ શિવ સર્વ જીવોને પોતાના જ માનીને—નીચ હોય કે ઉત્તમ—તેમનું રક્ષણ કરવા સમર્થ છે, તેમ આ મંત્ર પણ સદા રક્ષા આપવા સમર્થ છે।
Verse 45
प्रबलश्च तथा ह्येष मंत्रो मन्त्रान्तरादपि । सर्वरक्षाक्षमो ऽप्येष नापरः कश्चिदिष्यते
આ મંત્ર અતિ પ્રબળ છે, અન્ય મંત્રોથી પણ વધુ શક્તિશાળી. તે સર્વ રીતે સંપૂર્ણ રક્ષા કરવા સમર્થ છે; તેના સમાન બીજો કોઈ માન્ય નથી.
Verse 46
तस्मान्मन्त्रान्तरांस्त्यक्त्वा पञ्चाक्षरपरो भव । तस्मिञ्जिह्वांतरगते न किंचिदिह दुर्लभम्
અતએવ અન્ય મંત્રો ત્યજી પઞ્ચાક્ષર ‘નમઃ શિવાય’માં સંપૂર્ણ પરાયણ થા. તે જિહ્વામાં અંતર્ગત થઈ સતત જપરૂપે સ્થિર રહે ત્યારે આ લોકમાં કશુંય દુર્લભ રહેતું નથી.
Verse 47
अघोरास्त्रं च शैवानां रक्षाहेतुरनुत्तमम् । तच्च तत्प्रभवं मत्वा तत्परो भव नान्यथा
અઘોરાસ્ત્ર શૈવ ભક્તો માટે રક્ષાનું અનુત્તમ કારણ છે. તે પરમ શિવમાંથી જ પ્રભવ્યું છે અને તેમનું જ સ્વરૂપ છે એમ જાણી, માત્ર તેમામાં જ પરાયણ થા— અન્યથા નહીં.
Verse 48
भस्मेदन्तु मया लब्धं पितुरेव तवोत्तमम् । विरजानलसंसिद्धं महाव्यापन्निवारणम्
“પરંતુ આ ભસ્મ મેં પ્રાપ્ત કર્યું છે— અતિ ઉત્તમ, અને તે પણ તારા જ પિતાથી. વિરાગના અગ્નિમાં સિદ્ધ થયેલું આ ભસ્મ મહાવિપત્તિ અને ક્લેશનું નિવારણ કરે છે.”
Verse 49
मंत्रं च ते मया दत्तं गृहाण मदनुज्ञया । अनेनैवाशु जप्तेन रक्षा तव भविष्यति
“અને મેં તને આપેલો મંત્ર મારી અનુજ્ઞાથી ગ્રહણ કર. આ જ મંત્રનું શીઘ્ર જપ કરવાથી તારી રક્ષા નિશ્ચય થશે.”
Verse 50
वायुरुवाच । एवं मात्रा समादिश्य शिवमस्त्वित्युदीर्य च । विसृष्टस्तद्वचो मूर्ध्नि कुर्वन्नेव तदा मुनिः
વાયુએ કહ્યું—આ રીતે માતાને ઉપદેશ આપી અને “શિવમસ્તુ” એમ ઉચ્ચારી, તે મુનિ વિદાય થયો; તે આજ્ઞાને મસ્તક પર ધારણ કરીને તે પ્રસ્થાન કર્યો।
Verse 51
तां प्रणम्यैवमुक्त्वा च तपः कर्तुं प्रचक्रमे । तमाह च तदा माता शुभं कुर्वंतु ते सुराः
તેણે તેણીને પ્રણામ કરીને એમ કહી તપ કરવા નીકળ્યો. ત્યારે તેની માતાએ કહ્યું—દેવતાઓ તને શુભતા આપે.
Verse 52
अनुज्ञातस्तया तत्र तपस्तेपे स दुश्चरम् । हिमवत्पर्वतं प्राप्य वायुभक्षः समाहितः
તેણીની અનુમતિ મેળવી તેણે ત્યાં દુષ્કર તપ કર્યું. હિમવત્ પર્વત પર પહોંચી, માત્ર વાયુને આહાર બનાવી, એકાગ્ર થયો.
