रुद्राविर्भावकारणम् — Causes and Pattern of Rudra’s Manifestation (Pratikalpa)

Verse 1

वायुरुवाच । प्रतिकल्पं प्रवक्ष्यामि रुद्राविर्भावकारणम् । यतो विच्छिन्नसंताना ब्रह्मसृष्टिः प्रवर्तते

વાયુએ કહ્યું—પ્રત્યેક કલ્પમાં રુદ્રના આવિર્ભાવનું કારણ હું કહું છું; જેના દ્વારા સંતતિ તૂટે તોય બ્રહ્માની સૃષ્ટિપ્રક્રિયા ચાલે છે।

Verse 2

कल्पेकल्पे प्रजाः सृष्ट्वा ब्रह्मा ब्रह्मांडसंभवः । अवृद्धिहेतोर्भूतानां मुमोह भृशदुःखितः

દરેક કલ્પમાં બ્રહ્માંડમાંથી ઉત્પન્ન બ્રહ્મા પ્રજાઓ સર્જે છે; પરંતુ ભૂતોની વૃદ્ધિનું કારણ ન મળતાં તે અત્યંત દુઃખથી મોહગ્રસ્ત થયો।

Verse 3

तस्य दुःखप्रशांत्यर्थं प्रजानां च विवृद्धये । तत्तत्कल्पेषु कालात्मा रुद्रो रुद्रगणाधिपः

તેણાના દુઃખની શાંતિ અને પ્રજાઓની વૃદ્ધિ માટે, કાળસ્વરૂપ રુદ્ર—રુદ્રગણોના અધિપતિ—દરેક કલ્પમાં પ્રગટ થાય છે।

Verse 4

निर्दिष्टः पममेशेन महेशो नीललोहितः । पुत्रो भूत्वानुगृह्णाति ब्रह्माणं ब्रह्मणोनुजः

આ રીતે પરમેશ્વરના આદેશથી મહેશ નীলલોહિત રૂપ ધારણ કરીને, જાણે પુત્ર બની, બ્રહ્માના અનુજ રૂપે બ્રહ્માને કૃપાપૂર્વક સહાય કરે છે।

Verse 5

स एव भगवानीशस्तेजोराशिरनामयः । अनादिनिधनोधाता भूतसंकोचको विभुः

એ જ ભગવાન ઈશ છે—દિવ્ય તેજનો મહારાશિ, કોઈ ક્લેશથી અસ્પર્શિત. તેઓ અનાદિ-અનંત ધાતા, સર્વવ્યાપી વિભુ છે; જે સર્વ ભૂતોને સંકોચી પોતાના માં લીન કરી શકે છે।

Verse 6

परमैश्वर्यसंयुक्तः परमेश्वरभावितः । तच्छक्त्याधिष्ठितश्शश्वत्तच्चिह्नैरपि चिह्नितः

તે પરમ ઐશ્વર્યથી યુક્ત અને પરમેશ્વરભાવથી ભાવિત છે. તે સદૈવ તેમની શક્તિથી અધિષ્ઠિત છે અને પ્રભુના પોતાના વિશિષ્ટ ચિહ્નોથી પણ ચિહ્નિત છે।

Verse 7

तन्नामनामा तद्रूपस्तत्कार्यकरणक्षमः । तत्तुल्यव्यवहारश्च तदाज्ञापरिपालकः

તે તે જ નામ ધરાવે છે, તે જ રૂપ ધરાવે છે અને તે પ્રભુના કાર્યો કરવા સમર્થ છે. તેનો વ્યવહાર પણ તેમના સમાન છે અને તે તેમની આજ્ઞાનું નિષ્ઠાપૂર્વક પાલન કરે છે।

Verse 8

सहस्रादित्यसंकाशश्चन्द्रावयवभूषणः । भुजंगहारकेयूरवलयो मुंजमेखलः

તે સહસ્ર સૂર્ય સમાન તેજસ્વી હતો અને ચંદ્ર-તત્ત્વમય આભૂષણોથી અલંકૃત હતો. સર્પહાર ધારણ કરીને, કેયૂર અને વલયો પહેરી, તથા મુંજઘાસની મેખલાથી કટિબદ્ધ હતો।

Verse 9

जलंधरविरिंचेन्द्रकपालशकलोज्ज्वलः । गङ्गातुंगतरंगार्धपिंगलाननमूर्धजः

તે જલંધર, વિરિંચિ (બ્રહ્મા) અને ઇન્દ્રના કપાલખંડોથી અલંકૃત થઈ તેજસ્વી છે. ગંગાના ઊંચા ઉછળતા તરંગો તેના શિર અને જટાઓને શોભાવે છે, તેથી તેનું મુખ પિંગળ-સુવર્ણવર્ણી દેખાય છે.

Verse 10

भग्नदंष्ट्रांकुराक्रान्तप्रान्तकान्तधराधरः । सव्यश्रवणपार्श्वांतमंडलीकृतकुण्डलः

તેમનો મનોહર, પર્વતસમાન કંઠ તૂટેલા દાંતના અગ્રભાગોના દબાણથી કિનારાઓ પર ચિહ્નિત હતો. અને ડાબા કાન પાસે તેમનું કુંડળ વળી ને વૃત્તાકાર કુંડળીરૂપે થઈ ગયું હતું.

