वीरभद्रक्रोधशमनं देवस्तुतिश्च (Pacification of Vīrabhadra and the Gods’ Hymn)
આ અધ્યાયમાં દક્ષ-યજ્ઞના સંઘર્ષ પછીની સ્થિતિ વર્ણવાય છે. વિષ્ણુ સહિત દેવતાઓ પરાજિત, ઘાયલ અને ભયભીત છે; વીરભદ્રના પ્રમથગણો તેમને લોખંડની બેડીઓથી બાંધી રોકે છે. એ સમયે બ્રહ્મા સમાધાનકર્તા તરીકે વીરભદ્ર (અથવા તેના અધિન ગણપતિ) પાસે જઈ ક્રોધ શમાવવા અને દેવતાઓ તથા સંબંધિત જીવોને ક્ષમા આપવા વિનંતી કરે છે. બ્રહ્માના માન અને પ્રાર્થનાથી વીરભદ્રનો રોષ શાંત થાય છે. તક મળતાં દેવતાઓ શિર પર અંજલિ ધરી શરણાગત ભાવથી શિવની સ્તુતિ કરે છે—તેમને શાંત, યજ્ઞવિધ્વંસક, ત્રિશૂલધારી અને કાલાગ્નિ-રુદ્ર કહી, તેમના ભયંકર દંડરૂપને પણ જગતધર્મના રક્ષણરૂપ ન્યાયી શાસન તરીકે સ્વીકારે છે. ભયથી ભક્તિ તરફ પરિવર્તન, મધ્યસ્થતાની અસરકારકતા અને શિવનામોમાં રહેલી શક્તિઓનું દર્શન આ અધ્યાયનું મુખ્ય તાત્પર્ય છે.
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । इति सञ्छिन्नभिन्नांगा देवा विष्णुपुरोगमाः । क्षणात्कष्टां दशामेत्य त्रेसुः स्तोकावशेषिता
વાયુએ કહ્યું—આ રીતે વિષ્ણુના નેતૃત્વવાળા દેવોના અંગો છિન્નભિન્ન થયા અને ક્ષણમાં જ તેઓ કષ્ટદાયક દશામાં પહોંચી ગયા. થોડું જ બળ બાકી રહેતાં તેઓ ભયથી કંપવા લાગ્યા.
Verse 2
त्रस्तांस्तान्समरे वीरान् देवानन्यांश्च वै गणाः । प्रमथाः परमक्रुद्धा वीरभद्रप्रणोदिताः
તે યુદ્ધમાં વીરભદ્રના પ્રેરણાથી પરમક્રોધિત પ્રમથ-ગણોએ ભયભીત વીર દેવતાઓ તથા અન્ય સૌ પર પણ ચઢાઈ કરી.
Verse 3
प्रगृह्य च तथा दोषं निगडैरायसैर्दृढैः । बबन्धुः पाणिपादेषु कंधरेषूदरेषु च
તેને એમ પકડીને, તે દોષીને દૃઢ લોખંડના બેડાંથી બાંધ્યો—હાથ-પગે, તેમજ ગળા અને પેટ પર પણ।
Verse 4
तस्मिन्नवसरे ब्रह्मा भद्रमद्रीन्द्रजानुतम् । सारथ्याल्लब्धवात्सल्यः प्रार्थयन् प्रणतो ऽब्रवीत्
તે જ સમયે બ્રહ્મા—સારથિ તરીકે સેવા કરીને સ્નેહભર્યો વિશ્વાસ મેળવી—પ્રણામ કરીને, પર્વતરાજ પર ઘૂંટણ ટેકીને રહેલા તે મંગલમયને વિનયપૂર્વક પ્રાર્થના કરતાં બોલ્યો।
Verse 5
अलं क्रोधेन भगवन्नष्टाश्चैते दिवौकसः । प्रसीद क्षम्यतां सर्वं रोमजैस्सह सुव्रत
હે ભગવન, ક્રોધ પૂરતો; આ સ્વર્ગવાસીઓ તો નષ્ટ થઈ ગયા છે. પ્રસન્ન થાઓ; હે સુવ્રત, રોમજાઓ સહિત સર્વને ક્ષમા કરો।
Verse 6
एवं विज्ञापितस्तेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना । शमं जगाम संप्रीतो गणपस्तस्य गौरवात्
પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ આ રીતે વિનંતી કરતાં ગણપ (ગણેશ) પ્રસન્ન થયા; બ્રહ્માના ગૌરવનું માન રાખીને તેઓ શાંત થયા અને પોતાને સંયમિત કર્યા।
Verse 7
देवाश्च लब्धावसरा देवदेवस्य मंत्रिणः । धारयन्तो ऽञ्जलीन्मूर्ध्नि तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः
પછી દેવતાઓએ—યોગ્ય અવસર મળતાં—દેવદેવના મંત્રીઓ સાથે, મસ્તક પર અંજલિ ધારણ કરીને, વિવિધ સ્તવોથી તેમની સ્તુતિ કરી।
Verse 8
देवा ऊचुः । नमः शिवाय शान्ताय यज्ञहन्त्रे त्रिशूलिने । रुद्रभद्राय रुद्राणां पतये रुद्रभूतये
દેવોએ કહ્યું—શાંત સ્વરૂપ શિવને નમસ્કાર; અધર્મ યજ્ઞોના સંહારક ત્રિશૂલધારીને; શુભ રુદ્રને, રુદ્રોના પતિને, અને જેમનું સ્વરૂપ જ રુદ્ર છે તેમને નમઃ।
Verse 9
कालाग्निरुद्ररूपाय कालकामांगहारिणे । देवतानां शिरोहन्त्रे दक्षस्य च दुरात्मनः
કાલાગ્નિરુદ્રરૂપ ધારણ કરનાર, કાળ અને કામના અંગોનો છેદ કરનાર, દેવતાઓના શિરચ્છેદક તથા દુષ્ટાત્મા દક્ષનો સંહાર કરનાર પ્રભુને નમસ્કાર।
Verse 10
संसर्गादस्य पापस्य दक्षस्याक्लिष्टकर्मणः । शासिताः समरे वीर त्वया वयमनिन्दिता
હે વીર! અવિરત કર્મ કરનાર હોવા છતાં આ પાપી દક્ષના સંસર્ગથી અમે—નિર્દોષ હોવા છતાં—યુદ્ધમાં તારા દ્વારા શાસિત અને દંડિત થયા.
Verse 11
दग्धाश्चामी वयं सर्वे त्वत्तो भीताश्च भो प्रभो । त्वमेव गतिरस्माकं त्राहि नश्शरणागतान्
હે પ્રભુ! અમે બધા દગ્ધ થઈ ગયા છીએ અને તારા કારણે ભયભીત છીએ. તું જ અમારી એકમાત્ર ગતિ છે; શરણાગત અમારું રક્ષણ કર।
Verse 12
वायुरुवाच । तुष्टस्त्वेवं स्तुतो देवान् विसृज्य निगडात्प्रभुः । आनयद्देवदेवस्य समीपममरानिह
વાયુએ કહ્યું: આ રીતે સ્તુતિ થતાં પ્રભુ પ્રસન્ન થયા; તેમણે દેવતાઓને બેડીઓમાંથી મુક્ત કરી અને અહીં જ તે અમરોને દેવદેવ મહાદેવના સાન્નિધ્યે લઈ ગયા।
Verse 13
देवोपि तत्र भगवानन्तरिक्षे स्थितः प्रभुः । सगणः सर्वगः शर्वस्सर्वलोकमहेश्वरः
ત્યાં પણ ભગવાન પ્રભુ અંતરિક્ષમાં સ્થિત હતા—ગણો સહિત; સર્વવ્યાપી શર્વ, સર્વ લોકોના મહેશ્વર।
Verse 14
तं दृष्ट्वा परमेशानं देवा विष्णुपुरोगमाः । प्रीता अपि च भीताश्च नमश्चक्रुर्महेश्वरम्
પરમેશાનને જોઈને વિષ્ણુ-પુરોગામી દેવો આનંદિત પણ થયા અને ભક્તિભયથી વિસ્મિત પણ થયા; અને તેમણે મહેશ્વરને નમસ્કાર કર્યો.
