षडध्ववेदनम् (Ṣaḍadhva-vedanam) — The Sixfold Path: Sound, Meaning, and Tattva-Distribution
અધ્યાય ૨૯માં વાયુ શૈવ તત્ત્વચિંતનમાં શબ્દ (શબ્દ) અને અર્થ (અર્થ)ની આંતરિક એકતા સમજાવે છે. શબ્દ વિના અર્થ નથી અને કોઈ શબ્દ અંતે નિરર્થક નથી; વ્યવહારમાં શબ્દો સર્વત્ર અર્થવાહક છે. આ શબ્દ–અર્થ રચના પ્રકૃતિનો વિકાર છે અને શિવ-શક્તિસહ પરમ શિવની ‘પ્રાકૃતી મૂર્તિ’ તરીકે વર્ણવાય છે. શબ્દવિભૂતિ સ્થૂલ, સૂક્ષ્મ અને પરા—ત્રણ સ્તરે બતાવવામાં આવી છે, જેમાં શિવતત્ત્વમાં સ્થિત પરાશક્તિ પરમ શિખર છે. આગળ જ્ઞાનશક્તિ અને ઇચ્છાશક્તિનો સંબંધ, શક્તિતત્ત્વરૂપે શક્તિઓની સમષ્ટિ, તથા શુદ્ધાધ્વ સાથે સંકળાયેલી કુંડલિની-માયાને મૂળ કારણ-માત્રિકા કહેવામાં આવી છે. આ આધારથી ષડધ્વ ત્રણ શબ્દપથ અને ત્રણ અર્થપથ રૂપે વિસ્તરે છે; કલાઓથી વ્યાપ્ત તત્ત્વવિતરણ અને પ્રકૃતિના પંચવિધ પરિવર્તન અનુસાર જીવોની ભોગ અને લય ક્ષમતા તેમની શુદ્ધિ પર નિર્ભર હોવાનું જણાવે છે.
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । निवेदयामि जगतो वागर्थात्म्यं कृतं यथा । षडध्ववेदनं सम्यक्समासान्न तु विस्तरात्
વાયુ બોલ્યા—જગતનું વાણી અને અર્થનું એકાત્મ્ય જેમ રચાયું છે તે હું નિવેદન કરું છું. ષડધ્વનું જ્ઞાન હું યોગ્ય રીતે સંક્ષેપમાં કહું છું, વિસ્તારે નહીં.
Verse 2
नास्ति कश्चिदशब्दार्थो नापि शब्दो निरर्थकः । ततो हि समये शब्दस्सर्वस्सर्वार्थबोधकः
શબ્દ વિના કોઈ અર્થ નથી, અને અર્થ વિના કોઈ શબ્દ પણ નથી. તેથી પરંપરા અને યોગ્ય પ્રયોગથી દરેક શબ્દ અભિપ્રેત અર્થનો બોધ કરાવે છે.
Verse 3
प्रकृतेः परिणामो ऽयं द्विधा शब्दार्थभावना । तामाहुः प्राकृतीं मूर्तिं शिवयोः परमात्मनोः
આ પ્રકટતા પ્રકૃતિનો પરિણામ છે; તે દ્વિધા—શબ્દ અને અર્થ—રૂપે સમજાય છે. વિદ્વાનો તેને પરમાત્મા શિવ અને શક્તિની પ્રાકૃત (સ્વાભાવિક) મૂર્તિ કહે છે.
Verse 4
शब्दात्मिका विभूतिर्या सा त्रिधा कथ्यते बुधैः । स्थूला सूक्ष्मा परा चेति स्थूला या श्रुतिगोचरा
જે વિભૂતિનું સ્વરૂપ જ શબ્દ છે, તેને વિદ્વાનો ત્રિવિધ કહે છે—સ્થૂલ, સૂક્ષ્મ અને પરા. તેમાં સ્થૂલ રૂપ શ્રવણગોચર છે, એટલે ઉચ્ચારિત ધ્વનિરૂપે સાંભળાય છે.
