कौशिकी-गौरी तथा शार्दूलरूप-निशाचरस्य पूर्वकर्मवर्णनम् | Kauśikī-Gaurī and Brahmā’s account of the tiger-formed niśācara

Verse 1

वायुरुवाच । उत्पाद्य कौशिकीं गौरी ब्रह्मणे प्रतिपाद्य ताम् । तस्य प्रत्युपकाराय पितामहमथाब्रवीत्

વાયુએ કહ્યું—કૌશિકી રૂપિણી ગૌરીને ઉત્પન્ન કરીને અને તેને બ્રહ્માને અર્પણ કરીને, તેના ઉપકારના પ્રતિઉપકાર માટે પિતામહ બ્રહ્માએ ત્યારે કહ્યું।

Verse 2

देव्युवाच । दृष्टः किमेष भवता शार्दूलो मदुपाश्रयः । अनेन दुष्टसत्त्वेभ्यो रक्षितं मत्तपोवनम्

દેવીએ કહ્યું—શું તમે આ વાઘને જોયો છે, જે મારા આશ્રયમાં આવ્યો છે? એણે જ દુષ્ટ સત્ત્વોથી મારા તપોવનનું રક્ષણ કર્યું છે।

Verse 3

मय्यर्पितमना एष भजते मामनन्यधीः । अस्य संरक्षणादन्यत्प्रियं मम न विद्यते

મારામાં મન અર્પણ કરીને આ ભક્ત અનન્ય બુદ્ધિથી મારું ભજન કરે છે. આના રક્ષણ કરવાથી વધુ મને કંઈ પણ પ્રિય નથી.

Verse 4

भवितव्यमनेनातो ममान्तःपुरचारिणा । गणेश्वरपदं चास्मै प्रीत्या दास्यति शंकरः

અતએવ મારા અંતઃપુરમાં રહેનારા આ પરિચારક માટે એવું જ થવાનું નિર્ધારિત છે; અને પ્રસન્ન થઈ શંકર તેને પ્રેમથી ગણેશ્વરનું પદ આપશે.

Verse 5

एनमग्रेसरं कृत्वा सखीभिर्गन्तुमुत्सहे । प्रदीयतामनुज्ञा मे प्रजानां पतिना १ त्वया

એને આગળ નેતા બનાવી હું સખીઓ સાથે જવા તૈયાર છું. તેથી હે પ્રજાપતિ, કૃપા કરીને મને અનુમતિ આપો.

Verse 6

इत्युक्तः प्रहसन्ब्रह्मा देवीम्मुग्धामिव स्मयन् । तस्य तीव्रैः पुरावृत्तैर्दौरात्म्यं समवर्णयत्१

આ રીતે કહ્યે પછી બ્રહ્મા હસ્યા અને જાણે નિર્દોષ કન્યાને જોઈ સ્મિત કરતાં હોય તેમ, ભૂતકાળના કઠોર પ્રસંગો દ્વારા તેની દુષ્ટતા દેવીને વર્ણવી।

Verse 7

ब्रह्मोवाच । पशौ देवि मृगाः क्रूराः क्व च ते ऽनुग्रहः शुभः । आशीविषमुखे साक्षादमृतं किं निषिच्यते

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દેવી, પશુ અને મૃગ સ્વભાવથી ક્રૂર છે; તો પછી તેમના પર તારો શુભ અનુગ્રહ ક્યાં? વિષધર સર્પના મોઢામાં શું સીધું અમૃત ઢોળાય?

Verse 8

व्याघ्रमात्रेण सन्नेष दुष्टः को ऽपि निशाचरः । अनेन भक्षिता गावो ब्राह्मणाश्च तपोधनाः

અહીં માત્ર વાઘનું રૂપ ધારણ કરેલો કોઈ દુષ્ટ નિશાચર છે. એણે ગાયો અને તપોધન બ્રાહ્મણોને પણ ભક્ષ્યા છે.

Verse 9

तर्पयंस्तान्यथाकामं कामरूपी चरत्यसौ । अवश्यं खलु भोक्तव्यं फलं पापस्य कर्मणः

તેમને તેમની ઇચ્છા મુજબ તૃપ્ત કરતો તે કામરૂપ ધારણ કરીને વિચરે છે; પાપકર્મનું ફળ નિશ્ચયે ભોગવવું જ પડે।

Verse 10

अतः किं कृपया कृत्यमीदृशेषु दुरात्मसु । अनेन देव्याः किं कृत्यं प्रकृत्या कलुषात्मना

અતએવ આવા દુષ્ટાત્માઓ પર કૃપા કરવાથી શું લાભ? અને જેની પ્રકૃતિ જ કલુષિત છે, એવા આ માણસથી દેવીને શું કામ?

