अनुग्रह-स्वातन्त्र्य-प्रमाणविचारः | Inquiry into Pramāṇa, Divine Autonomy, and Grace

Verse 1

वायुरुवाच । स्थने संशयितं विप्रा भवद्भिर्हेतुचोदितैः । जिज्ञासा हि न नास्तिक्यं साधयेत्साधुबुद्धिषु

વાયુએ કહ્યું—હે વિપ્રો, યુક્તિ-હેતુથી પ્રેરિત થઈ તમે યોગ્ય સ્થાને સંશય કર્યો છે. સદ્બુદ્ધિમાં જિજ્ઞાસા નાસ્તિકતા ઉત્પન્ન કરતી નથી.

Verse 2

प्रमणमत्र वक्ष्यामि सताम्मोहनिवर्तकम् । असतां त्वन्यथाभावः प्रसादेन विना प्रभोः

અહીં હું સજ્જનોનો મોહ દૂર કરનાર સાચું પ્રમાણ કહું છું. પરંતુ અસજ્જનોને પ્રભુની કૃપા વિના વિપરીત અને વિકૃત સમજ જ થાય છે.

Verse 3

शिवस्य परिपूर्णस्य परानुग्रहमन्तरा । न किंचिदपि कर्तव्यमिति साधु विनिश्चितम्

પરિપૂર્ણ શિવ માટે પરાનુગ્રહ (પરમ કૃપા) સિવાય કશુંય કરવાનું કર્તવ્ય નથી—એવું યોગ્ય રીતે નિશ્ચિત થયું છે।

Verse 4

स्वभाव एव पर्याप्तः परानुग्रहकर्मणि । अन्यथा निस्स्वभवेन न किमप्यनुगृह्यते

પરાનુગ્રહના કાર્યમાં સ્વભાવ જ પૂરતો છે; નહીંતર જે સ્વભાવવિહિન છે તે સાચે કોઈને પણ અનુગ્રહ આપી શકતો નથી।

Verse 5

परं सर्वमनुग्राह्यं पशुपाशात्मकं जगत् । परस्यानुग्रहार्थं तु पत्युराज्ञासमन्वयः

આ સમગ્ર જગત—પશુ (બંધ જીવ) અને પાશ (બંધન) સ્વરૂપ—પરમ અનુગ્રહને પાત્ર છે; અને તે પરમ અનુગ્રહાર્થે પતિ (પ્રભુ શિવ) ની આજ્ઞા-શાસનવ્યવસ્થા પ્રવર્તે છે।

Verse 6

पतिराज्ञापकः सर्वमनुगृह्णाति सर्वदा । तदर्थमर्थस्वीकारे परतंत्रः कथं शिवः

પતિ-પ્રભુ, સર્વનો રાજ-આજ્ઞાપક, સદા સર્વ પર અનુગ્રહ કરે છે. તો તે હેતુ માટે દ્રવ્ય-સ્વીકારમાં શિવ કોઈ પર પરતંત્ર કેમ થાય?

Verse 7

अनुग्राह्यनपेक्षो ऽस्ति न हि कश्चिदनुग्रहः । अतः स्वातन्त्र्यशब्दार्थाननपेक्षत्वलक्षणः

તે અનुग્રહ પામનાર પર પણ નિર્ભર નથી; કારણ કે ખરેખર અનુગ્રહ કોઈ પર આધારિત નથી. તેથી ‘સ્વાતંત્ર્ય’ શબ્દનો અર્થ પરમ અનપેક્ષતા છે.

Verse 8

एतत्पुनरनुग्राह्यं परतंत्रं तदिष्यते । अनुग्रहादृते तस्य भुक्तिमुक्त्योरनन्वयात्

આ જીવ ફરી અનुग્રહયોગ્ય અને પરતંત્ર કહેવાય છે; કારણ કે શિવના અનુગ્રહ વિના તેને ભોગ કે મુક્તિનો સંબંધ જ નથી.

Verse 9

मूर्तात्मनो ऽप्यनुग्राह्या शिवाज्ञाननिवर्तनात् । अज्ञानाधिष्ठितं शम्भोर्न किंचिदिह विद्यते

દેહધારી જીવો પણ અનુગ્રહયોગ્ય છે, કારણ કે શિવજ્ઞાન અજ્ઞાન દૂર કરે છે; શંભુ માટે અહીં કશુંય અજ્ઞાનાધારિત નથી.

Verse 10

येनोपलभ्यते ऽस्माभिस्सकलेनापि निष्कलः । स मूर्त्यात्मा शिवः शैवमूर्तिरित्युपचर्यते

સકલ રૂપ દ્વારા પણ આપણે જેને અનુભવી શકીએ તે નિષ્કલ પરતત્ત્વ—એ જ મૂર્ત્યાત્મા શિવ છે; ભક્તિપરંપરામાં તેને ‘શૈવમૂર્તિ’ કહેવાય છે.

Verse 11

न ह्यसौ निष्कलः साक्षाच्छिवः परमकारणम् । साकारेणानुभावेन केनाप्यनुपलक्षितः

એ શિવ સ્વભાવથી નિષ્કલ અને નિરાકાર હોવા છતાં પરમ કારણ છે. પરંતુ પોતાની સાકાર, પ્રગટ શક્તિના અનુભવથી તે કોઈ કોઈને જ ઓળખાય છે, સર્વને નહીં.

Verse 12

प्रमाणगम्यतामात्रं तत्स्वभावोपपादकम् । न तावतात्रोपेक्षाधीरुपलक्षणमंतरा

પ્રમાણોથી જાણ્યોગ્યતા જ વસ્તુના સ્વભાવને સ્થાપિત કરે છે. પરંતુ અહીં ઉપેક્ષા-બુદ્ધિ યોગ્ય નથી—સમ્યક્ વિવેક અને લક્ષણો વિના ઓળખ થતી નથી.

Verse 13

आत्मोपमोल्वणं साक्षान्मूर्तिरेव हि काचन । शिवस्य मूर्तिर्मूर्त्यात्मा परस्तस्योपलक्षणम्

નિશ્ચયે એક પ્રત્યક્ષ પ્રગટ રૂપ છે, જે આત્મા સમાન ઉપમેય છે. શિવની એ મૂર્તિ—જેનું સ્વરૂપ જ મૂર્તિ છે—પરાત્પર શિવને ઓળખાવતું લક્ષણ બને છે.