Verse 5
सूक्ष्मा चिन्तामयी प्रोक्ता चिंतया रहिता परा । या शक्तिः सा परा शक्तिश्शिवतत्त्वसमाश्रया
તે સૂક્ષ્મ અને ચિંતામયી કહેવાય છે; પરંતુ પરમ સ્વરૂપે તે સર્વ વિચાર-કલ્પનાઓથી પર છે. એ જ શક્તિ પરાશક્તિ છે, શિવતત્ત્વમાં સ્થિત અને તેના આશ્રયે રહેલી.
Verse 6
ज्ञानशक्तिसमायोगादिच्छोपोद्बलिका तथा । सर्वशक्तिसमष्ट्यात्मा शक्तितत्त्वसमाख्यया
જ્ઞાનશક્તિના સંયોગથી ઇચ્છાશક્તિ પણ તેવી જ રીતે બળવાન બને છે. અને તે સર્વ શક્તિઓના સમષ્ટિ-સ્વરૂપ હોવાથી તેને ‘શક્તિતત્ત્વ’ કહેવાય છે.
Verse 7
समस्तकार्यजातस्य मूलप्रकृतितां गता । सैव कुण्डलिनी माया शुद्धाध्वपरमा सती
સમસ્ત કાર્યસમૂહની મૂળપ્રકૃતિ બનેલી તે જ કુંડલિની—માયા—સતી છે; શુદ્ધાધ્વમાં તે પરમા છે.
Verse 8
सा विभागस्वरूपैव षडध्वात्मा विजृंभते । तत्र शब्दास्त्रयो ऽध्वानस्त्रयश्चार्थाः समीरिताः
જે તત્ત્વનું સ્વરૂપ જ વિભાગ અને ક્રમબદ્ધ વિસ્તરણ છે, તે ષડધ્વ-આત્મા રૂપે વિસ્તરે છે. ત્યાં શબ્દના ત્રણ ‘અધ્વ’ અને અર્થ/વસ્તુતત્ત્વના ત્રણ ‘અધ્વ’ પ્રકટિત કહેવાયા છે.
Verse 9
सर्वेषामपि वै पुंसां नैजशुद्ध्यनुरूपतः । लयभोगाधिकारास्स्युस्सर्वतत्त्वविभागतः
બધા જીવોને પોતાની પોતાની આંતરિક શુદ્ધિ અનુસાર, સર્વ તત્ત્વોના ભેદથી લય (મોક્ષાભિમુખ વિલીનતા) અથવા ભોગ (ફળાનુભવ) નો અધિકાર પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 10
कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तान्येव यथातथम् । परस्याः प्रकृतेरादौ पञ्चधा परिणामतः
આ તત્ત્વો કલાઓ (દિવ્ય શક્તિઓ) દ્વારા જેમ છે તેમ વ્યાપ્ત છે. પરમ પ્રકૃતિના આદિમાં, પરિવર્તન-પ્રક્રિયાથી તે પાંચ રીતે પ્રગટ થાય છે।
Verse 11
कलाश्च ता निवृत्त्याद्याः पर्याप्ता इति निश्चयः । मंत्राध्वा च पदाध्वा च वर्णाध्वा चेति शब्दतः
નિવૃત્તિ વગેરે કલાઓ જ પૂરતી છે—આ નિશ્ચય છે. શબ્દતત્ત્વમાં તેને ‘મંત્રાધ્વા’, ‘પદાધ્વા’ અને ‘વર્ણાધ્વા’ એમ કહેવામાં આવે છે।
Verse 12
भुवनाध्वा च तत्त्वाध्वा कलाध्वा चार्थतः क्रमात् । अत्रान्योन्यं च सर्वेषां व्याप्यव्यापकतोच्यते
અર્થક્રમથી ભુવનાધ્વા, તત્ત્વાધ્વા અને કલાધ્વા ઉપદેશિત છે. અહીં સર્વનો પરસ્પર સંબંધ ‘વ્યાપ્ય-વ્યાપક’—વ્યાપ્ત અને વ્યાપ્ત કરનાર—રૂપે જણાવાયો છે।
Verse 13
मंत्राः सर्वैः पदैर्व्याप्ता वाक्यभावात्पदानि च । वर्णैर्वर्णसमूहं हि पदमाहुर्विपश्चितः
મંત્રો પોતાના સર્વ પદોથી વ્યાપ્ત છે; અને પદો વાક્યના ભાવ (અભિપ્રાય-અર્થ) થી ઉત્પન્ન થાય છે. વર્ણોથી જ પદ વર્ણસમૂહ બને છે—એવું વિદ્વાનો કહે છે।
Verse 14
वर्णास्तु भुवनैर्व्याप्तास्तेषां तेषूपलंभनात् । भुवनान्यपि तत्त्वौघैरुत्पत्त्यांतर्बहिष्क्रमात्
વર્ણો (ધ્વનિ-રૂપ) ભુવનોમાં વ્યાપ્ત છે, કારણ કે તેઓ તે તે ભુવનોમાં જ અનુભૂતિમાં આવે છે. અને સૃષ્ટિકાળે અંતર-બાહ્ય પ્રવાહિત થતા તત્ત્વ-પ્રવાહોથી ભુવનો પણ વ્યાપ્ત છે.
