पाशुपतव्रतविधिः | The Procedure of the Supreme Pāśupata Vow

Verse 1

ऋषय ऊचुः । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामो व्रतं पाशुपतं परम् । ब्रह्मादयो ऽपि यत्कृत्वा सर्वे पाशुपताः स्मृताः

ઋષિઓએ કહ્યું—હે ભગવન્, અમને પરમ પાશુપત વ્રત સાંભળવું છે; જેને કરવાથી બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓ પણ સર્વે પાશુપત (પશુપતિ શિવના ભક્ત) ગણાય છે.

Verse 2

वायुरुवाच । रहस्यं वः प्रवक्ष्यामि सर्वपापनिकृन्तनम् । व्रतं पाशुपतं श्रौतमथर्वशिरसि श्रुतम्

વાયુએ કહ્યું—હું તમને સર્વ પાપોને કાપી નાખનારું રહસ્ય કહું છું; અથર્વશિરસમાં શ્રુત એવું શ્રૌત પાશુપત વ્રત.

Verse 3

कालश्चैत्री पौर्णमासी देशः शिवपरिग्रहः । क्षेत्रारामाद्यरण्यं वा प्रशस्तश्शुभलक्षणः

યોગ્ય સમય ચૈત્ર પૂર્ણિમા છે; યોગ્ય સ્થાન ભગવાન શિવને અર્પિત પ્રદેશ છે—ક્ષેત્ર, આરામ (ઉદ્યાન) કે અરણ્ય—પરંપરાથી પ્રશસ્ત અને શુભલક્ષણયુક્ત હોય તો।

Verse 4

तत्र पूर्वं त्रयोदश्यां सुस्नातः सुकृताह्निकः । अनुज्ञाप्य स्वमाचार्यं संपूज्य प्रणिपत्य च

ત્યાં પહેલાં ત્રયોદશીએ, સારી રીતે સ્નાન કરીને અને નિત્યકર્મ વિધિપૂર્વક કરીને, પોતાના આચાર્યની અનુમતિ માગવી; પછી તેમનું સંપૂર્ણ પૂજન કરીને ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરવો।

Verse 5

पूजां वैशेषिकीं कृत्वा शुक्लांबरधरः स्वयम् । शुक्लयज्ञोपवीती च शुक्लमाल्यानुलेपनः

વિશેષ વિધિની પૂજા કરીને, પોતે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરે; શ્વેત યજ્ઞોપવીત પહેરે અને શ્વેત માળા તથા શુભ અનુલેપનથી શોભિત થાય।

Verse 6

ध्यात्वा देवं च देवीं च तद्विज्ञापनवर्त्मना । व्रतमेतत्करोमीति भवेत्संकल्प्य दीक्षितः

દેવ (શિવ) અને દેવીનું ધ્યાન કરીને, તેમને વિધિપૂર્વક વિજ્ઞાપન કરવાની રીતથી આગળ વધે; દીક્ષિત ભક્ત સંકલ્પ કરે—“હું આ વ્રત કરું છું।”

Verse 7

यावच्छरीरपातं वा द्वादशाब्दमथापि वा । तदर्धं वा तदर्धं वा मासद्वादशकं तु वा

આ વ્રત દેહપાત સુધી, અથવા બાર વર્ષ સુધી; અથવા તેનું અડધું, અથવા ફરી તેનું પણ અડધું; અથવા ઓછામાં ઓછું બાર માસ સુધી પણ પાળવામાં આવે।

Verse 8

तदर्धं वा तदर्धं वा मासमेकमथापि वा । दिनद्वादशकं वा ऽथ दिनषट्कमथापि वा

તે અવધિનું અડધું, અથવા ફરી તેનું પણ અડધું; અથવા પૂર્ણ એક માસ; અથવા બાર દિવસ; અથવા છ દિવસ—આ પૈકી કોઈપણ સમય માટે શિવપૂજનનો નિયમ ગ્રહણ કરી શકાય છે।

Verse 9

तदर्धं दिनमेकं वा व्रतसंकल्पनावधि । अग्निमाधाय विधिवद्विरजाहोमकारणात्

વ્રત-સંકલ્પની અવધિ અર્ધ દિવસ અથવા એક દિવસ રાખવી. ત્યારબાદ વિધિપૂર્વક અગ્નિ સ્થાપી વિરજા-હોમ કરવો, કારણ કે તે જ શુદ્ધિ (મલમુક્તિ)નું કારણ છે।

Verse 10

हुत्वाज्येन समिद्भिश्च चरुणा च यथाक्रमम् । पूर्णामापूर्य तां भूयस्तत्त्वानां शुद्धिमुद्दिशन्

ઘી, સમિધા અને ચરુને યથાક્રમે આહુતિ આપી, પછી ફરી પૂર્ણાહુતિ ભરી તત્ત્વોની શુદ્ધિ માટે અર્પણ કરી।

Verse 11

जुहुयान्मूलमन्त्रेण तैरेव समिदादिभिः । तत्त्वान्येतानि मद्देहे शुद्ध्यंताम् १ त्यनुस्मरन्

એ જ સમિધા આદિ દ્રવ્યો વડે મૂળમંત્રથી આહુતિ આપે અને અંતરમાં સ્મરે—“મારા દેહમાં રહેલા આ તત્ત્વો શુદ્ધ થાઓ।”

Verse 12

पञ्चभूतानि तन्मात्राः पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च । ज्ञानकर्मविभेदेन पञ्चकर्मविभागशः

પંચ મહાભૂત, તન્માત્રા અને પાંચ કર્મેન્દ્રિયો—આ વર્ણવાયા; તેમજ જ્ઞાન-કર્મના ભેદથી કર્મોના પાંચ વિભાગ નિરૂપિત થયા।

Verse 13

त्वगादिधातवस्सप्त पञ्च प्राणादिवायवः । मनोबुद्धिरहं ख्यातिर्गुणाः प्रकृतिपूरुषौ

ત્વચા આદિ સાત ધાતુ, પ્રાણ આદિ પાંચ વાયુ, મન-બુદ્ધિ, અહંકાર-ખ્યાતિ, ત્રણ ગુણ તથા પ્રકૃતિ-પુરુષ—આ બંધનનાં તત્ત્વો છે; એમને યથાર્થ જાણી સાધક પાશવિમોચક પતિ શિવ તરફ વળે છે।

Verse 14

रागो विद्याकले चैव नियतिः काल एव च । माया च शुद्धिविद्या च महेश्वरसदाशिवौ

રાગ, વિદ્યા અને કલા; તેમજ નિયતિ અને કાળ; અને માયા તથા શુદ્ધવિદ્યા, સાથે મહેશ્વર અને સદાશિવ—આ અહીં કહેલાં પર તત્ત્વો છે.