Verse 14

यथा काष्ठेष्वनारूढो न वह्निरुपलभ्यते । एवं शिवो ऽपि मूर्त्यात्मन्यनारूढ इति स्थितिः

જેમ લાકડામાં અગ્નિ હોવા છતાં, તે પ્રગટ ન થાય ત્યાં સુધી અનુભવાતો નથી; તેમ જ શિવ પણ મૂર્તિરૂપે પ્રગટ ન થાય ત્યાં સુધી ગ્રહણ થતો નથી—આ સ્થિર સિદ્ધાંત છે.

Verse 15

यथाग्निमानयेत्युक्ते ज्वलत्काष्ठादृते स्वयम् । नाग्निरानीयते तद्वत्पूज्यो मूर्त्यात्मना शिवः

‘અગ્નિ લાવો’ એમ કહીએ ત્યારે, સળગતા લાકડા વિના અગ્નિ પોતે અલગથી લાવી શકાય નહીં; તેમ જ શિવ—વાસ્તવમાં નિર્ગુણ હોવા છતાં—ભક્તિ માટે મૂર્તિરૂપે પૂજ્ય છે.

Verse 16

अत एव हि पूजादौ मूर्त्यात्मपरिकल्पनम् । मूर्त्यात्मनि कृतं साक्षाच्छिव एव कृतं यतः

અતએવ પૂજાના આરંભે દેવને સાકાર તથા સ્વાત્મસ્વરૂપ માની ભાવ કરવો જોઈએ. મૂર્ત્યાત્માને જે અર્પણ કે કરવામાં આવે, તે ખરેખર સాక్షાત્ શિવને જ કરવામાં આવે છે.

Verse 17

लिंगादावपि तत्कृत्यमर्चायां च विशेषतः । तत्तन्मूर्त्यात्मभावेन शिवो ऽस्माभिरुपास्यते

લિંગ વગેરેમાં પણ આ જ કર્તવ્ય છે, અને અર્ચા-પ્રતિમામાં તો વિશેષરૂપે. તે તે મૂર્તિને આત્મસ્વરૂપ માનીને અમે શિવની ઉપાસના કરીએ છીએ.

Verse 18

यथानुगृह्यते सो ऽपि मूर्त्यात्मा पारमेष्ठिना । तथा मूर्त्यात्मनिष्ठेन शिवेन पशवो वयम्

જેમ પરમેષ્ઠી બ્રહ્મા તે દેહધારીને અનુગ્રહ આપે છે, તેમ જ મૂર્ત્યાત્મ-નિષ્ઠ શિવ અમને—પશુભાવથી બંધાયેલા જીવને—પણ કૃપા કરે છે।

Verse 19

लोकानुग्रहणायैव शिवेन परमेष्ठिना । सदाशिवादयस्सर्वे मूर्त्यात्मनो ऽप्यधिष्ठिताः

લોકોના અનુગ્રહ માટે પરમેશ્વર શિવ જ સદાશિવ આદિ સર્વ મૂર્ત્યાત્મ સ્વરૂપો પર અધિષ્ઠાન કરે છે; તે બધા તેના દ્વારા નિયંત્રિત અને શક્તિમાન બને છે।

Verse 20

आत्मनामेव भोगाय मोक्षाय च विशेषतः । तत्त्वातत्त्वस्वरूपेषु मूर्त्यात्मसु शिवान्वयः

ભોગ માટે અને વિશેષ કરીને મોક્ષ માટે આત્મા જ પ્રતિપાદ્ય છે; તેમજ તત્ત્વ-અતત્ત્વ સ્વરૂપોમાં, મૂર્ત્યાત્મ સ્વરૂપોમાં પણ સર્વત્ર શિવનો અન્વય વ્યાપેલો છે।

Verse 21

भोगः कर्मविपाकात्मा सुखदुःखात्मको मतः । न च कर्म शिवो ऽस्तीति तस्य भोगः किमात्मकः

ભોગ કર્મવિપાકરૂપ છે અને સુખ-દુઃખ સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. પરંતુ શિવ કર્મથી સર્વથા રહિત છે; તો તેમના માટે ‘ભોગ’ કયા સ્વભાવનો હોઈ શકે?

Verse 22

सर्वं शिवो ऽनुगृह्णाति न निगृह्णाति किंचन । निगृह्णतां तु ये दोषाश्शिवे तेषामसंभवात्

શિવ સર્વ પર અનુગ્રહ કરે છે; કોઈને પણ દંડ આપતા નથી. દંડ આપનારામાં જે દોષ હોય, તે શિવમાં અસંભવ છે; તેથી તે દોષો શિવમાં ઉદ્ભવે નહીં.

Verse 23

ये पुनर्निग्रहाः केचिद्ब्रह्मादिषु निदर्शिताः । ते ऽपि लोकहितायैव कृताः श्रीकण्ठमूर्तिना

બ્રહ્મા વગેરે દેવો પ્રત્યે પણ જે જે નિગ્રહ (સંયમ/દંડ) દર્શાવાયા, તે પણ શ્રીકંઠમૂર્તિ શિવે માત્ર લોકહિત માટે જ કર્યા।

Verse 24

ब्रह्माण्डस्याधिपत्यं हि श्रीकण्ठस्य न संशयः । श्रीकण्ठाख्यां शिवो मूर्तिं क्रीडतीमधितिष्ठति

સમગ્ર બ્રહ્માંડનું અધિપત્ય શ્રીકંઠનું જ છે—એમાં શંકા નથી. શિવ ‘શ્રીકંઠ’ નામની પોતાની મૂર્તિમાં અધિષ્ઠિત રહી, દિવ્ય લીલાથી વિશ્વને ધારણ કરી શાસન કરે છે।

Verse 25

सदोषा एव देवाद्या निगृहीता यथोदितम् । ततस्तेपि विपाप्मानः प्रजाश्चापि गतज्वराः

યથોક્ત રીતે દેવો વગેરે પણ દોષયુક્ત જ હતા, તેથી તેમનો નિગ્રહ થયો. ત્યારબાદ તેઓ પણ પાપરહિત બન્યા અને પ્રજાઓ પણ જ્વર સમાન તાપથી મુક્ત થઈ।

Verse 26

निग्रहो ऽपि स्वरूपेण विदुषां न जुगुप्सितः । अत एव हि दण्ड्येषु दण्डो राज्ञां प्रशस्यते

નિગ્રહ અને સુધાર સ્વભાવથી જ વિદ્વાનોને નિંદનીય લાગતા નથી. તેથી દંડ્ય પર રાજાઓનો દંડ પ્રશંસનીય કહેવાય છે.