Verse 15
व्याप्तानि कारणैस्तत्त्वैरारब्धत्वादनेकशः । अंतरादुत्थितानीह भुवनानि तु कानिचित्
કારણ-તત્ત્વોથી વ્યાપ્ત થઈ, તેમની આરંભ-પ્રેરણાથી અનેક રીતે પ્રવર્તીને, અહીં કેટલાક ભુવન અંતરથી ઉદ્ભવી પ્રકટ થાય છે.
Verse 16
पौराणिकानि चान्यानि विज्ञेयानि शिवागमे । सांख्ययोगप्रसिद्धानि तत्त्वान्यपि च कानिचित्
શિવ-આગમમાં અન્ય પૌરાણિક ઉપદેશો પણ જાણવાજોગ છે; અને સાંખ્ય તથા યોગમાં પ્રસિદ્ધ કેટલાક તત્ત્વો પણ ત્યાં ઉપદેશિત છે.
Verse 17
शिवशास्त्रप्रसिद्धानि ततोन्यान्यपि कृत्स्नशः । कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तान्येव यथातथम्
શૈવશાસ્ત્રમાં પ્રસિદ્ધ તત્ત્વો—અને તેનાથી ભિન્ન અન્ય સર્વ પણ—સંપૂર્ણપણે તેમની કલાઓ (શક્તિઓ) દ્વારા વ્યાપ્ત છે; દરેક પોતપોતાના ક્રમ અને રીત મુજબ.
Verse 18
परस्याः प्रकृतेरादौ पञ्चधा परिणामतः । कलाश्च ता निवृत्त्याद्या व्याप्ताः पञ्च यथोत्तरम्
પરમ પ્રકૃતિના આરંભમાં, પરિણામ (રૂપાંતર)થી પાંચ પ્રકારનું પ્રાકટ્ય થાય છે. નિવૃત્તિ વગેરે તે પાંચ કલાઓ ક્રમશઃ વધુ વ્યાપક બની, અસ્તિત્વના સ્તરોમાં યથાક્રમે વ્યાપ્ત રહે છે.
Verse 19
व्यापिकातः परा शक्तिरविभक्ता षडध्वनाम् । परप्रकृतिभावस्य तत्सत्त्वाच्छिवतत्त्वतः
તેમના સર્વવ્યાપક સ્વભાવથી પરા શક્તિ ષડધ્વોમાં અવಿಭક્ત રહે છે. અને પર-પ્રકૃતિભાવનું સત્ય અસ્તિત્વ હોવાથી તે શિવતત્ત્વમાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે.
Verse 20
शक्त्यादि च पृथिव्यन्तं शिवतत्त्वसमुद्भवम् । व्याप्तमेकेन तेनैव मृदा कुंभादिकं यथा
શક્તિથી લઈને પૃથ્વી-તત્ત્વ સુધી શિવતત્ત્વમાંથી જે કંઈ ઉત્પન્ન થયું છે, તે બધું તે એક જ દ્વારા વ્યાપ્ત છે—જેમ માટી કુંભ વગેરે મૃણ્મય રૂપોમાં વ્યાપ્ત રહે છે.
Verse 21
शैवं तत्परमं धाम यत्प्राप्यं षड्भिरध्वभिः । व्यापिका ऽव्यापिका शक्तिः पञ्चतत्त्वविशोधनात्
તે શૈવ તત્ત્વ જ પરમ ધામ છે, જે ષડધ્વોથી પ્રાપ્ત થાય છે. પંચતત્ત્વના વિશોધનથી શક્તિ સર્વવ્યાપિની પણ અને વ્યાપ્તિથી પર એવી અવ્યાપિની પણ અનુભૂતિમાં આવે છે.