Verse 15

शक्तिश्च शिवतत्त्वं च तत्त्वानि क्रमशो विदुः । मन्त्रैस्तु विरजैर्हुत्वा होतासौ विरजा भवेत्

તેઓ તત્ત્વોને ક્રમશઃ જાણે છે—શક્તિથી લઈને શિવતત્ત્વ સુધી. પરંતુ વિરજ (નિર્મળ) મંત્રોથી આહુતિ આપવાથી યજમાન પોતે પણ રજોગુણના કલુષથી મુક્ત, વિરજ બની જાય છે.

Verse 16

शिवानुग्रहमासाद्य ज्ञानवान्स हि जायते । अथ गोमयमादाय पिण्डीकृत्याभिमंत्र्य च

શિવની અનુગ્રહપ્રાપ્તિથી તે નિશ્ચયે જ જ્ઞાનવાન બને છે. પછી ગોમય લઈને તેને પિંડ બનાવી, મંત્રોથી અભિમંત્રિત કરે છે.

Verse 17

विन्यस्याग्नौ च सम्प्रोक्ष्य दिने तस्मिन्हविष्यभुक् । प्रभाते तु चतुर्दश्यां कृत्वा सर्वं पुरोदितम्

અગ્નિમાં વિધિપૂર્વક અર્પણ મૂકી અને પ્રોક્ષણથી શુદ્ધ કરીને, તે દિવસે માત્ર હવિષ્ય-ભોજન કરવું. પછી ચતુર્દશીની પ્રભાતે, પૂર્વોક્ત સર્વ કર્મ પૂર્ણ કરીને, વિધિ પ્રમાણે આગળ વધવું.

Verse 18

दिने तस्मिन्निराहारः कालं शेषं समापयेत् । प्रातः पर्वणि चाप्येवं कृत्वा होमा वसानतः

તે દિવસે નિરાહાર રહી બાકીનો સમય નિયમ-વ્રતમાં પસાર કરવો. તેમજ બીજા દિવસે પ્રાતઃ પર્વકાળે પણ એમ જ કરીને, સમાપ્તિવિધિ સહિત હોમ કરીને ક્રિયા પૂર્ણ કરવી.

Verse 19

उपसंहृत्य रुद्राग्निं गृह्णीयाद्भस्म यत्नतः । ततश्च जटिलो मुण्डी शिखैकजट एव वा

રુદ્રાગ્નિનું વિધિપૂર્વક ઉપસંહાર કરીને યત્નથી પવિત્ર ભસ્મ ગ્રહણ કરવું. ત્યારબાદ શિવવ્રત અનુસાર જટાધારી, મુંડિત, અથવા એક શિખા/એક જટા ધારણ કરવી.

Verse 20

भूत्वा स्नात्वा ततो वीतलज्जश्चेत्स्याद्दिगम्बरः । अपि काषायवसनश्चर्मचीराम्बरो ऽथ वा

આવશ્યક આચાર પૂર્ણ કરીને સ્નાન કર્યા પછી લજ્જારહિત બની, જરૂર હોય તો દિગંબર રહે. અથવા કાષાય વસ્ત્ર ધારણ કરે, કે ચર્મ અને વલ્કલનું આવરણ કરે—શિવાનુશાસનને અનુરૂપ જે યોગ્ય હોય તે।

Verse 21

एकाम्बरो वल्कली वा भवेद्दण्डी च मेखली । प्रक्षाल्य चरणौ पश्चाद्द्विराचम्यात्मनस्तनुम्

એક જ વસ્ત્ર ધારણ કરવું અથવા વલ્કલ પહેરવું; દંડ અને મેખલા પણ ધારણ કરવી. પછી પગ ધોઈ, બે વાર આચમન કરીને પોતાનું શરીર શુદ્ધ કરવું (શિવપૂજા અને યોગાનુષ્ઠાન માટે).

Verse 22

संकुलीकृत्य तद्भस्म विरजानलसंभवम् । अग्निरित्यादिभिर्मंत्रैः षड्भिराथर्वणैः क्रमात्

પછી વિરજા-અગ્નિમાંથી ઉત્પન્ન તે ભસ્મને સારી રીતે મિશ્રિત કરીને, ‘અગ્નિ…’થી શરૂ થતા આથર્વણના છ મંત્રો દ્વારા ક્રમશઃ તેનું સંસ્કાર કરવું.

Verse 23

विभृज्यांगानि मूर्धादिचरणांतानि तैस्स्पृशेत् । ततस्तेन क्रमेणैव समुद्धृत्य च भस्मना

માથાથી પગ સુધી અંગોને શુદ્ધ કરીને, તે (પવિત્ર ભસ્મ) વડે તેમનો સ્પર્શ કરવો. પછી એ જ ક્રમમાં ભસ્મ ઉઠાવી પગથિયાવાર રીતે તેનો લેપન/ધારણ કરવું.

Verse 24

सर्वांगोद्धूलनं कुर्यात्प्रणवेन शिवेन वा । ततस्त्रिपुण्ड्रं रचयेत्त्रियायुषसमाह्वयम्

પ્રણવ (ૐ) અથવા શિવનામ જપતા સમગ્ર દેહ પર વિભૂતિ (ભસ્મ) લગાવવી. ત્યારબાદ ત્રિપુંડ્ર રચવું—ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય એવા ત્ર્યાયુષનું આવાહન કરીને.