Verse 27

यत्सिद्धिरीश्वरत्वेन कार्यवर्गस्य कृत्स्नशः । न स चेदीशतां कुर्याज्जगतः कथमीश्वरः

જો ‘ઈશ્વર’ થવાની સિદ્ધિનો અર્થ સમગ્ર કાર્યવર્ગ પર પૂર્ણ અધિકાર હોય, તો તે જગત પર ઈશતા ન કરે તો તેને ઈશ્વર કેવી રીતે કહેવાય?

Verse 28

ईशेच्छा च विधातृत्वं विधेराज्ञापनं परम् । आज्ञावश्यमिदं कुर्यान्न कुर्यादिति शासनम्

ઈશ્વરની ઇચ્છા જ વિધાન કરવાની શક્તિ બને છે; અને વિધાતા બ્રહ્મા માટે તેની આજ્ઞા પરમ છે. એ આજ્ઞાના વશમાં ‘આ કરો’ કે ‘આ ન કરો’—એવું શાસન ચાલે છે.

Verse 29

तच्छासनानुवर्तित्वं साधुभावस्य लक्षणम् । विपरीतसमाधोः स्यान्न सर्वं तत्तु दृश्यते

તે શાસનનું અનુસરણ કરવું એ સાધુભાવનું લક્ષણ છે. પરંતુ જેની સમાધિ વિપરીત (ભ્રમિત) હોય, તેમાં તે સર્વ રીતે દેખાતું નથી.

Verse 30

साधु संरक्षणीयं चेद्विनिवर्त्यमसाधु यत् । निवर्तते च सामादेरंते दण्डो हि साधनम्

સાધુઓના સંરક્ષણ માટે જે અસાધુ છે તે રોકવું જોઈએ. સામ વગેરે ઉપાયોથી ન વળે તો અંતે દંડ જ અસરકારક સાધન છે.

Verse 31

हितार्थलक्षणं चेदं दण्डान्तमनुशासनम् । अतो यद्विपरीतं तदहितं संप्रचक्षते

આ અનુશાસન—જરૂર પડે તો દંડ-નિયંત્રણ સુધી પહોંચતું—સાચા હિતનું લક્ષણ છે. તેથી તેના વિરુદ્ધ જે છે તે અહિતકારક કહેવાય છે.

Verse 32

हिते सदा निषण्णानामीश्वरस्य निदर्शनम् । स कथं दुष्यते सद्भिरसतामेव निग्रहात्

હિતમાં સદા સ્થિત રહેનારાઓ માટે આ ઈશ્વરનું પ્રત્યક્ષ નિશાન છે. માત્ર દુષ્ટોના નિગ્રહથી સજ્જનોની દૃષ્ટિમાં તે કેવી રીતે દૂષિત થાય?

Verse 33

अयुक्तकारिणो लोके गर्हणीयाविवेकिता । यदुद्वेजयते लोकन्तदयुक्तं प्रचक्षते

લોકમાં જે અયોગ્ય રીતે વર્તે છે, તે અવિવેકી કહીને નિંદનીય ગણાય છે. જે કંઈ લોકોમાં ઉદ્વેગ અને અશાંતિ જગાવે, તેને ‘અયુક્ત’ કહે છે.

Verse 34

सर्वो ऽपि निग्रहो लोके न च विद्वेषपूर्वकः । न हि द्वेष्टि पिता पुत्रं यो निगृह्याति शिक्षयेत्

આ લોકમાં કોઈ પણ નિયંત્રણ કે સુધારો દ્વેષથી થતો નથી. પિતા પુત્રને દ્વેષ કરતો નથી; શિક્ષા આપવા માટે જ તેને સંયમિત કરે છે.

Verse 35

माध्यस्थेनापि निग्राह्यान्यो निगृह्णाति मार्गतः । तस्याप्यवश्यं यत्किंचिन्नैर्घृण्यमनुवर्तते

માધ્યસ્થ વ્યક્તિ પણ, નિયંત્રણયોગ્યને યોગ્ય રીતે રોકે ત્યારે, તેના માટે પણ થોડુંક કઠોરપણું અથવા નિર્દયતાનો અંશ અનિવાર્ય રીતે જોડાઈ જાય છે.

Verse 36

अन्यथा न हिनस्त्येव सदोषानप्यसौ परान् । हिनस्ति चायमप्यज्ञान्परं माध्यस्थ्यमाचरन्

નહિતર તે ક્યારેય બીજાને—દોષી હોય તોય—હાનિ ન પહોંચાડે. પરંતુ અતિશય તટસ્થતા ધારણ કરીને તે નિર્દોષો અને અજ્ઞોને પણ દુઃખ આપે છે.

Verse 37

तस्माद्दुःखात्मिकां हिंसां कुर्वाणो यः सनिर्घृणः । इति निर्बंधयंत्येके नियमो नेति चापरे

અતએવ જે નિર્દય બની દુઃખસ્વરૂપ હિંસા કરે છે, કેટલાક આગ્રહપૂર્વક કહે છે—તે નિશ્ચયે કર્મબંધનમાં બંધાય છે; આ નિયમ છે. પરંતુ બીજા કહે છે—“આ નિયમ નથી.”

Verse 38

निदानज्ञस्य भिषजो रुग्णो हिंसां प्रयुंजतः । न किंचिदपि नैर्घृण्यं घृणैवात्र प्रयोजिका

રોગના કારણને જાણનાર વૈદ્ય જ્યારે દર્દી પર કષ્ટદાયક ઉપચાર કરે છે, ત્યારે તેમાં રત્તીભર પણ નિર્દયતા નથી; અહીં પ્રેરક કારણ માત્ર કરુણા જ છે.