Verse 11

देव्युवाच । यदुक्तं भवता सर्वं तथ्यमस्त्वयमीदृशः । तथापि मां प्रपन्नो ऽभून्न त्याज्यो मामुपाश्रितः

દેવીએ કહ્યું—તમે જે કહ્યું તે બધું સત્ય છે; આ ખરેખર એવો જ છે. છતાં તે મારી શરણમાં આવ્યો છે; મારા આશ્રિતને ત્યજવો ન જોઈએ।

Verse 12

ब्रह्मोवाच । अस्य भक्तिमविज्ञाय प्राग्वृत्तं ते निवेदितम् । भक्तिश्चेदस्य किं पापैर्न ते भक्तः प्रणश्यति

બ્રહ્માએ કહ્યું—એની ભક્તિ ન ઓળખીને મેં પૂર્વવૃત્તાંત તમને નિવેદિત કર્યો. પરંતુ જો એની ભક્તિ હોય, તો પાપો શું કરી શકે? તમારો ભક્ત નાશ પામતો નથી।

Verse 13

पुण्यकर्मापि किं कुर्यात्त्वदीयाज्ञानपेक्षया । अजा प्रज्ञा पुराणी च त्वमेव परमेश्वरी

તમારા દિવ્ય જ્ઞાનના આશ્રય વિના પુણ્યકર્મ પણ શું સિદ્ધ કરે? તમે જ અજન્મા, પરમ પ્રજ્ઞા, આદ્ય—નિશ્ચયે તમે પરમેશ્વરી છો.

Verse 14

त्वदधीना हि सर्वेषां बंधमोक्षव्यवस्थितिः । त्वदृते परमा शक्तिः संसिद्धिः कस्य कर्मणा

સર્વના બંધન અને મોક્ષની વ્યવસ્થા તારા આધિન છે. તારા વિના પરમ શક્તિ કે સાચી સિદ્ધિ કોના કર્મથી શક્ય બને?

Verse 15

त्वमेव विविधा शक्तिः भवानामथ वा स्वयम् । अशक्तः कर्मकरणे कर्ता वा किं करिष्यति

તમે જ વિવિધ શક્તિ છો—સર્વ જીવોની શક્તિ પણ અને સ્વયં શક્તિ-સ્વરૂપ પણ. તે શક્તિ વિના કર્મકરણે કહેવાતો કર્તા શું કરી શકશે?

Verse 16

विष्णोश्च मम चान्येषां देवदानवरक्षसाम् । तत्तदैश्वर्यसम्प्राप्त्यै तवैवाज्ञा हि कारणम्

વિષ્ણુ, હું અને અન્ય સૌ—દેવ, દાનવ અને રાક્ષસ—સૌના પોતાના પોતાના ઐશ્વર્યપ્રાપ્તિનું કારણ માત્ર તમારી આજ્ઞા છે; તમારી સંમતિ જ સાચું કારણ છે.

Verse 17

अतीताः खल्वसंख्याता ब्रह्माणो हरयो भवाः । अनागतास्त्वसंख्यातास्त्वदाज्ञानुविधायिनः

અતીતમાં અસંખ્ય બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર થઈ ગયા. ભવિષ્યમાં પણ અસંખ્ય આવશે—બધા તમારી આજ્ઞા અનુસાર જ કાર્ય કરનારાં.

Verse 18

त्वामनाराध्य देवेशि पुरुषार्थचतुष्टयम् । लब्धुं न शक्यमस्माभिरपि सर्वैः सुरोत्तमैः

હે દેવેશી દેવી! તમારી આરાધના વિના અમે—અથવા સર્વ શ્રેષ્ઠ દેવો પણ—ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ એવા ચાર પુરુષાર્થો પ્રાપ્ત કરી શકતા નથી.

Verse 19

व्यत्यासो ऽपि भवेत्सद्यो ब्रह्मत्वस्थावरत्वयोः । सुकृतं दुष्कृतं चापि त्वयेव स्थापितं यतः

બ્રહ્મત્વ અને સ્થાવરત્વ—આ બન્ને સ્થિતિઓમાં તત્ક્ષણે પણ ફેરફાર થઈ શકે; કારણ કે પુણ્ય અને પાપ તથા તેમના ફળો સ્થાપિત કરનાર તો તમે જ છો.