Verse 25

शिवभावं समागम्य शिवयोगमथाचरेत् । कुर्यात्स्त्रिसन्ध्यमप्येवमेतत्पाशुपतं व्रतम्

શિવભાવમાં પ્રવેશ કરીને શિવયોગનું આચરણ કરવું. આ જ રીતે પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન અને સાયં—ત્રણે સંધ્યાઓમાં—આ પાશુપત વ્રતનું પાલન કરવું.

Verse 26

भुक्तिमुक्तिप्रदं चैतत्पशुत्वं विनिवर्तयेत् । तत्पशुत्वं परित्यज्य कृत्वा पाशुपतं व्रतम्

આ (પાશુપત સાધના) ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને આપે છે; તે પશુત્વ, એટલે બંધિત જીવભાવ, દૂર કરે છે. તેથી તે પશુત્વ ત્યજી પાશુપત વ્રત આચરવું.

Verse 27

पूजनीयो महादेवो लिंगमूर्तिस्सनातनः । पद्ममष्टदलं हैमं नवरत्नैरलंकृतम्

લિંગમૂર્તિ સનાતન મહાદેવ પૂજનીય છે. તેમની પૂજામાં નવરત્નોથી અલંકૃત આઠ દળવાળું સુવર્ણ પદ્મ અર્પણ કરવું.

Verse 28

कर्णिकाकेशरोपेतमासनं परिकल्पयेत् । विभवे तदभावे तु रक्तं सितमथापि वा

કર્ણિકા અને કેશરવાળું (પદ્મસદૃશ) આસન તૈયાર કરવું. સમર્થતા હોય તો એવું જ; ન હોય તો લાલ આસન અથવા શ્વેત આસન પણ લઈ શકાય.

Verse 29

पद्मं तस्याप्यभावे तु केवलं भावनामयम् । तत्पद्मकर्णिकामध्ये कृत्वा लिंगं कनीयसम्

સાધક કમળ લે; અને જો તે પણ ન મળે તો માત્ર ભાવનાથી બનેલું કમળ કલ્પે. તે કમળની કર્ણિકાના મધ્યમાં નાનું શિવલિંગ સ્થાપે/ધ્યાનમાં મૂકે.

Verse 30

स्फीटिकं पीठिकोपेतं पूजयेद्विधिवत्क्रमात् । प्रतिष्ठाप्य विधानेन तल्लिंगं कृतशोधनम्

પીઠિકા સહિત સ્ફટિક લિંગની વિધિપૂર્વક ક્રમશઃ પૂજા કરવી. શोधन કરીને, વિધાન મુજબ તે લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી પછી આરાધના કરવી.

Verse 31

परिकल्प्यासनं मूर्तिं पञ्चवक्त्रप्रकारतः । पञ्चगव्यादिभिः पूर्णैर्यथाविभवसंभृतैः

આસન ગોઠવી, પંચવક્ત્ર સ્વરૂપ મુજબ દેવમૂર્તિનું ધ્યાન કરવું. પોતાની ક્ષમતા મુજબ એકત્ર કરેલા પંચગવ્ય વગેરે પવિત્ર દ્રવ્યો થી ભરેલા ઉપહાર તૈયાર કરવા.

Verse 32

स्नापयेत्कलशैः पूर्णैरष्टापदसमुद्भवैः । गंधद्रव्यैस्सकर्पूरैश्चन्दनाद्यैस्सकुंकुमैः

અષ્ટદળ પીઠ પર મૂકેલા પૂર્ણ કલશો વડે, સુગંધિત દ્રવ્યો સાથે—કપૂર, ચંદનાદિ અને કુંકુમ/કેસર સહિત—પતિ શિવનો શુદ્ધ્યર્થ અભિષેક કરવો જોઈએ; તેઓ મોક્ષદાતા છે।

Verse 33

सवेदिकं समालिप्य लिंगं भूषणभूषितम् । बिल्वपत्रैश्च पद्मैश्च रक्तैः श्वेतैस्तथोत्पलैः

વેદિકાસહિત લિંગને સારી રીતે અનુલેપન કરીને, આભૂષણોથી શોભિત કરી; પછી બિલ્વપત્રો, લાલ-શ્વેત કમળો તથા ઉત્પલોથી તેની પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 34

नीलोत्पलैस्तथान्यैश्च पुष्पैस्तैस्तैस्सुगंधिभिः । पुण्यैः प्रशस्तैः पत्रैश्च चित्रैर्दूर्वाक्षतादिभिः

નીલોત્પલ તથા અન્ય વિવિધ સુગંધિત પુષ્પોથી; પુણ્ય અને પ્રશસ્ત પત્રોથી; તેમજ દૂર્વા, અક્ષત વગેરે ચિત્રવર્ણ પવિત્ર અર્પણોથી (પૂજા કરવી).

Verse 35

समभ्यर्च्य यथालाभं महापूजाविधानतः । धूपं दीपं तथा चापि नैवेद्यं च समादिशेत्

યથાશક્તિ મહાપૂજા-વિધાન મુજબ શિવનું સમ્યક અર્ચન કરીને, પછી ધૂપ, દીપ તથા નૈવેદ્ય પણ વિધિપૂર્વક અર્પણ કરવું.

Verse 36

निवेदयित्वा विभवे कल्याणं च समाचरेत् । इष्टानि च विशिष्टानि न्यायेनोपार्जितानि च

પોતાના વૈભવ મુજબ પ્રથમ અર્પણ કરીને, પછી કલ્યાણકારી આચરણ કરવું. ઇષ્ટ અને વિશિષ્ટ વસ્તુઓ ન્યાયથી ઉપાર્જિત કરેલી જ (દાન/વિનિયોગ માટે) અર્પણ કરવી.