Verse 39

घृणापि न गुणायैव हिंस्रेषु प्रतियोगिषु । तादृशेषु घृणी भ्रान्त्या घृणान्तरितनिर्घृणः

હિંસક વિરોધીઓ પ્રત્યે કરુણા પણ ગુણ નથી. એવા લોકો પર મોહવશ દયા કરનાર, ખોટી કરુણાથી વિવેક ઢંકાઈ જતાં, અંદરથી નિર્દય બની જાય છે.

Verse 40

उपेक्षापीह दोषाह रक्ष्येषु प्रतियोगिषु । शक्तौ सत्यामुपेक्षातो रक्ष्यस्सद्यो विपद्यते

અહીં પણ, જેમની રક્ષા કરવી જોઈએ અને જે તેમના વિરોધી છે—તેમના વિષયમાં ઉપેક્ષા દોષ છે. શક્તિ હોવા છતાં અવગણના કરવાથી રક્ષિત વ્યક્તિ તરત જ વિનાશ પામે છે.

Verse 41

सर्पस्यास्यगतम्पश्यन्यस्तु रक्ष्यमुपेक्षते । दोषाभासान्समुत्प्रेक्ष्य फलतः सो ऽपि निर्घृणः

હાથમાં સર્પ દેખાતો હોવા છતાં જે રક્ષ્યની રક્ષા ઉપેક્ષે છે અને માત્ર ‘દોષાભાસ’ માનીને ટાળી દે છે, તે પરિણામે નિર્દય જ બની જાય છે।

Verse 42

तस्माद्घृणा गुणायैव सर्वथेति न संमतम् । संमतं प्राप्तकामित्वं सर्वं त्वन्यदसम्मतम्

અતએવ ઘૃણા/કરુણા સર્વ રીતે જ ગુણ છે—એવું માન્ય નથી. માન્ય તો ‘પ્રાપ્તકામિત્વ’—યોગ્ય હેતુની સિદ્ધિ; બાકી બધું અમાન્ય છે।

Verse 43

अग्नावपि समाविष्टं ताम्रं खलु सकालिकम् । इति नाग्निरसौ दुष्येत्ताम्रसंसर्गकारणात्

અગ્નિમાં મૂકેલું તાંબું પણ ખરેખર કાળિમાથી ઢંકાઈ જાય છે; પરંતુ તાંબાના સંસર્ગથી અગ્નિ દૂષિત થતી નથી. તેમ જ જગત્સંસર્ગથી પરમેશ્વર પતિ કદી મલિન થતા નથી।

Verse 44

नाग्नेरशुचिसंसर्गादशुचित्वमपेक्षते । अशुचेस्त्वग्निसंयोगाच्छुचित्वमपि जायते

અશુચિ સાથેના સંસર્ગથી અગ્નિ અશુચિ ગણાતી નથી; અશુચિ વસ્તુ જ અશુચિ ગણાય છે. પરંતુ અશુચિ પદાર્થનો અગ્નિ સાથે સંયોગ થાય તો શુચિત્વ પણ ઉત્પન્ન થાય છે—તે શુદ્ધ થાય છે।

Verse 45

एवं शोध्यात्मसंसर्गान्न ह्यशुद्धः शिवो भवेत् । शिवसंसर्गतस्त्वेष शोध्यात्मैव हि शुध्यति

આ રીતે શુદ્ધ થવા યોગ્ય આત્માના સંસર્ગથી શિવ કદી અશુદ્ધ થતા નથી. પરંતુ શિવના સંસર્ગથી એ શુદ્ધ્યાત્મા જ નિશ્ચયે શુદ્ધ થાય છે.

Verse 46

अयस्यग्नौ समाविष्टे दाहो ऽग्नेरेव नायसः । मूर्तात्मन्येवमैश्वर्यमीश्वरस्यैव नात्मनाम्

લોખંડ અગ્નિમાં મૂકતાં દાહ અગ્નિનો જ હોય છે, લોખંડનો નહીં. એ જ રીતે દેહધારી આત્માઓમાં પ્રભુની શક્તિ પ્રગટે તોય તે ઐશ્વર્ય ખરેખર માત્ર ઈશ્વરનું જ છે, આત્માઓનું નહીં.

Verse 47

न हि काष्ठं ज्वलत्यूर्ध्वमग्निरेव ज्वलत्यसौ । काष्ठस्यांगारता नाग्नेरेवमत्रापि योज्यताम्

વાસ્તવમાં લાકડું બળતું નથી; અગ્નિ જ પ્રજ્વલિત થાય છે. લાકડું અંગાર બનવું એ અગ્નિનું પરિવર્તન નથી. આ જ યુક્તિ અહીં પણ લાગુ કરવી.

Verse 48

अत एव जगत्यस्मिन्काष्ठपाषाणमृत्स्वपि । शिवावेशवशादेव शिवत्वमुपचर्यते

આથી જ આ જગતમાં લાકડું, પથ્થર અને માટી વગેરેમાં પણ—શિવના આવેશમય અધિષ્ઠાનના કારણે—‘શિવત્વ’ આરોપિત થાય છે.

Verse 49

मैत्र्यादयो गुणा गौणास्तस्मात्ते भिन्नवृत्तयः । तैर्गुणैरुपरक्तानां दोषाय च गुणाय च

મૈત્રી વગેરે ગુણ ગૌણ છે; તેથી તેમની પ્રવૃત્તિઓ ભિન્ન ભિન્ન હોય છે. તે ગુણોથી રંજિત ચિત્તવાળાઓ માટે એ જ ગુણો દોષ પણ બને છે અને ગુણ પણ.

Verse 50

यत्तु गौणमगौणं च तत्सर्वमनुगृह्णतः । न गुणाय न दोषाय शिवस्य गुणवृत्तयः

જે કંઈ ગૌણ કે અગૌણ રૂપે કહેવાય છે, તે બધું તે કૃપાથી સ્વીકારે છે. છતાં શિવની ગુણરૂપ પ્રવૃત્તિઓ તેને ન પુણ્ય ન દોષ; તે સદા નિર્લેપ છે.