Verse 20

त्वं हि सर्वजगद्भर्तुश्शिवस्य परमात्मनः । अनादिमध्यनिधना शक्तिराद्या सनातनी

સમસ્ત જગતના ધારક પરમાત્મા શિવની આદ્ય, સનાતની શક્તિ તમે જ છો—જેનાં ન આરંભ, ન મધ્ય, ન અંત છે.

Verse 21

समस्तलोकयात्रार्थं मूर्तिमाविश्य कामपि । क्रीडसे २ विविधैर्भावैः कस्त्वां जानाति तत्त्वतः

સમસ્ત લોકોની યાત્રા-વ્યવસ્થા માટે તમે ઇચ્છો તે કોઈપણ મૂર્તિમાં પ્રવેશ કરો છો. તમે વિવિધ ભાવોથી લીલા કરો છો—તમને તત્ત્વથી કોણ જાણી શકે?

Verse 22

अतो दुष्कृतकर्मापि व्याघ्रो ऽयं त्वदनुग्रहात् । प्राप्नोतु परमां सिद्धिमत्र कः प्रतिबन्धकः

અતએવ આ વાઘ, દુષ્કર્મ કરેલો હોવા છતાં, તમારા અનુગ્રહથી પરમ સિદ્ધિ (મોક્ષ) પ્રાપ્ત કરે; અહીં અવરોધક કોણ હોઈ શકે?

Verse 23

इत्यात्मनः परं भावं स्मारयित्वानुरूपतः । ब्रह्मणाभ्यर्थिता गौरी तपसो ऽपि न्यवर्तत

આ રીતે પોતાના પરમ આધ્યાત્મિક ભાવને યથોચિત સ્મરીને, બ્રહ્માજીની પ્રાર્થનાથી ગૌરીએ તપસ્યાથી પણ વિરામ લીધો।

Verse 24

ततो देवीमनुज्ञाप्य ब्रह्मण्यन्तर्हिते सति । देवीं च मातरं दृष्ट्वा मेनां हिमवता सह

પછી દેવીએ અનુમતિ આપ્યા બાદ, અને બ્રહ્મા અંતર્ધાન થયા પછી, તેણે દેવીની માતા મેના ને હિમવાન સાથે જોયા.

Verse 25

प्रणम्याश्वास्य बहुधा पितरौ विरहासहौ । तपः प्रणयिनो देवी तपोवनमहीरुहान्

પ્રણામ કરીને દેવી એ વિયોગ સહન ન કરી શકતા માતા-પિતાને વારંવાર સાંત્વના આપી. તપમાં રત તે દેવી પછી તપોવનના મહાવૃક્ષોની તરફ પ્રસ્થાન કરી.

Verse 26

विप्रयोगशुचेवाग्रे पुष्पबाष्पं विमुंचतः । तत्तुच्छाखासमारूढविहगो दीरितै रुतैः

આગળ વિયોગશોકથી પીડિત થઈ તે ફૂલ જેવા આંસુ વહાવતું હતું. એ જ નાની ડાળ પર બેઠેલું એક પક્ષી લાંબા સ્વરે કરુણ રોદન કરતું હતું.

Verse 27

व्याकुलं बहुधा दीनं विलापमिव कुर्वतः । सखीभ्यः कथयंत्येवं सत्त्वरा भर्तृदर्शने

પતિને જોઈને તે અત્યંત વ્યાકુળ થઈ, વારંવાર દીન અવસ્થામાં પડી, જાણે વિલાપ કરતી હોય તેમ લાગી. એ જ સ્થિતિમાં તેણે તત્કાળ પોતાની સખીઓને આ વચનો કહ્યાં.

Verse 28

पुरस्कृत्य च तं व्याघ्रं स्नेहात्पुत्रमिवौरसम् । देहस्य प्रभया चैव दीपयन्ती दिशो दश

તે વ્યાઘ્રસમાન વીરને આગળ રાખીને, સ્નેહથી તેને પોતાના જ ઔરસ પુત્ર સમાન માની તે આગળ વધી; અને પોતાના દેહની પ્રભાથી જાણે દસેય દિશાઓને પ્રકાશિત કરતી હતી.

Verse 29

प्रययौ मंदरं गौरी यत्र भर्ता महेश्वरः । सर्वेषां जगतां धाता कर्ता पाता विनाशकृत्

ગૌરી મન્દર પર્વત તરફ પ્રયાણ કરી, જ્યાં તેમના પતિ મહેશ્વર નિવાસ કરે છે—જે સર્વ જગતોના ધાતા, કર્તા, પાતા અને વિનાશકર્તા છે।