Verse 37

सर्वद्रव्याणि देयानि व्रते तस्मिन्विशेषतः । श्रीपत्रोत्पलपद्मानां संख्या साहस्रिकी मता

તે વ્રતમાં વિશેષરૂપે સર્વ પ્રકારનાં દ્રવ્યો દાનમાં આપવાં જોઈએ. બિલ્વપત્ર, નીલોત્પલ અને પદ્મ—એની સંખ્યા શાસ્ત્રમતે સહસ્ર (હજાર) માનવામાં આવી છે.

Verse 38

प्रत्येकमपरा संख्या शतमष्टोत्तरं द्विजाः । तत्रापि च विशेषेण न त्यजेद्बिल्वपत्रकम्

હે દ્વિજોએ! દરેક અર્પણ માટે બીજી સંખ્યા એકસો આઠ નિર્ધારિત છે; અને તેમાં પણ વિશેષ કરીને શિવપૂજામાં બિલ્વપત્ર કદી ન છોડવું।

Verse 39

हैममेकं परं प्राहुः पद्मं पद्मसहस्रकात् । नीलोत्पलादिष्वप्येतत्समानं बिल्बपत्रकैः

હજાર સામાન્ય કમળોથી એક સુવર્ણ કમળ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે. તેમ જ નીલોત્પલ વગેરે પુષ્પોમાં પણ, બિલ્વપત્રોથી શિવને અર્પણ કરેલું સમાન ગણાય છે.

Verse 40

पुष्पान्तरे न नियमो यथालाभं निवेदयेत् । अष्टाङ्गमर्घ्यमुत्कृष्टं धूपालेपौ विशेषतः

પુષ્પાર્પણમાં કઠોર નિયમ નથી; જે મળે તે અર્પણ કરવું. અષ્ટાંગ અર્ઘ્ય ઉત્તમ ગણાય છે, અને ખાસ કરીને ધૂપ તથા લેપન (અનુલેપન) શિવપૂજામાં વિશેષ પ્રશંસિત છે.

Verse 41

चन्दनं वामदेवाख्ये हरितालं च पौरुषे । ईशाने भसितं केचिदालेपनमितीदृशाम्

વામદેવ સંબંધિત વિધિમાં ચંદનનું લેપન, પૌરુષ સંબંધિતમાં હરિતાલ (પીળું), અને ઈશાન સંબંધિતમાં ભસ્મ—આ રીતે કેટલાક આચાર્યો લેપનવિધિ જણાવે છે.

Verse 42

न धूपमिति मन्यन्ते धूपान्तरविधानतः । सितागुरुमघोराख्ये मुखे कृष्णागुरुं पुनः

ધૂપના વિવિધ વિધાન અનુસાર તેઓ ધૂપને એકસરખો માનતા નથી. અઘોર-મુખમાં શ્વેત અગુરુ (સીતા અગુરુ) અને અન્યત્ર કૃષ્ણ અગુરુ (કૃષ્ણ અગુરુ)નું વિધાન કરે છે.

Verse 43

पौरुषे गुग्गुलं सव्ये सौम्ये सौगंधिकं मुखे । ईशाने ऽपि ह्युशीरादि देयाद्धूपं विशेषतः

પૌરુષ ભાવમાં ગુગ્ગુલુનો ધૂપ અર્પણ કરવો; સવ્ય (ડાબી) બાજુએ સૌમ્ય સુગંધ; મુખે સૌગંધિક ધૂપ. ઈશાન દિશામાં પણ ખાસ કરીને ઉશીર વગેરેનો ધૂપ આપવો જોઈએ.

Verse 44

शर्करामधुकर्पूरकपिलाघृतसंयुतम् । चंदनागुरुकाष्ठाद्यं सामान्यं संप्रचक्षते

શર્કરા, મધ, કપૂર અને કપિલા ઘૃતથી યુક્ત, તેમજ ચંદન, અગરુ, સુગંધિત કાષ્ઠ વગેરે જોડાયેલું જે મિશ્રણ છે—તેને ‘સામાન્ય’ (માનક) અર્પણ કહેવાય છે.

Verse 45

कर्पूरवर्तिराज्याढ्या देया दीपावलिस्ततः । अर्घ्यमाचमनं देयं प्रतिवक्त्रमतः परम्

ત્યારબાદ કપૂરવર્તિથી સમૃદ્ધ દીપાવલી અર્પણ કરવી. પછી દરેક પૂજ્ય મુખ સામે યથાક્રમે અર્ઘ્ય અને આચમન નિવેદન કરવું.

Verse 46

प्रथमावरणे पूज्यो क्रमाद्धेरम्बषण्मुखौ । ब्रह्मांगानि ततश्चैव प्रथमावरणेर्चिते

પ્રથમ આવરણમાં ક્રમથી હેરંબ (ગણેશ) અને ષણ્મુખ (કાર્ત્તિકેય)ની પૂજા કરવી. ત્યારબાદ એ જ પ્રથમ આવરણમાં બ્રહ્માના અંગરૂપોનું પણ અર્ચન કરવું.

Verse 47

द्वितीयावरणे पूज्या विघ्नेशाश्चक्रवर्तिनः । तृतीयावरणे पूज्या भवाद्या अष्टमूर्तयः

દ્વિતીય આવરણમાં વિઘ્નેશ (ગણેશ) અને ચક્રવર્તી (સાર્વભૌમ) પૂજ્ય છે. તૃતીય આવરણમાં ભવાદિ અષ્ટમૂર્તિઓની પૂજા કરવી.

Verse 48

महादेवादयस्तत्र तथैकादशमूर्तयः । चतुर्थावरणे पूज्याः सर्व एव गणेश्वराः

ત્યાં મહાદેવ વગેરે તથા એકાદશ મૂર્તિઓ—આ બધા ચતુર્થ આવરણમાં પૂજ્ય છે; કારણ કે તેઓ સર્વે શિવગણોના અધિપતિ, ગણેશ્વર છે.

Verse 49

बहिरेव तु पद्मस्य पञ्चमावरणे क्रमात् । दशदिक्पतयः पूज्याः सास्त्राः सानुचरास्तथा

પછી કમળની બહાર, તેના પાંચમા આવરણ-વર્તુળમાં ક્રમથી, દસ દિશાના અધિપતિઓની પૂજા કરવી—તેમના શસ્ત્રો સહિત અને તેમના અનુચરો સહિત પણ.