Verse 51

न चानुग्रहशब्दार्थं गौणमाहुर्विपश्चितः । संसारमोचनं किं तु शैवमाज्ञामयं हितम्

વિપશ્ચિતો ‘અનુગ્રહ’ શબ્દાર્થને ગૌણ નથી માનતા. તે તો શિવની કલ્યાણકારી આજ્ઞા છે—હિતકારી અને સંસારમોચક—જે મુક્તિ આપે છે.

Verse 52

हितं तदाज्ञाकरणं यद्धितं तदनुग्रहः । सर्वं हिते नियुञ्जावः सर्वानुग्रहकारकः

તેમની આજ્ઞાનું પાલન કરવું એ જ સાચું હિત છે; અને જે હિત છે તે જ મૂળરૂપે તેમનો અનુગ્રહ છે. તેથી પરમ હિત માટે આપણે સર્વને નિયોજિત કરીએ, કારણ કે તેઓ સર્વ પર અનુગ્રહ કરનાર છે.

Verse 53

यस्तूपकारशब्दार्थस्तमप्याहुरनुग्रहम् । तस्यापि हितरूपत्वाच्छिवः सर्वोपकारकः

‘ઉપકાર’ શબ્દનો જે અર્થ છે, તેને પણ ‘અનુગ્રહ’ કહે છે. અને કારણ કે તે પણ હિતરૂપ છે, તેથી કલ્યાણસ્વભાવ શિવ સર્વનો સર્વોપકારક છે.

Verse 54

हिते सदा नियुक्तं तु सर्वं चिदचिदात्मकम् । स्वभावप्रतिबन्धं तत्समं न लभते हितम्

ચેતન અને અચેતન—બધું જ સદા હિતમાં નિયુક્ત રહે છે; પરંતુ પોતાના સ્વભાવના અવરોધથી તે પોતાના યોગ્ય, સમ્યક હિતને પ્રાપ્ત કરી શકતું નથી.

Verse 55

यथा विकासयत्येव रविः पद्मानि भानुभिः । समं न विकसन्त्येव स्वस्वभावानुरोधतः

જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણોથી કમળોને વિકસાવે છે, તેમ છતાં બધાં કમળો સમાન રીતે નથી ખીલતાં—પોતપોતાના સ્વભાવ અનુસાર; તેમ જ જીવોમાં જાગૃતિ અને અનુગ્રહનું ફળ તેમની યોગ્યતા મુજબ પ્રગટ થાય છે।

Verse 56

स्वभावो ऽपि हि भावानां भाविनो ऽर्थस्य कारणम् । न हि स्वभावो नश्यन्तमर्थं कर्तृषु साधयेत्

ભાવોના સ્વભાવ પણ થનારા ફળનું કારણ બની શકે છે; પરંતુ જે નાશવંત અને અસ્થિર છે, તેને માત્ર ‘સ્વભાવ’ અને કર્તૃત્વથી સાચે સિદ્ધ કરી શકાય નહીં।

Verse 57

सुवर्णमेव नांगारं द्रावयत्यग्निसंगमः । एवं पक्वमलानेव मोचयेन्न शिवपरान्

અગ્નિના સંગથી માત્ર સોનું જ દ્રવે છે, અંગાર નહીં. તેમ જ પ્રભુ માત્ર તે શિવપર ભક્તોને જ મુક્ત કરે છે જેમના મલ પરિપક્વ થઈ દૂર થવા યોગ્ય બન્યા હોય.

Verse 58

यद्यथा भवितुं योग्यं तत्तथा न भवेत्स्वयम् । विना भावनया कर्ता स्वतन्त्रस्सन्ततो भवेत्

જે જે રીતે થવા યોગ્ય હોય, તે પોતે પોતે તેમ થતું નથી. ભાવના વિના કર્તા સતત સ્વતંત્ર રહેતો નથી; તેની કર્તૃત્વશક્તિ અસ્થિર થાય છે.

Verse 59

स्वभावविमलो यद्वत्सर्वानुग्राहकश्शिवः । स्वभावमलिनास्तद्वदात्मनो जीवसंज्ञिताः

શિવ સ્વભાવથી નિર્મળ અને સર્વને અનુગ્રહ આપનાર છે. તેમ જ ‘જીવ’ કહેવાતા આત્માઓ સ્વભાવથી મલિન છે; તેથી તેમને તેમની મુક્તિકારક કૃપાની આવશ્યકતા છે.

Verse 60

अन्यथा संसरन्त्येते नियमान्न शिवः कथम् । कर्ममायानुबन्धोस्य संसारः कथ्यते बुधैः

નહિતર, શિવ પરમ નિયંતા ન હોય તો આ જીવો સંસારમાં કેવી રીતે ભટકે? વિદ્વાનો કહે છે—કર્મ અને માયાના સંબંધથી ઊપજેલું બંધન જ સંસાર છે।

Verse 61

अनुबन्धो ऽयमस्यैव न शिवस्येति हेतुमान् । स हेतुरात्मनामेव निजो नागन्तुको मलः

આ બંધન માત્ર જીવાત્માનું છે, શિવનું નથી—એવું કારણજ્ઞ વિદ્વાનો કહે છે. બંધનનું કારણ આત્માનો પોતાનો જ મલ છે; તે સ્વાભાવિક છે, બહારથી નવો આવી ચડેલો નથી।

Verse 62

आगन्तुकत्वे कस्यापि भाव्यं केनापि हेतुना । यो ऽयं हेतुरसावेकस्त्वविचित्रस्वभावतः

જો કોઈ વસ્તુને ‘આગંતુક’ (બહારથી ઉત્પન્ન) કહેવાય, તો તે કોઈ ને કોઈ કારણથી જ માનવી પડે. પરંતુ તે કારણ એક જ છે અને સ્વભાવથી અવિવિધ છે; તે એકલું જ આવી આગંતુકતાનું સ્પષ્ટીકરણ કરી શકતું નથી.

Verse 63

आत्मतायाः समत्वे ऽपि बद्धा मुक्ताः परे यतः । बद्धेष्वेव पुनः केचिल्लयभोगाधिकारतः

આત્મસ્વરૂપ સમાન હોવા છતાં બંધન અને મુક્તિનો ભેદ છે, કારણ કે પરમેશ્વર શિવ જ એવો નિયમ કરે છે. અને બંધ જીવોમાં પણ અધિકાર મુજબ કેટલાંકને લય (શિવમાં લીનતા) અને કેટલાંકને ભોગનો અધિકાર મળે છે.