Verse 15
दृष्ट्वा तानमरान्भीतान्प्रणतार्तिहरो हरः । इदमाह महादेवः प्रहसन् प्रेक्ष्य पार्वतीम्
ભયભીત દેવોને જોઈ, શરણાગતોની પીડા હરનાર હર હળવે હસ્યા; પાર્વતી તરફ નજર કરી મહાદેવે આ વચન કહ્યાં.
Verse 16
महादेव उवाच । माभैष्ट त्रिदशास्सर्वे यूयं वै मामिकाः प्रजाः । अनुग्रहार्थमेवेह धृतो दंडः कृपालुना
મહાદેવ બોલ્યા—હે સર્વ દેવો, ભય ન કરો; તમે ખરેખર મારી જ પ્રજા છો. અનુગ્રહ આપવા માટે જ કૃપાળુ મેં અહીં દંડ ધારણ કર્યો છે.
Verse 17
भवतां निर्जराणां हि क्षान्तो ऽस्माभिर्व्यतिक्रमः । क्रुद्धेष्वस्मासु युष्माकं न स्थितिर्न च जीवितम्
હે અમર દેવો, તમારાં પ્રત્યે થયેલો અપરાધ અમે સહન કરીને ક્ષમા કર્યો છે. પરંતુ તમે અમારાં પર ક્રોધિત થશો તો તમારું ન સ્થિર રહેવું રહેશે, ન જીવન જ રહેશે.
Verse 18
वायुरुवाच । इत्युक्तास्त्रिदशास्सर्वे शर्वेणामिततेजसा । सद्यो विगतसन्देहा ननृतुर्विबुधा मुदा
વાયુએ કહ્યું—અપરિમિત તેજવાળા શર્વ (શિવ) એ એમ કહ્યાથી સર્વ દેવો તત્ક્ષણે સંશયમુક્ત થયા અને આનંદથી નૃત્ય કરવા લાગ્યા।
Verse 19
प्रसन्नमनसो भूत्वानन्दविह्वलमानसाः । स्तुतिमारेभिरे कर्तुं शंकरस्य दिवौकसः
મન પ્રસન્ન થઈ અને આનંદથી વિહ્વળ હૃદયવાળા સ્વર્ગવાસી દેવોએ શંકરની સ્તુતિ કરવાનું આરંભ્યું।
Verse 20
देवा ऊचुः । त्वमेव देवाखिललोककर्ता पाता च हर्ता परमेश्वरो ऽसि । कविष्णुरुद्राख्यस्वरूपभेदै रजस्तमस्सत्त्वधृतात्ममूर्ते
દેવોએ કહ્યું—તમે જ સર્વ લોકોના સર્જક, પાલક અને સંહારક છો; તમે પરમેશ્વર છો. હે ક (બ્રહ્મા), વિષ્ણુ અને રુદ્ર નામના રૂપભેદોથી પ્રગટ થનારા, અને રજસ્-તમસ્-સત્ત્વ ગુણોને ધારણ કરનાર આત્મમૂર્તે!
Verse 21
सर्वमूर्ते नमस्ते ऽस्तु विश्वभावन पावन । अमूर्ते भक्तहेतोर्हि गृहीताकृतिसौख्यद
હે સર્વમૂર્તે, તમને નમસ્કાર; હે વિશ્વભાવન પાવન, તમને નમસ્કાર. હે અમૂર્તે, ભક્તોના હિતાર્થે તમે રૂપ ધારણ કરો છો અને તે સાકાર સાન્નિધ્યનું સુખ આપો છો।
Verse 22
चंद्रो ऽगदो हि देवेश कृपातस्तव शंकर । निमज्जनान्मृतः प्राप सुखं मिहिरजाजलिः
હે દેવેશ શંકર! તમારી કૃપાથી ચંદ્રમા વ્યાધિમુક્ત થયો. અને મિહિરજાજલિ પણ ડૂબીને મર્યા પછી તમારી અનુગ્રહથી સુખમય અવસ્થાને પ્રાપ્ત થયો।
Verse 23
सीमन्तिनी हतधवा तव पूजनतः प्रभो । सौभाग्यमतुलं प्राप सोमवारव्रतात्सुतान्
હે પ્રભુ! પતિહિન સીમંતિનીએ તમારા પૂજનથી અતુલ સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત કર્યું અને સોમવાર વ્રતથી પુત્રોને મેળવ્યા.