Verse 50

ब्रह्मणो मानसाः पुत्राः सर्वे ऽपि ज्योतिषां गणाः । सर्वा देव्यश्च देवाश्च सर्वे सर्वे च खेचराः

જ્યોતિર્મય દિવ્યગણો સર્વે બ્રહ્માના માનસપુત્રો છે. સર્વ દેવીઓ, દેવો તથા આકાશગામી સર્વ સત્તાઓ પણ એ જ દિવ્ય મૂળથી ઉત્પન્ન છે.

Verse 51

पातालवासिनश्चान्ये सर्वे मुनिगणा अपि । योगिनो हि सखास्सर्वे पतंगा मातरस्तथा

પાતાળવાસી અન્ય સત્તાઓ પણ અને સર્વ મુનિગણ પણ ત્યાં ઉપસ્થિત હતા. સર્વ યોગીઓ, સર્વ સખાઓ, તેમજ દિવ્ય પતંગગણો અને દિવ્ય માતૃગણો પણ સમવેત થયા.

Verse 52

क्षेत्रपालाश्च सगणाः सर्वं चैतच्चराचरम् । पूजनीयं शिवप्रीत्या मत्त्वा शंभुविभूतिमत्

ક્ષેત્રપાલો પોતાના ગણો સહિત અને આ સમગ્ર ચરાચર જગત—સર્વે શંભુની વિભૂતિથી યુક્ત છે, એમ જાણી શિવપ્રીતિ માટે તેમનું પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 53

अथावरणपूजांते संपूज्य परमेश्वरम् । साज्यं सव्यं जनं हृद्यं हविर्भक्त्या निवेदयेत्

પછી આવરણપૂજાના અંતે પરમેશ્વરનું સમ્યક્ પૂજન કરીને, ઘૃતসহ મનોહર અને હૃદયપ્રિય હવિ ભક્તિપૂર્વક નિવેદન કરવું જોઈએ.

Verse 54

मुखवासादिकं दत्त्वा ताम्बूलं सोपदंशकम् । अलंकृत्य च भूयो ऽपि नानापुष्पविभूषणैः

મુખવાસ વગેરે અર્પણ કરીને, પછી ઉપદંશসহ તાંબૂલ નિવેદન કર્યું; અને ફરી નાનાવિધ પુષ્પ-ભૂષણોથી (પૂજ્યને) અલંકૃત કર્યો.

Verse 55

नीराजनांते विस्तीर्य पूजाशेषं समापयेत् । चषकं सोपकारं च शयनं च समर्पयेत्

નીરાજન (આરતી)ના અંતે પૂજાસામગ્રીને યોગ્ય રીતે વિસ્તારી પૂજાનો શેષ ભાગ પૂર્ણ કરવો. પછી ઉપચારসহ ચષક (પ્યાલો) તથા શયન-સેવા પણ પ્રભુ શિવને અર્પણ કરવી.

Verse 56

चन्द्रसंकाशहारं च शयनीयं समर्पयेत् । आद्यं नृपोचितं हृद्यं तत्सर्वमनुरूपतः

ચંદ્રપ્રભા સમાન ઝગમગતો હાર અને યોગ્ય શયન અર્પણ કરવો. આ અગ્ર દાન—રાજોચિત અને હૃદયને પ્રિય—બધું જ ગ્રહીતાને અનુરૂપ રીતે યથોચિત મર્યાદાથી અર્પણ કરવું.

Verse 57

कृत्वा च कारयित्वा च हित्वा च प्रतिपूजनम् । स्तोत्रं व्यपोहनं जप्त्वा विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्

વિધિ પોતે કરીને અથવા કરાવીને, તેમજ વિઘ્નનિવારણ માટેનું પ્રતિપૂજન અલગ રાખીને, પ્રથમ શુદ્ધિ માટે ‘વ્યપોહન’ સ્તોત્રનો જપ કરવો; પછી શિવનિષ્ઠ પંચાક્ષરી વિદ્યાનો જપ કરવો.

Verse 58

प्रदक्षिणां प्रणामं च कृत्वात्मानं समर्पयेत् । ततः पुरस्ताद्देवस्य गुरुविप्रौ च पूजयेत्

પ્રદક્ષિણા અને પ્રણામ કરીને પોતાને સમર્પિત કરવો. ત્યારબાદ દેવના સમક્ષ ગુરુ અને બ્રાહ્મણોની પણ પૂજા કરવી.

Verse 59

दत्त्वार्घ्यमष्टौ पुष्पाणि देवमुद्वास्य लिंगतः । अग्नेश्चाग्निं सुसंयम्य ह्युद्वास्य च तमप्युत

અર્ઘ્ય અને આઠ પુષ્પ અર્પણ કરીને લિંગમાંથી દેવની પૂજા સન્માનપૂર્વક સમાપ્ત કરવી. તેમજ અગ્નિની અગ્નિને યોગ્ય રીતે સંયમિત કરી સ્થિર કરીને તે વિધિ પણ નિયમસર પૂર્ણ કરવી.

Verse 60

प्रत्यहं च जनस्त्वेवं कुर्यात्सेवां पुरोदिताम् । ततस्तत्साम्बुजं लिंगं सर्वोपकरणान्वितम्

અને દરરોજ ભક્તે આ રીતે પૂર્વોક્ત સેવા-પૂજા કરવી જોઈએ. પછી સર્વ ઉપકરણો સાથે, જલાર્પણ અને કમળાર્ચનથી યુક્ત તે લિંગની નિયમસર સેવા કરીને શિવસન્નિધિ પ્રાપ્ત કરવી.

Verse 61

समर्पयेत्स्वगुरवे स्थापयेद्वा शिवालये । संपूज्य च गुरून्विप्रान्व्रतिनश्च विशेषतः

તેને પોતાના ગુરુને અર્પણ કરવું, અથવા શિવાલયમાં સ્થાપિત કરવું. અને ગુરુઓ, વિપ્રો તથા વિશેષ કરીને વ્રતધારીઓની નિયમસર પૂજા કરીને આગળનું કર્મ કરવું.