Verse 64

ज्ञानैश्वर्यादिवैषम्यं भजन्ते सोत्तराधराः । केचिन्मूर्त्यात्मतां यान्ति केचिदासन्नगोचराः

ઉચ્ચ અને નીચ કક્ષાના સત્ત્વો જ્ઞાન, ઐશ્વર્ય વગેરેમાં વૈષમ્ય ભોગવે છે. કેટલાંક મૂર્તિમત્વ (સગુણ અવસ્થા) પામે છે, અને કેટલાંક માત્ર નજીકની સૂક્ષ્મ અનુભૂતિને જ ગોચર થાય છે.

Verse 65

मूर्त्यात्मसु शिवाः केचिदध्वनां मूर्धसु स्थिताः । मध्ये महेश्वरा रुद्रास्त्वर्वाचीनपदे स्थिताः

મૂર્તિ–આત્મ તત્ત્વોમાં કેટલાંક ‘શિવ’ કહેવાય છે, જે અધ્વોના શિખરે સ્થિત છે. મધ્યમાં ‘મહેશ્વર’ છે, અને ‘રુદ્ર’ નીચલા પદોમાં સ્થિત રહે છે.

Verse 66

आसन्ने ऽपि च मायायाः परस्मात्कारणात्त्रयम् । तत्राप्यात्मा स्थितो ऽधस्तादन्तरात्मा च मध्यतः

માયા નજીક હોવા છતાં પરમ કારણમાંથી ત્રયનો ઉદય થાય છે. તેમાં પણ જીવાત્મા નીચે સ્થિત રહે છે અને અંતરાત્મા (અંતર્વ્યાપી ઈશ્વર) મધ્યમાં પ્રતિષ્ઠિત રહી અંદરથી પ્રકાશ અને નિયંત્રણ કરે છે.

Verse 67

परस्तात्परमात्मेति ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । वर्तन्ते वसवः केचित्परमात्मपदाश्रयाः

સર્વાતીત પરમાત્મપદમાં સ્થિત રહી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર પોતાના-પોતાના કાર્યમાં પ્રવર્તે છે. તેમ જ કેટલાક વસુઓ પણ પરમાત્મપદનો આશ્રય લઈને કાર્ય કરે છે.

Verse 68

अन्तरात्मपदे केचित्केचिदात्मपदे तथा । शान्त्यतीतपदे शैवाः शान्ते माहेश्वरे ततः

કેટલાક શૈવ અંતરાત્મપદમાં, કેટલાક આત્મપદમાં સ્થિત રહે છે. કેટલાક શાંતિથી પરે પદમાં રહે છે; અને ત્યારબાદ શાંત મాహેશ્વર પદમાં સ્થિર થાય છે.

Verse 69

विद्यायान्तु यथा रौद्राः प्रतिष्ठायां तु वैष्णवाः । निवृत्तौ च तथात्मानो ब्रह्मा ब्रह्मांगयोनयः

વિદ્યાના ક્ષેત્રમાં રૌદ્ર તત્ત્વો પ્રધાન છે; પ્રતિષ્ઠાના ક્ષેત્રમાં વૈષ્ણવ શક્તિઓ પ્રબળ છે. નિવૃત્તિના માર્ગમાં આત્મજ્ઞાની સ્થિત રહે છે; અને સૃષ્ટિતત્ત્વમાં બ્રહ્મા—બ્રહ્મના અંગોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા।

Verse 70

देवयोन्यष्टकं मुख्यं मानुष्यमथ मध्यमम् । पक्ष्यादयो ऽधमाः पञ्चयोनयस्ताश्चतुर्दश

ચૌદ યોનિઓમાં આઠ દેવયોનિઓ મુખ્ય છે; માનવયોનિ મધ્યમ ગણાય છે; અને પક્ષી વગેરે પાંચ યોનિઓ અધમ માનવામાં આવે છે।

Verse 71

उत्तराधरभावो ऽपि ज्ञेयस्संसारिणो मलः । यथामभावो मुक्तस्य पूर्वं पश्चात्तु पक्वता

ઉચ્ચ-નીચનો ભાવ પણ સંસારિ જીવનો મલ (અશુદ્ધિ) જાણવો. મુક્ત માટે જાણે એવો ભાવ રહેતો નથી; પહેલાં અપક્વતા, પછી પરિપક્વતા થાય છે।

Verse 72

मलो ऽप्यामश्च पक्वश्च भवेत्संसारकारणम् । आमे त्वधरता पुंसां पक्वे तूत्तरता क्रमात्

મલ (અશુદ્ધિ) કાચો હોય કે પાકો—બન્ને સંસારબંધનનું કારણ બને છે. કાચો મલ મનુષ્યને અધોગતિ તરફ દોરે છે, અને પાકો મલ ક્રમે ઉત્તમ ગતિ તરફ લઈ જાય છે।

Verse 73

त्रिमलास्त्वधमा ज्ञेया यथोत्तरमधिष्ठिताः । त्रिमलानधितिष्ठंति द्विमलैकमलाः क्रमात्

ત્રિમલથી બંધાયેલા જીવોને અધમ જાણવાં, કારણ કે મલાધીનતા યથોત્તર વધે છે. ક્રમશઃ દ્વિમલ અને એકમલ જીવો ત્રિમલ-સ્થિતિના અધિન રહેતા નથી અને તેને વટાવી ઊર્ધ્વગતિ પામે છે.

Verse 74

इत्थमौपाधिको भेदो विश्वस्य परिकल्पितः । एकद्वित्रिमलान्सर्वाञ्छिव एको ऽधितिष्ठति

આ રીતે ઉપાધિઓને કારણે વિશ્વનો ભેદ કલ્પિત થયો છે. પરંતુ એક, બે કે ત્રણ મલથી બંધાયેલા સર્વ જીવો પર એકમાત્ર શિવ જ અધિષ્ઠાતા છે.