Verse 24
श्रीकराय ददौ देवः स्वीयं पदमनुत्तमम् । सुदर्शनमरक्षस्त्वं नृपमंडलभीतितः
દેવે શ્રીકરને પોતાનું અનુત્તમ પદ આપ્યું; અને હે સુદર્શન! રાજમંડળોના ભયથી તું તેને (તે લોકને) રક્ષ્યો.
Verse 25
मेदुरं तारयामास सदारं च घृणानिधिः । शारदां विधवां चक्रे सधवां क्रियया भवान्
કરુણાનિધિએ મેદુરને તેની પત્ની સહિત તાર્યો; અને હે ભવ (શિવ)! તમારી પવિત્ર ક્રિયાબળથી વિધવા થયેલી શારદા ફરી સધવા બની.
Verse 26
भद्रायुषो विपत्तिं च विच्छिद्य त्वमदाः सुखम् । सौमिनी भवबन्धाद्वै मुक्ता ऽभूत्तव सेवनात्
ભદ્રાયુષ પર આવેલી વિપત્તિ કાપીને તમે તેને સુખ આપ્યું; અને સૌમિની તમારા સેવનથી ખરેખર ભવબંધનથી મુક્ત થઈ.
Verse 27
विष्णुरुवाच । त्वं शंभो कहरीशाश्च रजस्सत्त्वतमोगुणैः । कर्ता पाता तथा हर्ता जनानुग्रहकांक्षया
વિષ્ણુએ કહ્યું—હે શંભો! તું જ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર પણ છે. રજસ્-સત્ત્વ-તમસ્ ગુણોથી પ્રાણીઓ પર અનુગ્રહ કરવાની ઇચ્છાથી તું સર્જક, પાલક તથા સંહારક બને છે।
Verse 28
सर्वगर्वापहारी च सर्वतेजोविलासकः । सर्वविद्यादिगूढश्च सर्वानुग्रहकारकः
તે સર્વ ગર્વનો નાશ કરનાર છે, સર્વ તેજનો વિલાસ છે. સર્વ વિદ્યાઓ અને તેમના રહસ્યોમાં ગૂઢ રહી, તે સર્વ પર અનુગ્રહ કરનાર છે।
Verse 29
त्वत्तः सर्वं च त्वं सर्वं त्वयि सर्वं गिरीश्वर । त्राहि त्राहि पुनस्त्राहि कृपां कुरु ममोपरि
હે ગિરીશ્વર! તારા પરથી સર્વનું ઉદ્ભવ થાય છે અને તું જ સર્વ છે; તારા માં જ સર્વ સ્થિત છે. રક્ષા કર—રક્ષા કર—ફરી રક્ષા કર; મારા પર કૃપા કર।
Verse 30
अथास्मिन्नन्तरे ब्रह्मा प्रणिपत्य कृतांजलिः । एवं त्ववसरं प्राप्य व्यज्ञापयत शूलिने
ત્યારે એ જ અવકાશમાં બ્રહ્માએ હાથ જોડીને પ્રણામ કર્યો; અને યોગ્ય પ્રસંગ પામી ત્રિશૂલધારી શિવને પોતાની વિનંતી રજૂ કરી।
Verse 31
ब्रह्मोवाच । जय देव महादेव प्रणतार्तिविभंजन । ईदृशेष्वपराधेषु को ऽन्यस्त्वत्तः प्रसीदति
બ્રહ્માએ કહ્યું—જય હો, હે દેવ! હે મહાદેવ! શરણાગતોની આર્તિ ભંજક! આવા અપરાધોમાં તારા સિવાય બીજો કોણ પ્રસન્ન થઈ ક્ષમા કરે?