Verse 62

भक्तान्द्विजांश्च शक्तश्चेद्दीनानाथांश्च तोषयेत् । स्वयं चानशने शक्तः फलमूलाशने ऽथ वा

સામર્થ્ય હોય તો ભક્તો, દ્વિજો તથા દીન-અનાથોને તૃપ્ત કરવો. અને શક્તિ હોય તો પોતે ઉપવાસ કરવો; નહીંતર ફળ-મૂળનો આહાર કરવો.

Verse 63

पयोव्रतो वा भिक्षाशी भवेदेकाशनस्तथा । नक्तं युक्ताशनो नित्यं भूशय्यानिरतः शुचिः

તે પયోవ્રત કરે અથવા ભિક્ષાથી જીવન નિર્વાહ કરે; દિવસમાં એકવાર ભોજન કરે, અથવા રાત્રે નિયત માત્રામાં જ ગ્રહણ કરે. નિત્ય ભૂમિ પર શયનમાં રત રહી, શુચિ અને દેહ-આચારમાં સંયમી રહે.

Verse 64

भस्मशायी तृणेशायी चीराजिनधृतो ऽथवा । ब्रह्मचर्यव्रतो नित्यं व्रतमेतत्समाचरेत्

આ વ્રતનું નિત્ય પાલન કરવું—પવિત્ર ભસ્મ પર અથવા તૃણ પર શયન કરવું, વલ્કલવસ્ત્ર અથવા મૃગચર્મ ધારણ કરવું, અને સદા બ્રહ્મચર્યવ્રતમાં સ્થિત રહેવું.

Verse 65

अर्कवारे तथार्द्रायां पञ्चदश्यां च पक्षयोः । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां शक्तस्तूपवसेदपि

રવિવારે, આર્દ્રા નક્ષત્રના દિવસે, બંને પક્ષની પંદરમી તિથિએ, તેમજ અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ પણ—જે સમર્થ હોય તેણે આ પ્રસંગોએ ઉપવાસ પણ કરવો.

Verse 66

पाखण्डिपतितोदक्यास्सूतकान्त्यजपूर्वकान् । वर्जयेत्सर्वयत्नेन मनसा कर्मणा गिरा

મન, કર્મ અને વાણીથી—પાખંડી, પતિત, જેમનું જળ અશુદ્ધ ગણાય, સૂતકમાં રહેલા તથા ચાંડાલાદિ બહિષ્કૃત લોકોનો—સર્વ પ્રયત્નથી ત્યાગ કરવો; એવો સંગ શિવમાર્ગની શુચિતા અને સ્થિરતામાં અવરોધ કરે છે.

Verse 67

क्षमदानदयासत्याहिंसाशीलः सदा भवेत् । संतुष्टश्च प्रशान्तश्च जपध्यानरतस्तथा

તે સદા ક્ષમા, દાન, દયા, સત્ય અને અહિંસા જેવા ગુણોમાં સ્થિર રહે. સંતોષી અને પ્રશાંત બની જપ તથા ધ્યાનમાં રત રહે; ત્યારે શિવમાર્ગમાં યોગ્ય બની, પતિ એવા શિવની કૃપાથી પશુ પાશમાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 68

कुर्यात्त्रिषवणस्नानं भस्मस्नानमथापि वा । पूजां वैशेषिकीं चैव मनसा वचसा गिरा

ત્રિષવણ-સ્નાન (ત્રણ સંધ્યાએ સ્નાન) કરવું, અથવા ભસ્મ-સ્નાન પણ કરવું. તેમજ વિશેષ પૂજા પણ—મનથી, વાણીથી અને ઉચ્ચારિત શબ્દોથી—શિવને અર્પણ કરવી; આંતર-બાહ્ય સર્વ ભાવ શિવાર્પણ કરીને.

Verse 69

बहुनात्र किमुक्तेन नाचरेदशिवं व्रती । प्रमादात्तु तथाचारे निरूप्य गुरुलाघवे

અહીં ઘણું કહેવાનું શું? વ્રતધારીએ કદી પણ અશિવ—અર્થાત્ શિવવિરુદ્ધ આચરણ ન કરવું. પરંતુ બેદરકારીથી એવું થઈ જાય તો, ગુરુ-લઘુ (ભારે-હળવા દોષ) વિચારી યોગ્ય પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું.

Verse 70

उचितां निष्कृतिं कुर्यात्पूजाहोमजपादिभिः । आसमाप्तेर्व्रतस्यैवमाचरेन्न प्रमादतः

પૂજા, હોમ, જપ વગેરે દ્વારા યોગ્ય પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ. આ રીતે વ્રત પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી બેદરકારી વિના આચરણ કરવું.

Verse 71

गोदानं च वृषोत्सर्गं कुर्यात्पूजां च संपदा । भक्तश्च शिवप्रीत्यर्थं सर्वकामविवर्जितः

માત્ર શિવપ્રસન્નતા માટે, સર્વ કામનાઓથી રહિત ભક્તે ગોદાન, વૃષોત્સર્ગ અને પોતાની સંપત્તિ અર્પી પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 72

सामान्यमेतत्कथितं व्रतस्यास्य समासतः । प्रतिमासं विशेषं च प्रवदामि यथाश्रुतम्

આ વ્રતનું સામાન્ય સ્વરૂપ સંક્ષેપમાં કહેલું છે. હવે પરંપરામાં જેમ સાંભળ્યું છે તેમ, પ્રતિ માસના વિશેષ આચારો હું કહું છું.

Verse 73

वैशाखे वज्रलिंगं तु ज्येष्ठे मारकतं शुभम् । आषाढे मौक्तिकं विद्याच्छ्रावणे नीलनिर्मितम्

વૈશાખમાં વજ્રલિંગ, જ્યેષ્ઠમાં શુભ મરકતલિંગ, આષાઢમાં મૌક્તિકલિંગ અને શ્રાવણમાં નીલમણિ-નિર્મિત લિંગનું પૂજન કરવું.