Verse 53
अष्टेष्टकाभिः प्रसादं कृत्वा लिंगं च मृन्मयम् । तत्रावाह्य महादेवं सांबं सगणमव्ययम्
આઠ ઈંટોથી વેદી/પ્રસાદ બનાવી અને માટીનું લિંગ પણ ઘડી, ત્યાં ઉમાસહિત મહાદેવ શિવને—ગણો સહિત અવિનાશી પ્રભુને—આવાહન કરવું જોઈએ.
Verse 54
भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव पुत्रैः पुष्पैर्वनोद्भवैः । समभ्यर्च्य चिरं कालं चचार परमं तपः
ભક્તિપૂર્વક માત્ર પંચાક્ષર મંત્રથી, પુત્રો લાવેલા વનમાં ઉગેલા પુષ્પોથી તેણે શિવની વિધિવત્ પૂજા કરી; અને લાંબા સમય સુધી આરાધના કરીને પરમ તપ આચર્યું।
Verse 55
ततस्तपश्चरत्तं तं बालमेकाकिनं कृशम् । उपमन्युं द्विजवरं शिवसंसक्तमानसम्
ત્યારબાદ તે બાલક ઉપમન્યુ—દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ—એકલો અને કૃશ બની તપ કરતા દેખાયો; જેના મન સંપૂર્ણપણે શિવમાં આસક્ત હતું।
Verse 56
पुरा मरीचिना शप्ताः केचिन्मुनिपिशाचकाः । संपीड्य राक्षसैर्भावैस्तपसोविघ्नमाचरन्
પ્રાચીન કાળમાં મરીચિની શાપથી કેટલાક મુનિ-પિશાચસમાન જીવો રાક્ષસી ભાવ ધારણ કરીને ઋષિઓને પીડિત કરતા અને તેમની તપસ્યામાં વિઘ્ન કરતા।
Verse 57
स च तैः पीड्यमानो ऽपि तपः कुर्वन्कथञ्चन । सदा नमः शिवायेति क्रोशति स्मार्तनादवत्
તેઓ પીડા આપતા હોવા છતાં તે કોઈ રીતે તપ કરતો રહ્યો; અને સ્માર્તનાદ સમાન ઊંચા સ્વરે તે સદા “નમઃ શિવાય” એમ વારંવાર પોકારતો રહ્યો।
Verse 58
तन्नादश्रवणादेव तपसो विघ्नकारिणः । ते तं बालं समुत्सृज्य मुनयस्समुपाचरन्
એ નાદનું માત્ર શ્રવણ થતાં જ તપમાં વિઘ્ન કરનારાઓ નાશ પામ્યા. તે બાળકને છોડીને મુનિઓ શ્રદ્ધાભાવે તેની પાસે આવી તેની સેવા કરવા લાગ્યા।
Verse 59
तपसा तस्य विप्रस्य चोपमन्योर्महात्मनः । चराचरं च मुनयः प्रदीपितमभूज्जगत्
હે મુનિઓ, તે બ્રાહ્મણ અને મહાત્મા ઉપમન્યુના તપોબળથી ચરાચર સહિત સમગ્ર જગત જાણે પ્રકાશિત અને જાગૃત થઈ ઊઠ્યું।
Frequently Asked Questions
The sages ask how the child Śiśuka—performing tapas for milk—became a teacher of Śiva’s śāstra and attained Rudrāgni’s superior potency and protective bhasma; Vāyu explains his non-ordinary origin, past-life perfection, and Śiva’s direct bestowal.
Rudrāgni functions as a transformative Śaiva ‘fire’ whose vīrya yields bhasma as a protective, sanctifying marker—signaling initiation-like empowerment and the conversion of ascetic heat into doctrinally meaningful practice.
Śiva appears as Śaṅkara/Śūlin, the gracious bestower who grants both worldly boon (the ocean of milk) and higher gifts—gaṇa-status, enduring kumāratva, and śaktimaya Śaiva knowledge enabling śāstra transmission.