Verse 32
लब्धमानो भविष्यंति ये पुरा निहिता मृधे । प्रत्यापत्तिर्न कस्य स्यात्प्रसन्ने परमेश्वरे
જે પહેલાં યુદ્ધમાં પતિત કરાયા હતા, તેઓ ફરી માન અને સિદ્ધિ પામશે. પરમેશ્વર પ્રસન્ન હોય ત્યારે કોને વિપત્તિ કે પલટો થાય?
Verse 33
यदिदं देवदेवानां कृतमन्तुषु दूषणम् । तदिदं भूषणं मन्येत अंगीकारगौरवात्
દેવદેવોએ આ લોકો પર જે પણ દોષારોપણ કર્યું હોય, તેને વિનયથી સ્વીકારવાના ગૌરવથી એ જ દોષને પણ ભૂષણ માનવું જોઈએ.
Verse 34
इति विज्ञाप्यमानस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना । विलोक्य वदनं देव्या देवदेवस्स्मयन्निव
પરમેષ્ઠિ બ્રહ્માએ આ રીતે વિનંતી કરતાં દેવદેવ મહાદેવે દેવીના મુખને નિહાળી, જાણે મંદ સ્મિત સાથે, ઉત્તર આપ્યો.
Verse 35
पुत्रभूतस्य वात्सल्याद्ब्रह्मणः पद्मजन्मनः । देवादीनां यथापूर्वमंगानि प्रददौ प्रभुः
પોતાને પુત્રસમાન એવા પદ્મજ બ્રહ્મા પ્રત્યે પિતૃતુલ્ય સ્નેહથી પ્રભુએ દેવતાઓ વગેરેના અંગો યથાપૂર્વ પાછા આપ્યા.
Verse 36
प्रथमाद्यैश्च या देव्यो दंडिता देवमातरः । तासामपि यथापूर्वाण्यंगानि गिरिशो ददौ
પ્રથમા વગેરે દ્વારા દંડિત દેવમાતાઓને પણ ગિરીશે તેમના અંગો યથાપૂર્વ પાછા આપ્યા.
Verse 37
दक्षस्य भगवानेव स्वयं ब्रह्मा पितामहः । तत्पापानुगुणं चक्रे जरच्छागमुखं मुखम्
ત્યારે પૂજ્ય પિતામહ ભગવાન બ્રહ્માએ સ્વયં દક્ષના પાપને અનુરૂપ તેને વૃદ્ધ બકરાં જેવું મુખ રચી આપ્યું।
Verse 38
सो ऽपि संज्ञां ततो लब्ध्वा स दृष्ट्वा जीवितः सुधी । भीतः कृताञ्जलिः शंभुं तुष्टाव प्रलपन्बहु
પછી તેને ચેતના આવી; પોતે જીવિત છે એમ જોઈ તે બુદ્ધિમાન ભયથી કૃતાંજલિ થઈ શંભુની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો, અનેક વિનયવચનો બોલતો।
Verse 39
दक्ष उवाच । जय देव जगन्नाथ लोकानुग्रहकारक । कृपां कुरु महेशानापराधं मे क्षमस्व ह
દક્ષ બોલ્યો—જય હો દેવ! હે જગન્નાથ, લોકોને અનુગ્રહ આપનાર. હે મહેશાન, કૃપા કરો; મારો અપરાધ ક્ષમા કરો।
Verse 40
कर्ता भर्ता च हर्ता च त्वमेव जगतां प्रभो । मया ज्ञातं विशेषेण विष्ण्वादिसकलेश्वरः
હે જગત્પ્રભુ, કર્તા, ભર્તા અને હર્તા તમે જ છો. મેં નિશ્ચિત રીતે જાણ્યું છે કે તમે વિષ્ણુ આદિ સર્વ ઈશ્વરોના પણ પરમેશ્વર છો।
Verse 41
त्वयैव विततं सर्वं व्याप्तं सृष्टं न नाशितम् । न हि त्वदधिकाः केचिदीशास्ते ऽच्युतकादयः