Verse 75

अशिवात्मकमप्येतच्छिवेनाधिष्ठितं यथा । अरुद्रात्मकमित्येवं रुद्रैर्जगदधिष्ठितम्

આ જગત સ્વયં શિવસ્વરૂપ ન હોવા છતાં શિવ દ્વારા જ વ્યાપ્ત અને અધિષ્ઠિત છે. તેમ જ ‘આ રુદ્રસ્વરૂપ નથી’ એમ કહેવાય તોય, વિશ્વ રુદ્રો દ્વારા અધિષ્ઠિત અને ધારિત છે.

Verse 76

अण्डान्ता हि महाभूमिश्शतरुद्राद्यधिष्ठिता । मायान्तमन्तरिक्षं तु ह्यमरेशादिभिः क्रमात्

બ્રહ્માંડની અંદર મહાપૃથ્વી પર શતરુદ્ર વગેરે રુદ્રો અધિષ્ઠાતા છે. અને માયા સુધીનું અંતરિક્ષ ક્રમે ઇન્દ્ર વગેરે દેવાધિપતિઓ દ્વારા શાસિત છે.

Verse 77

अंगुष्ठमात्रपर्यन्तैस्समंतात्संततं ततम् । महामायावसाना द्यौर्वाय्वाद्यैर्भुवनाधिपैः

તે સર્વ દિશાઓમાં અવિચ્છિન્ન રીતે વિસ્તરેલું હતું, પરંતુ અંગૂઠા જેટલા પ્રમાણ સુધી જ. મહામાયાની સીમા પાર દ્યુલોક છે, જ્યાં વાયુ વગેરે ભુવનાધિપતિઓ અધિષ્ઠાતા છે.

Verse 78

अनाश्रितान्तैरध्वान्तर्वर्तिभिस्समधिष्ठिताः । ते हि साक्षाद्दिविषदस्त्वन्तरिक्षसदस्तथा

તેઓ એવા અધિષ્ઠાતાઓ દ્વારા અધિષ્ઠિત છે, જે લોકમાર્ગોમાં વિહરે છે અને કોઈ એક સીમા કે સ્થિર સ્થાન પર આધાર રાખતા નથી. તેઓ સాక్షાત્ સ્વર્ગવાસી દેવો છે અને તેમ જ અંતરિક્ષવાસી પણ.

Verse 79

पृथिवीपद इत्येवं देवा देवव्रतैः स्तुता । एवन्त्रिभिर्मलैरामैः पक्वैरेव पृथक्पृथक्

આ રીતે દેવવ્રતપરાયણ દેવોએ તેણીને ‘પૃથિવીપદ’ કહી સ્તુતિ કરી. એ જ રીતે ત્રણ મલ—કાચા અને પક્વ—દ્વારા દરેક જીવ અલગ અલગ રીતે બંધાય છે.

Verse 80

निदानभूतैस्संसाररोगः पुंसां प्रवर्तते । अस्य रोगस्य भैषज्यं ज्ञानमेव न चापरम्

નિદાનરૂપ કારણોથી મનુષ્યોમાં સંસાર-રોગ પ્રવર્તે છે. આ રોગનું ઔષધ માત્ર જ્ઞાન જ છે; બીજો કોઈ ઉપાય નથી.

Verse 81

भिषगाज्ञापकः शम्भुश्शिवः परमकारणम् । अदुःखेना ऽपि शक्तो ऽसौ पशून्मोचयितुं शिवः

શંભુ—પરમકારણ શિવ—વૈદ્ય પણ છે અને ઉપદેશક પણ. જીવ દુઃખ ભોગવ્યા વિના પણ તે કલ્યાણમય પ્રભુ બંધનગ્રસ્ત પશુઓને (જીવોને) મુક્ત કરવા સમર્થ છે.

Verse 82

कथं दुःखं करोतीति नात्र कार्या विचारणा । दुःखमेव हि सर्वो ऽपि संसार इति निश्चितम्

આ કેવી રીતે દુઃખ ઉત્પન્ન કરે છે—એ અંગે અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી. કારણ કે સમગ્ર સંસારચક્ર દુઃખમય જ છે એવો નિશ્ચય છે.

Verse 83

कथं दुःखमदुःखं स्यात्स्वभावो ह्यविपर्ययः । न हि रोगी ह्यरोगी स्याद्भिषग्भैषज्यकारणात्

જે ખરેખર દુઃખ છે તે અદુઃખ કેવી રીતે બને? સ્વભાવ ઉલટાતો નથી. માત્ર વૈદ્ય અને ઔષધ કારણરૂપે હોય એટલેથી રોગી આપોઆપ નિરોગ થતો નથી.

Verse 84

रोगार्तं तु भिषग्रोगाद्भैषजैस्सुखमुद्धरेत् । एवं स्वभावमलिनान्स्वभावाद्दुःखिनः पशून्

જેમ વૈદ્ય ઔષધોથી રોગપીડિતને દુઃખમાંથી ઉઠાવી સુખ આપે છે, તેમ પ્રભુ કૃપાથી સ્વભાવથી મલિન અને સ્વભાવજન્ય દુઃખ ભોગવતા બંધ જીવોને ક્લેશમાંથી ઉદ્ધરે છે।

Verse 85

स्वाज्ञौषधविधानेन दुःखान्मोचयते शिवः । न भिषक्कारणं रोगे शिवः संसारकारणम्

પોતાની આજ્ઞા-રૂપ ઔષધના વિધાનથી શિવ દુઃખમાંથી મુક્ત કરે છે. વૈદ્ય રોગનું કારણ નથી; પરંતુ શિવ જ સંસારનું કારણ છે—એથી તેનું નિવર્તન પણ તે જ કરે છે।

Verse 86

इत्येतदपि वैषम्यं न दोषायास्य कल्पते । दुःखे स्वभावसंसिद्धे कथन्तत्कारणं शिवः

આ રીતે દેખાતું વૈષમ્ય પણ તેમના માટે દોષ બનતું નથી. જ્યારે દુઃખ જીવના પોતાના સ્વભાવથી જ સિદ્ધ થાય, ત્યારે તેનું કારણ શિવ કેવી રીતે થઈ શકે?