Verse 74

मासे भाद्रपदे चैव पद्मरागमयं परम् । आश्विने मासि विद्याद्वै लिंगं गोमेदकं वरम्

ભાદ્રપદ માસમાં પદ્મરાગ (રૂબી)મય પરમ શિવલિંગની પૂજા કરવી જોઈએ. આશ્વિન માસમાં ગોમેદક (હેસોનાઇટ)મય ઉત્તમ લિંગ જ વિધાનરૂપે જાણવું.

Verse 75

कार्तिक्यां वैद्रुमं लिंगं वैदूर्यं मार्गशीर्षके । पुष्परागमयं पौषे माघे द्युमणिजन्तथा

કાર્તિકમાં વૈદ્રુમ (મૂંગા)મય લિંગ, માર્ગશીર્ષમાં વૈદૂર્ય (કેટ્સ-આઈ)મય લિંગ, પૌષમાં પુષ્પરાગ (પુખરાજ/ટોપાઝ)મય લિંગ અને માઘમાં તેમ જ દ્યુમણિ (દીપ્તિમાન રત્ન)મય લિંગની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 76

फाल्गुणे चन्द्रकान्तोत्थं चैत्रे तद्व्यत्ययो ऽथवा । सर्वमासेषु रत्नानामलाभे हैममेव वा

ફાલ્ગુણમાં ચંદ્રકાંત (ચંદ્રમણિ)માંથી ઉત્પન્ન/નિર્મિત લિંગ વાપરવું; ચૈત્રમાં તેનો વ્યત્યય પણ કરી શકાય. સર્વ માસોમાં રત્ન ન મળે તો માત્ર સુવર્ણમય લિંગ પણ ચાલે.

Verse 77

हैमाभावे राजतं वा ताम्रजं शैलजन्तथा । मृन्मयं वा यथालाभं जातुषं चान्यदेव वा

સુવર્ણ ન હોય તો રજત, અથવા તામ્ર, અથવા શૈલજ (પથ્થર)નું પણ (લિંગ) ચાલે; અથવા ઉપલબ્ધ મુજબ મૃણ્મય, અથવા લાખ/રજન (રેઝિન)નું—અથવા અન્ય કોઈ યોગ્ય દ્રવ્યનું પણ.

Verse 78

सर्वगंधमयं वाथ लिंगं कुर्याद्यथारुचि । व्रतावसानसमये समाचरितनित्यकः

પછી પોતાની રુચિ મુજબ સર્વ સુગંધોથી સુવાસિત લિંગ પણ બનાવવું. વ્રતના અવસાન સમયે નિત્યકર્મો વિધિપૂર્વક આચરીને પછીની ક્રિયા કરવી.

Verse 79

कृत्वा वैशेषिकीं पूजां हुत्वा चैव यथा पुरा । संपूज्य च तथाचार्यं व्रतिनश्च विशेषतः

વિશેષ વિધિથી પૂજા કરીને અને પ્રાચીન પરંપરા મુજબ હવન કરીને, ત્યારબાદ આચાર્યનું યથોચિત સન્માન કરવું, અને ખાસ કરીને વ્રતધારીજનને વિશેષ આદર આપવો.

Verse 80

देशिकेनाप्यनुज्ञातः प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । दर्भासनो दर्भपाणिः प्राणापानौ नियम्य च

દેશિક (ગુરુ)ની અનુમતિ મેળવી, પૂર્વમુખ અથવા ઉત્તરમુખ થઈ, દર્ભાસન પર બેસીને અને હાથમાં દર્ભ ધારણ કરીને, પ્રાણ-અપાનનું નિયમન તથા સંયમ કરવો.

Verse 81

जपित्वा शक्तितो मूलं ध्यात्वा साम्बं त्रियम्बकम् । अनुज्ञाप्य यथापूर्वं नमस्कृत्य कृताञ्जलिः

યથાશક્તિ મૂળમંત્રનો જપ કરીને, ઉમાસહિત ત્ર્યંબક સામ્બ શિવનું ધ્યાન કરવું. પછી પૂર્વવત્ અનુજ્ઞા માગી, કરજોડીને ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરવો.

Verse 82

समुत्सृजामि भगवन्व्रतमेतत्त्वदाज्ञया । इत्युक्त्वा लिंगमूलस्थान्दर्भानुत्तरतस्त्यजेत्

“હે ભગવન્, તમારી આજ્ઞાથી હું આ વ્રતનું સમાપન કરું છું”—એમ કહીને, લિંગના મૂળસ્થાને મૂકેલા દર્ભોને ઉત્તર દિશા તરફ ત્યજી દેવા.

Verse 83

ततो दण्डजटाचीरमेखला अपि चोत्सृजेत् । पुनराचम्य विधिवत्पञ्चाक्षरमुदीरयेत्

પછી દંડ, જટા, ચીરવસ્ત્ર અને મેખલા પણ ત્યજી દેવા. ત્યારબાદ વિધિપૂર્વક ફરી આચમન કરીને પંચાક્ષર મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવું.

Verse 84

यः कृत्वात्यंतिकीं दीक्षामादेहान्तमनाकुलः । व्रतमेतत्प्रकुर्वीत स तु वै नैष्ठिकः स्मृतः

જે પરમ (અંતિમ) દીક્ષા લઈને દેહાંત સુધી અચળ અને નિરાકુલ રહે છે તથા આ વ્રતને નિષ્ઠાપૂર્વક કરે છે—તે જ ‘નૈષ્ઠિક’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 85

सो ऽत्याश्रमी च विज्ञेयो महापाशुपतस्तथा । स एव तपतां श्रेष्ठ स एव च महाव्रती

તેને સર્વ આશ્રમોથી પરે ‘અત્યાશ્રમી’ અને ‘મહાપાશુપત’ તરીકે જાણવો. તે જ તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; તે જ મહાવ્રતી છે।

Verse 86

न तेन सदृशः कश्चित्कृतकृत्यो मुमुक्षुषु । यो यतिर्नैष्ठिको जातस्तमाहुर्नैष्ठिकोत्तमम्

મુમુક્ષુઓમાં તેના સમાન કોઈ નથી—તે કૃતકૃત્ય છે. જે યતિ નૈષ્ઠિક બની અચલ વ્રતનિષ્ઠામાં સ્થિત થાય, તે ‘નૈષ્ઠિકોત્તમ’ કહેવાય છે.