આ સર્વ જગત તમારા દ્વારા જ વિસ્તરેલું, વ્યાપ્ત અને સર્જાયેલું છે; તમારા વિના તેનો નાશ નથી. તમારા કરતાં મહાન કોઈ નથી—અચ્યુત આદિ ઈશ્વરો પણ નહીં।
Verse 42
वायुरुवाच । तं तथा व्याकुलं भीतं प्रलपंतं कृतागसम् । स्मयन्निवावदत्प्रेक्ष्य मा भैरिति १ घृणानिधिः
વાયુએ કહ્યું—તેને આ રીતે વ્યાકુળ, ભીત, પોતાના અપરાધથી ભારિત થઈ વિલાપ કરતો જોઈ, કરુણાનિધિ જાણે સ્મિત કરતાં બોલ્યા—“ભય ન કર।”
Verse 43
तथोक्त्वा ब्रह्मणस्तस्य पितुः प्रियचिकीर्षया । गाणपत्यं ददौ तस्मै दक्षायाक्षयमीश्वरः
આ રીતે કહીને, પિતા બ્રહ્માને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છીને, ઈશ્વરે દક્ષને અક્ષય ગાણપત્ય પદ આપ્યું।
Verse 44
ततो ब्रह्मादयो देवा अभिवंद्य कृत २ ंजलिः । तुष्टुवुः प्रश्रया वाचा शंकरं गिरिजाधिपम्
પછી બ્રહ્મા વગેરે દેવોએ અંજલિ બાંધી વંદન કર્યું અને વિનયભરી વાણીથી ગિરિજાધિપ શંકરની સ્તુતિ કરી।
Verse 45
ब्रह्मादय ऊचुः । जय शंकर देवेश दीनानाथ महाप्रभो । कृपां कुरु महेशानापराधं नो क्षमस्व वै
બ્રહ્મા આદિ દેવોએ કહ્યું— જય જય શંકર, દેવેશ, દીનોના નાથ, મહાપ્રભુ. હે મહેશાન, કૃપા કર અને અમારો અપરાધ નિશ્ચયે ક્ષમા કર.
Verse 46
मखपाल मखाधीश मखविध्वंसकारक । कृपां कुरु मशानापराधं नः क्षमस्व वै
હે મખપાલ, હે મખાધીશ, હે મખવિધ્વંસકારક! હે મહેશાન, કૃપા કર; શ્મશાન-સંબંધિત અમારો અપરાધ નિશ્ચયે ક્ષમા કર.
Verse 47
देवदेव परेशान भक्तप्राणप्रपोषक । दुष्टदण्डप्रद स्वामिन्कृपां कुरु नमो ऽस्तु ते
હે દેવોના દેવ, હે પરમેશ્વર! તમે ભક્તોના પ્રાણનું પોષણ કરનાર અને દુષ્ટોને દંડ આપનાર છો. હે સ્વામી, કૃપા કરો; તમને નમસ્કાર છે.
Verse 48
त्वं प्रभो गर्वहर्ता वै दुष्टानां त्वामजानताम् । रक्षको हि विशेषेण सतां त्वत्सक्तचेतसाम्
હે પ્રભુ, જે દુષ્ટો તમને ઓળખતા નથી તેમનો ગર્વ તમે હરી લો છો; અને જેમનું ચિત્ત તમામાં આસક્ત છે એવા સજ્જનોના તમે વિશેષ રક્ષક છો.
Verse 49
अद्भुतं चरितं ते हि निश्चितं कृपया तव । सर्वापराधः क्षंतव्यो विभवो दीनवत्सलाः
તમારું આચરણ નિશ્ચયે અદ્ભુત છે—આ તમારી કરુણાની શક્તિથી જ છે. હે મહિમાવાન દીનવત્સલ, સર્વ અપરાધ ક્ષમા કરવા યોગ્ય છે; કૃપા કરીને ક્ષમા કરો.
Verse 50
वायुरुवाच । इति स्तुतो महादेवो ब्रह्माद्यैरमरैः प्रभुः । स भक्तवत्सलस्स्वामी तुतोष करुणोदधिः
વાયુએ કહ્યું—બ્રહ્મા આદિ અમરો દ્વારા આ રીતે સ્તુતિ થતાં પ્રભુ મહાદેવ પ્રસન્ન થયા. ભક્તવત્સલ સ્વામી, કરુણાસાગર, સંપૂર્ણ તૃપ્ત થયા.