Verse 11

महावृषभनिर्याणो महाजलदनिःस्वनः । महानलसमप्रख्यो महाबलपराक्रमः

તે મહાવૃષભ (નંદી) પર આરૂઢ થઈ આગળ વધે છે; તેનો નાદ મહામેઘગર્જના સમો ગુંજે છે. તે મહાઅગ્નિસમાન તેજસ્વી છે અને તેનું બળ-પરાક્રમ અપાર છે.

Verse 12

एवं घोरमहारूपो ब्रह्मपुत्रीं महेश्वरः । विज्ञानं ब्रह्मणे दत्त्वा सर्गे सहकरोति च

આ રીતે ઘોર મહારૂપ મહેશ્વરે (પ્રથમ) બ્રહ્મપુત્રીને પ્રગટ કરી. પછી બ્રહ્માને સત્ય આધ્યાત્મિક વિજ્ઞાન આપી, સૃષ્ટિકાર્યમાં તેની સાથે સહકાર પણ કરે છે.

Verse 13

तस्माद्रुद्रप्रसादेन प्रतिकल्पं प्रजापतेः । प्रवाहरूपतो नित्या प्रजासृष्टिः प्रवर्तते

અતએવ રુદ્રના પ્રસાદથી પ્રત્યેક કલ્પમાં પ્રજાપતિ પ્રજાસૃષ્ટિને પ્રવર્તિત કરે છે; અને તે સૃષ્ટિ પ્રવાહરૂપે, અવિચ્છિન્ન ધારાની જેમ, નિત્ય ચાલતી રહે છે.

Verse 14

कदाचित्प्रार्थितः स्रष्टुं ब्रह्मणा नीललोहितः । स्वात्मना सदृशान् सर्वान् ससर्ज मनसा विभुः

એક વખત સૃષ્ટિ કરવા બ્રહ્માએ વિનંતી કરતાં સર્વવ્યાપી નীলલોહિત પ્રભુએ માત્ર મનના સંકલ્પથી પોતાના સ્વરૂપસદૃશ સર્વ જીવોને સર્જ્યા।

Verse 15

कपर्दिनो निरातंकान्नीलग्रीवांस्त्रिलोचनान् । जरामरणनिर्मुक्तान् दीप्तशूलवरायुधान्

તેઓએ જટાધારી, નિર્ભય, નીલગ્રીવ અને ત્રિલોચન—જરા-મરણથી મુક્ત—દીપ્ત ત્રિશૂલ તથા અન્ય ઉત્તમ આયુધ ધારણ કરનારાઓને જોયા।

Verse 16

तैस्तु संच्छादितं सर्वं चतुर्दशविधं जगत् । तान्दृष्टा विविधान्रुद्रान् रुद्रमाह पितामहः

તેમના દ્વારા ચૌદ લોકવાળું સમગ્ર જગત સંપૂર્ણ રીતે આચ્છાદિત અને વ્યાપ્ત થયું. વિવિધ રૂપના તે રુદ્રોને જોઈ પિતામહ બ્રહ્માએ રુદ્ર (શિવ)ને સંબોધ્યા।

Verse 17

नमस्ते देवदेवेश मास्राक्षीरीदृशीः प्रजाः । अन्याः सृज त्वं भद्रं ते प्रजा मृत्युसमन्विताः

હે દેવોના દેવેશ, તમને નમસ્કાર. આવી પ્રજાઓનું સર્જન ન કરો. તમારું કલ્યાણ થાઓ—મૃત્યુસહિત, એટલે નશ્વર એવી અન્ય પ્રજાઓ સર્જો।

Verse 18

इत्युक्तः प्रहसन्प्राह ब्रह्माणं परमेश्वरः । नास्ति मे तादृशस्सर्गस्सृज त्वमशुभाः प्रजाः

આ રીતે કહ્યા પછી પરમેશ્વર શિવ હસતાં હસતાં બ્રહ્માને બોલ્યા—“એવો સર્ગ મારો નથી. તું જ અશુભ સ્વભાવવાળી પ્રજાઓનું સર્જન કર।”

Verse 19

ये त्विमे मनसा सृष्टा महात्मानो महाबलाः । चरिष्यंति मया सार्धं सर्व एव हि याज्ञिकाः

મારા મનથી સર્જાયેલા આ મહાત્મા અને મહાબલવાન સૌ મારા સાથે જ વિહરશે; કારણ કે તેઓ સર્વે યજ્ઞકર્મ માટે યોગ્ય અને યજ્ઞધર્મના ધારક છે.

Verse 20

इत्युक्त्वा विश्वकर्माणं विश्वभूतेश्वरो हरः । सह रुद्रैः प्रजासर्गान्निवृत्तात्मा व्यतिष्ठत

વિશ્વકર્માને આમ કહીને, સર્વ વિશ્વભૂતોના ઈશ્વર હર રુદ્રો સાથે સ્થિર ઊભા રહ્યા; અને પ્રજાસર્જનથી મનને નિવૃત્ત કર્યું.

Verse 21

ततः प्रभृति देवो ऽसौ न प्रसूते प्रजाः शुभाः । ऊर्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्

તે સમયથી તે દેવ શુભ પ્રજાને જન્મ આપતો નથી; સ્થાણુ સમ અચલ રહી, ઊર્ધ્વરેતા (યોગમાં શક્તિ ઉર્ધ્વગામી) બની, ભૂતસંપ્લવ પ્રલય સુધી સ્થિત રહ્યો.