Verse 87

यो ऽन्वहं द्वादशाहं वा व्रतमेतत्समाचरेत् । सो ऽपि नैष्ठिकतुल्यः स्यात्तीव्रव्रतसमन्वयात्

જે આ વ્રતને દરરોજ અથવા બાર દિવસ સુધી પણ આચરે, તે તીવ્ર તપસ્યાયુક્ત વ્રતસમન્વયથી નૈષ્ઠિક સમાન બની જાય છે.

Verse 88

घृताक्तो यश्चरेदेतद्व्रतं व्रतपरायणः । द्वित्रैकदिवसं वापि स च कश्चन नैष्ठिकः

જે ઘીથી અભ્યક્ત થઈ, વ્રતોમાં પરાયણ બની, આ વ્રત આચરે—બે, ત્રણ કે એક દિવસ પણ—તે પણ નિશ્ચયે નૈષ્ઠિક બને છે.

Verse 89

कृत्यमित्येव निष्कामो यश्चरेद्व्रतमुत्तमम् । शिवार्पितात्मा सततं न तेन सदृशः क्वचित्

જે ફળની ઇચ્છા વિના માત્ર “આ મારું કર્તવ્ય છે” એમ માની ઉત્તમ વ્રત આચરે છે અને સદા પોતાની આત્માને શિવને અર્પે છે—તેના સમાન ક્યાંય કોઈ નથી।

Verse 90

भस्मच्छन्नो द्विजो विद्वान्महापातकसंभवैः । पापैस्सुदारुणैस्सद्यो मुच्यते नात्र संशयः

પવિત્ર ભસ્મથી આવૃત વિદ્વાન દ્વિજ મહાપાતકોથી ઉત્પન્ન અતિ ભયંકર પાપોથી પણ તત્કાળ મુક્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 91

रुद्राग्निर्यत्परं वीर्यन्तद्भस्म परिकीर्तितम् । तस्मात्सर्वेषु कालेषु वीर्यवान्भस्मसंयुतः

રુદ્રાગ્નિનું જે પરમ વીર્ય છે તે જ ‘ભસ્મ’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે. તેથી જે ભસ્મથી યુક્ત રહે છે તે સર્વકાળ શક્તિમાન અને સ્થિર બને છે।

Verse 92

भस्मनिष्ठस्य नश्यन्ति देषा भस्माग्निसंगमात् । भस्मस्नानविशुद्धात्मा भस्मनिष्ठ इति स्मृतः

ભસ્મનિષ્ઠના દોષ ભસ્મ અને પાવન અગ્નિના સંગમથી નાશ પામે છે. જે ભસ્મસ્નાનથી અંતઃકરણ શુદ્ધ કરે છે, તેને પરંપરામાં ‘ભસ્મનિષ્ઠ’ કહેવાય છે।

Verse 93

भस्मना दिग्धसर्वांगो भस्मदीप्तत्रिपुंड्रकः । भस्मस्नायी च पुरुषो भस्मनिष्ठ इति स्मृतः

જેનું સર્વ અંગ ભસ્મથી લિપ્ત હોય, જેના ત્રિપુંડ્ર ભસ્મથી દીપ્ત હોય, અને જે ભસ્મસ્નાન કરે—એવો પુરુષ ‘ભસ્મનિષ્ઠ’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 94

भूतप्रेतपिशासाश्च रोगाश्चातीव दुस्सहाः । भस्मनिष्ठस्य सान्निध्याद्विद्रवंति न संशयः

ભૂત, પ્રેત, પિશાચ અને અતિ દુઃસહ રોગો પણ—જે ભસ્મમાં નિષ્ઠાવાન છે, તેના સાન્નિધ્ય માત્રથી ભાગી જાય છે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 95

भासनाद्भासितं प्रोक्तं भस्म कल्मषभक्षणात् । भूतिभूतिकरी चैव रक्षा रक्षाकरी परम्

તેને ‘ભાસિત’ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે શુદ્ધિનો માર્ગ પ્રકાશિત કરે છે; અને ‘ભસ્મ’ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે કલ્મષોનું ભક્ષણ કરે છે. તે સાચી ભૂતિ, સમૃદ્ધિ આપે છે અને પરમ રક્ષા—સદા રક્ષણ કરનારી—છે.

Verse 96

किमन्यदिह वक्तव्यं भस्ममाहात्म्यकारणम् । व्रती च भस्मना स्नातस्स्वयं देवो महेश्वरः

અહીં વધુ શું કહેવું—ભસ્મના માહાત્મ્યનું કારણ આ જ છે. સ્વયં દેવ મહેશ્વર વ્રતધારી છે અને જાણે ભસ્મથી સ્નાત (લિપ્ત) રહે છે.

Verse 97

परमास्त्रं च शैवानां भस्मैतत्पारमेश्वरम् । धौम्याग्रजस्य तपसि व्यापदो यन्निवारिताः

પરમેશ્વરને અર્પિત આ ભસ્મ શૈવોનું પરમાસ્ત્ર છે; ધૌમ્યના અગ્રજની તપસ્યામાં ઊભી થયેલી વિઘ્ન-બાધાઓ આથી નિવારાઈ હતી.

Verse 98

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कृत्वा पाशुपतव्रतम् । धनवद्भस्म संगृह्य भस्मस्नानरतो भवेत्

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી પાશુપત વ્રત કરવું; અને ભસ્મને ધન સમાન સંગ્રહીને ભસ્મ-સ્નાનમાં રત રહેવું.