Verse 51
चकारानुग्रहं तेषां ब्रह्मादीनां दिवौकसाम् । ददौ नरांश्च सुप्रीत्या शंकरो दीनवत्सलः
દીનવત્સલ શંકરે બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓ પર અનુગ્રહ કર્યો; અને અત્યંત પ્રસન્ન થઈને તેમને યોગ્ય મનુષ્યો પણ આપ્યા (સહાયક/સેવક રૂપે).
Verse 52
स च ततस्त्रिदशाञ्छरणागतान् परमकारुणिकः परमेश्वरः । अनुगतस्मितलक्षणया गिरा शमितसर्वभयः समभाषत
ત્યારે પરમ કરુણામય પરમેશ્વરે શરણાગત દેવોને સૌમ્ય સ્મિતચિહ્નિત વાણીથી સંબોધ્યા અને તેમના સર્વ ભયો શમાવીને કહ્યું।
Verse 53
शिव उवाच । यदिदमाग इहाचरितं सुरैर्विधिनियोगवशादिव यन्त्रितैः । शरणमेव गतानवलोक्य वस्तदखिलं किल विस्मृतमेव नः
શિવે કહ્યું—વિધિના નિયોગવશે જાણે બંધાયેલા દેવોએ અહીં જે અપરાધ કર્યો, તમે માત્ર શરણમાં આવ્યા છો એમ જોઈને, તે બધું અમે ખરેખર સંપૂર્ણ રીતે ભૂલી ગયા છીએ।
Verse 54
तदिह यूयमपि प्रकृतं मनस्यविगणय्य विमर्दमपत्रपाः । हरिविरिंचिसुरेन्द्रमुखास्सुखं व्रजत देवपुरं प्रति संप्रति
અતએવ તમે પણ—નિર્લજ્જ બની—મનમાં યોગ્ય વાત અવગણીને સંઘર્ષ માટે અહીં આવ્યા છો. હવે હરિ, વિરિંચિ, સુરೇಂದ್ರ વગેરે દેવનાયકો સાથે શાંતિથી તરત દેવપુર તરફ જાઓ।
Verse 55
इति सुरानभिधाय सुरेश्वरो निकृतदक्षकृतक्रतुरक्रतुः । सगिरिजानुचरस्सपरिच्छदः स्थित इवाम्बरतोन्तरधाद्धरः
આ રીતે દેવોને કહી, યજ્ઞાતીત (અક્રતુ) હોવા છતાં દક્ષના યજ્ઞને નષ્ટ કરનાર સੁਰેશ્વર, ગિરિજાના અનુચરો અને પોતાના પરિકર સાથે આકાશમાં ક્ષણમાત્ર સ્થિત રહી અંતર્ધાન થયા।
Verse 56
अथ सुरा अपि ते विगतव्यथाः कथितभद्रसुभद्रपराक्रमाः । सपदि खेन सुखेन यथासुखं ययुरनेकमुखाः मघवन्मुखाः
પછી તે દેવતાઓ પણ વ્યથા રહિત થઈ અને ભદ્ર-સુભદ્રના મંગલમય પરાક્રમનું વર્ણન સાંભળી, મઘવાન (ઇન્દ્ર)ના નેતૃત્વમાં, તરત જ આકાશમાર્ગે આનંદથી પોતાના-પોતાના ઇચ્છિત ધામે ગયા।
Frequently Asked Questions
The aftermath of the Dakṣa-yajña conflict: the devas are subdued by Vīrabhadra’s forces, Brahmā intercedes, and the devas respond with submission and a formal hymn to Śiva/Rudra.
It models a Purāṇic soteriology where divine wrath functions as dharmic correction, and restoration occurs through śaraṇāgati and stuti—transforming fear into recognition of Śiva’s supreme governance.
Śiva is praised as Śānta (peaceful) and simultaneously as Yajñahantṛ (destroyer of the sacrifice), Triśūlin (trident-bearer), Rudrabhadra, lord of the Rudras, and as Kālāgni-Rudra who consumes/overcomes time-bound desire and punishes Dakṣa’s wrongdoing.