Verse 22
निवृत्त्या रुद्रपर्यन्तं स्थितिरण्डस्य शोध्यते । प्रतिष्ठया तदूर्ध्वं तु यावदव्यक्तगोचरम्
નિવૃત્તિ-તત્ત્વથી બ્રહ્માંડની સ્થિતિ રુદ્ર સુધી શુદ્ધ થાય છે. અને પ્રતિષ્ઠા-તત્ત્વથી તેના ઉપરનો ભાગ અવ્યક્તના ગોચર સુધી વિશુદ્ધ થાય છે.
Verse 23
तदूर्ध्वं विद्यया मध्ये यावद्विश्वेश्वरावधि । शान्त्या तदूर्ध्वं मध्वान्ते विशुद्धिः शान्त्यतीतया
તેના ઉપર મધ્ય પ્રદેશમાં, વિશ્વેશ્વર સુધી વિદ્યાથી સિદ્ધિ થાય છે. તેના પણ ઉપર, મધ્યમાર્ગના અંતે શાંતિ; અને શાંતિને પણ અતિક્રમતાં (શાંત્યતીતા) શિવાભિમુખ નિર્મળ વિશુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 24
यामाहुः परमं व्योम परप्रकृतियोगतः । एतानि पञ्चतत्त्वानि यैर्व्याप्तमखिलं जगत्
પરપ્રકૃતિના યોગથી જેને ‘પરમ વ્યોમ’ કહે છે—એ જ આ પાંચ તત્ત્વો છે, જેમના દ્વારા સમગ્ર જગત વ્યાપ્ત છે।
Verse 25
तत्रैव सर्वमेवेदं द्रष्टव्यं खलु साधकैः । अध्वव्याप्तिमविज्ञाय शुद्धिं यः कर्तुमिच्छति
અતએવ સાધકોએ એ જ સંદર્ભમાં આ બધું નિશ્ચયપૂર્વક જોવું જોઈએ. અધ્વોની વ્યાપ્તિ જાણ્યા વિના જે શુદ્ધિ કરવી ઇચ્છે, તે સાચી શુદ્ધિ સિદ્ધ કરી શકતો નથી।
Verse 26
स विप्रलम्भकः शुद्धेर्नालम्प्रापयितुं फलम् । वृथा परिश्रमस्तस्य निरयायैव केवलम्
આવો છલકપટી અંતઃશુદ્ધિનું ફળ અપાવામાં સમર્થ નથી. તેનો પરિશ્રમ વ્યર્થ છે; તે માત્ર નરક તરફ જ દોરી જાય છે.
Verse 27
शक्तिपातसमायोगादृते तत्त्वानि तत्त्वतः । तद्व्याप्तिस्तद्विवृद्धिश्च ज्ञातुमेवं न शक्यते
શિવના શક્તિપાત-રૂપ અનુગ્રહના સંયોગ વિના તત્ત્વોને તત્ત્વતઃ જાણી શકાતાં નથી; તેમ જ તેમની વ્યાપ્તિ અને ક્રમશઃ થતી વૃદ્ધિ પણ આ રીતે સમજાતી નથી.
Verse 28
शक्तिराज्ञा परा शैवी चिद्रूपा मरमेश्वरी । शिवो ऽधितिष्ठत्यखिलं यया कारणभूतया
પરમ શૈવી, ચિદ્રૂપા, રાજ્ઞી-સ્વરૂપિણી પરમેશ્વરી શક્તિ—જે કારણભૂતા છે—તેણી દ્વારા શિવ સર્વ જગતનું અધિષ્ઠાન અને ધારણ કરે છે.
Verse 29
नात्मनो नैव मायैषा न विकारो विचारतः । न बंधो नापि मुक्तिश्च बंधमुक्तिविधायिनी
યથાર્થ વિચારથી આ માયા આત્માની નથી, અને તે કોઈ સાચો વિકાર પણ નથી. વાસ્તવમાં ન બંધન છે ન મુક્તિ—છતાં તેને બંધ-મુક્તિ કરાવનારી કહે છે.