Verse 87

स्वाभाविको मलः पुंसां स हि संसारयत्यमून् । संसारकारणं यत्तु मलं मायाद्यचेतनम्

જીવોનો સ્વાભાવિક ‘મલ’ જ તેમને સંસારમાં ફેરવે છે. માયા આદિથી આરંભ થતો, જડસ્વરૂપ એવો એ મલ જ સંસારનું કારણ છે।

Verse 88

तत्स्वयं न प्रवर्तेत शिवसान्निध्यमन्तरा । यथा मणिरयस्कांतस्सान्निध्यादुपकारकः

તે (સાધનશક્તિ) શિવના સાન્નિધ્ય વિના સ્વયં પ્રવર્તતી નથી; જેમ અયસ્કાંત-મણિ (ચુંબક) પણ નજીકતા થવાથી જ ઉપકારક બને છે।

Verse 89

अयसश्चलतस्तद्वच्छिवो ऽप्यस्येति सूरयः । न निवर्तयितुं शक्यं सान्निध्यं सदकारणम्

વિદ્વાનો કહે છે—“જેમ લોખંડ (ચુંબકથી આકર્ષાઈ) ચાલે છે, તેમ આ જીવ પણ શિવ તરફ ચાલે છે.” સદ્કારણથી પ્રાપ્ત શિવ-સાન્નિધ્યને રોકી કે પાછું ફેરવી શકાય નહીં।

Verse 90

अधिष्ठाता ततो नित्यमज्ञातो जगतश्शिवः । न शिवेन विना किंचित्प्रवृत्तमिह विद्यते

અતએવ જગતના નિત્ય અધિષ્ઠાતા, અદૃશ્ય અંતર્યામી ભગવાન શિવ જ છે. આ લોકમાં શિવ વિના કશુંય ચાલતું નથી, કશુંય પ્રવૃત્ત થતું નથી.

Verse 91

तत्प्रेरितमिदं सर्वं तथापि न स मुह्यति । शक्तिराज्ञात्मिका तस्य नियन्त्री विश्वतोमुखी

આ બધું તેની પ્રેરણાથી જ પ્રવર્તે છે, છતાં તે મોહિત થતો નથી। તેની શક્તિ—આજ્ઞાસ્વરૂપિણી—સર્વદિશામુખી બની વિશ્વની નિયંત્રિણી છે।

Verse 92

तया ततमिदं शश्वत्तथापि स न दुष्यति । अनिदं प्रथमं सर्वमीशितव्यं स ईश्वरः

તેની શક્તિથી આ સમગ્ર વિશ્વ સદાય વ્યાપ્ત છે, છતાં તે તેમાં દૂષિત થતો નથી। તે કશાથી ઉત્પન્ન નથી—આદિ છે; આ બધું તેની શાસનયોગ્ય છે; તે જ ઈશ્વર છે।

Verse 93

ईशनाच्च तदीयाज्ञा तथापि स न दुष्यति । यो ऽन्यथा मन्यते मोहात्स विनष्यति दुर्मतिः

આ ઈશાન દ્વારા આપેલું અને તેની જ આજ્ઞા હોવાથી તેમાં દોષ નથી। પરંતુ જે મોહથી તેને અન્યથા માને છે, તે દુર્મતિ નાશ પામે છે।

Verse 94

तच्छक्तिवैभवादेव तथापि स न दुष्यति । एतस्मिन्नंतरे व्योम्नः श्रुताः वागरीरिणी

તે દિવ્ય શક્તિના વૈભવ માત્રથી પણ તે છતાં દૂષિત થતો નથી. એટલામાં આકાશમાંથી એક અશરીરી વાણી સંભળાઈ.

Verse 95

सत्यमोममृतं सौम्यमित्याविरभवत्स्फुटम् । ततो हृष्टतराः सर्वे विनष्टाशेषसंशयाः

સ્પષ્ટ રીતે આ વાણી પ્રગટ થઈ—“સત્ય—ૐ—અમૃત—સૌમ્ય, મંગલમય।” ત્યારબાદ સર્વે અત્યંત હર્ષિત થયા, કારણ કે બાકી રહેલા બધા સંશયો સંપૂર્ણ નાશ પામ્યા.

Verse 96

मुनयो विस्मयाविष्टाः प्रेणेमुः पवनं प्रभुम् । तथा विगतसन्देहान्कृत्वापि पवनो मुनीन्

મુનિઓ આશ્ચર્યમાં લીન થઈ પ્રભુ પવન (વાયુદેવ)ને પ્રણામ કરવા લાગ્યા; અને પવને પણ તેમના સંશયો દૂર કરીને મુનિઓનું સન્માન કર્યું।

Verse 97

नैते प्रतिष्ठितज्ञाना इति मत्वैवमब्रवीत् । वायुरुवाच्व । परोक्षमपरोक्षं च द्विविधं ज्ञानमिष्यते

“આ લોકો સ્થિર જ્ઞાનમાં પ્રતિષ્ઠિત નથી” એમ માનીને તેણે કહ્યું. વાયુ બોલ્યા—જ્ઞાન બે પ્રકારનું માનવામાં આવે છે: પરોક્ષ અને અપરોક્ષ।

Verse 98

परोक्षमस्थिरं प्राहुरपरोक्षं तु सुस्थिरम् । हेतूपदेशगम्यं यत्तत्परोक्षं प्रचक्षते

પરોક્ષ જ્ઞાનને તેઓ અસ્થિર કહે છે, અને અપરોક્ષને સુસ્થિર. જે હેતુ અને ઉપદેશથી પ્રાપ્ત થાય, તેને ‘પરોક્ષ’ કહેવામાં આવે છે।

Verse 99

अपरोक्षं पुनः श्रेष्ठादनुष्ठानाद्भविष्यति । नापरोक्षादृते मोक्ष इति कृत्वा विनिश्चयम्

શ્રેષ્ઠ અનુષ્ઠાનથી ફરી અપરોક્ષ જ્ઞાન પ્રગટ થાય છે. અપરોક્ષ અનુભૂતિ વિના મોક્ષ નથી—એવો દૃઢ નિશ્ચય કરીને એ નિશ્ચયમાં સ્થિર રહેવું જોઈએ.

Verse 100

श्रेष्ठानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रयतध्वमतन्द्रिताः

શ્રેષ્ઠ અનુષ્ઠાનની સિદ્ધિ માટે અવિરત પ્રયત્ન કરો; સાવધાન રહો અને પ્રમાદ ત્યજો.