Verse 30
सर्वैश्वर्यपराकाष्टा शिवस्य व्यभिचारिणी । समानधर्मिणी तस्य तैस्तैर्भावैर्विशेषतः
તે સર્વ ઐશ્વર્યની પરમ પરાકાષ્ઠા છે અને શિવની અવ્યભિચારિણી (અવિચ્છિન્ન) છે. શિવસમાન ધર્મવાળી બની, તે વિવિધ વિશેષ ભાવોથી પ્રગટ થાય છે.
Verse 31
स तयैव गृही सापि तेनैव गृहिणी सदा । तयोरपत्यं यत्कार्यं परप्रकृतिजं जगत्
તે તેણી દ્વારા જ ગૃહસ્થ છે અને તેણી પણ તેના દ્વારા જ સદા ગૃહિણી છે. પરા પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન આ જગત—તેમના સંયુક્ત કાર્યનું ફળ, તેમનું અપત્ય છે.
Verse 32
स कर्ता कारणं सेति तयोर्भेदो व्यवस्थितः । एक एव शिवः साक्षाद्द्विधा ऽसौ समवस्थितः
તે કર્તા છે અને તે જ કારણ છે—એ રીતે બંનેનો ભેદ વ્યવહારમાં સ્થાપિત થાય છે. પરંતુ સాక్షાત્ શિવ એક જ છે; એ જ પ્રભુ દ્વિરૂપે સ્થિત માનવામાં આવે છે.
Verse 33
स्त्रीपुंसभावेन तयोर्भेद इत्यपि केचन । अपरे तु परा शक्तिः शिवस्य समवायिनी
કેટલાક લોકો સ્ત્રી-પુરુષભાવથી બંનેમાં ભેદ કહે છે. પરંતુ અન્ય કહે છે કે તે શિવની પરા શક્તિ છે, જે શિવમાં સમવાયરૂપે અવિચ્છિન્ન રીતે નિવાસ કરે છે.
Verse 34
प्रभेव भानोश्चिद्रूपा भिन्नैवेति व्यवस्थितः । तस्माच्छिवः परो हेतुस्तस्याज्ञा परमेश्वरी
જેમ સૂર્યની પ્રભા ચિદ્રૂપ હોવા છતાં ભિન્ન માનવામાં આવે છે, તેમ આ વ્યવસ્થા છે. તેથી શિવ જ પરમ હેતુ છે અને તેની આજ્ઞા જ પરમેશ્વરી શક્તિ છે.
Verse 35
तयैव प्रेरिता शैवी मूलप्रकृतिरव्यया । महामाया च माया च प्रकृतिस्त्रिगुणेति च
એની જ પ્રેરણાથી અવિનાશી શૈવી મૂળપ્રકૃતિ પ્રવર્તે છે; તે જ મહામાયા, માયા અને ત્રિગુણમયી પ્રકૃતિ તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 36
त्रिविधा कार्यवेधेन सा प्रसूते षडध्वनः । स वागर्थमयश्चाध्वा षड्विधो निखिलं जगत्
કાર્યભેદની ત્રિવિધતા દ્વારા તે ષડધ્વ (છ માર્ગો) ઉત્પન્ન કરે છે; વાક્ અને અર્થમય એવો એ ષડ્વિધ અધ્વા જ સમગ્ર જગત છે।
Verse 37
अस्यैव विस्तरं प्राहुः शास्त्रजातमशेषतः
તેઓ કહે છે કે શેષ કંઈ ન રાખીને સમગ્ર શાસ્ત્રસમૂહ આ જ તત્ત્વનું વિસ્તૃત નિરૂપણ માત્ર છે।
Frequently Asked Questions
The sampled verses indicate primarily a philosophical/technical teaching rather than a discrete mythic episode; the focus is on metaphysical mapping (ṣaḍadhvan) and the ontology of śabda–artha within Śiva–Śakti doctrine.
They model a graded interiorization of language: from audible speech (sthūla), to subtle ideational form (sūkṣma), to transcendent parā beyond discursive thought—culminating in parā-śakti rooted in Śiva-tattva.
The chapter foregrounds ṣaḍadhvan (three śabda-paths and three artha-paths), śakti-tattva as the totality of powers, and kuṇḍalinī-māyā as a root causal matrix linked with śuddhādhvan and tattva-distribution.