अग्नीषोमात्मकविश्ववर्णनम् / The Universe as Agni–Soma (Fire and Nectar)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ પૂછે છે—દેવી/શક્તિને ‘આજ્ઞા’ કેમ કહેવાય છે અને જગતને અગ્નિ–સોમ તથા વાક્–અર્થ સ્વરૂપ કેમ કહ્યું છે. વાયુ કહે છે: અગ્નિ એ શક્તિની રૌદ્રી, ઉગ્ર, તૈજસી પ્રકાશમય વૃત્તિ છે; સોમ એ શક્તિનો શાક્ત, અમૃતપૂર્ણ, શાંતિકારક ભાવ છે. તે તેજ અને રસ/અમૃતને સર્વ જીવોમાં વ્યાપ્ત સૂક્ષ્મ તત્ત્વો તરીકે દર્શાવે છે—તેજ સૂર્ય/અગ્નિની જેમ ક્રિયાશીલ, રસ સોમ્ય જળની જેમ પોષક; એમના ભેદરૂપોથી જ ચરાચર જગત ટક્યું છે. યજ્ઞ અને પ્રકૃતિની કારણશ્રેણી—આહુતિથી અન્ન, વરસાદથી વૃદ્ધિ—દ્વારા અગ્નિ–સોમ ચક્ર પર લોકસ્થિતિ આધારિત છે એમ સમજાવે છે. અંતે અગ્નિનું ઊર્ધ્વગમન અને સોમ/અમૃતનું અધોગમન દર્શાવી, નીચે કાલાગ્નિ અને ઉપર શક્તિ—બન્ને પરસ્પરપૂરક ક્રિયાઓ છે એમ નિરૂપે છે.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । देवीं समादधानेन देवेनेदं किमीरितम् । अग्निषोमात्मकं विश्वं वागर्थात्मकमित्यपि
ઋષિઓએ કહ્યું—દેવીની પ્રતિષ્ઠા કરતાં દેવએ શું કહ્યું? શું એમ કે સમગ્ર વિશ્વ અગ્નિ‑સોમસ્વરૂપ છે અને વાણી તથા અર્થસ્વરૂપ પણ છે?
Verse 2
आज्ञैकसारमैश्वर्यमाज्ञा त्वमिति चोदितम् । तदिदं श्रोतुमिच्छामो यथावदनुपूर्वशः
તમે કહ્યું કે ઐશ્વર્યનું સાર માત્ર ‘આજ્ઞા’ છે, અને ‘તું જ તે આજ્ઞા છે’ એમ પણ જણાવ્યું. તેથી અમે આ વાત યથાવત્, સ્પષ્ટ રીતે અને ક્રમશઃ સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.
Verse 3
वायुरुवाच । अग्निरित्युच्यते रौद्री घोरा या तैजसी तनुः । सोमः शाक्तो ऽमृतमयः शक्तेः शान्तिकरी तनुः
વાયુએ કહ્યું—જે રૌદ્રી, ઘોર અને તેજોમય તનુ છે તેને ‘અગ્નિ’ કહે છે. અને ‘સોમ’ શાક્ત, અમૃતમય—શક્તિને શાંતિ આપનાર તનુ છે.
Verse 4
अमृतं यत्प्रतिष्ठा सा तेजो विद्या कला स्वयम् । भूतसूक्ष्मेषु सर्वेषु त एव रसतेजसी
એ પ્રતિષ્ઠા જ અમૃતસ્વરૂપ છે; એ જ સ્વયં તેજ, વિદ્યા અને દિવ્ય કલા છે. સર્વ ભૂતોના સૂક્ષ્મ અવસ્થાઓમાં એ જ રસ અને તેજ—બન્ને રૂપે અંતઃશક્તિ બની સ્થિત રહે છે.
Verse 5
द्विविधा तेजसो वृत्तिसूर्यात्मा चानलात्मिका । तथैव रसवृत्तिश्च सोमात्मा च जलात्मिका
તેજ તત્ત્વની વૃત્તિ દ્વિવિધ છે—એક સૂર્યાત્મક અને બીજી અનલાત્મક. તેવી જ રીતે રસની વૃત્તિ પણ દ્વિવિધ છે—એક સોમાત્મક અને બીજી જલાત્મક.
Verse 6
विद्युदादिमयन्तेजो मधुरादिमयो रसः । तेजोरसविभेदैस्तु धृतमेतच्चराचरम्
તેજ વિદ્યુત વગેરે રૂપોથી યુક્ત છે અને રસ મધુર વગેરે સ્વાદોથી યુક્ત છે. તેજ અને રસના ભેદોથી જ આ સમગ્ર ચરાચર જગત ધારિત છે.
Verse 7
अग्नेरमृतनिष्पत्तिरमृतेनाग्निरेधते । अत एव हि विक्रान्तमग्नीषोमं जगद्धितम्
અગ્નિમાંથી અમૃતની નિષ્પત્તિ થાય છે અને એ જ અમૃતથી અગ્નિ પોષાઈને વધે છે. તેથી અગ્નિ-સોમનું સંયુક્ત તત્ત્વ ‘અગ્નીષોમ’ પરાક્રમી અને જગતહિતકારી છે.
Verse 8
हविषे सस्यसम्पत्तिर्वृष्टिः सस्याभिवृद्धये । वृष्टेरेव हविस्तस्मादग्नीषोमधृतं जगत्
હવિષથી અન્નસમૃદ્ધિ થાય છે; અન્નવૃદ્ધિ માટે વરસાદ થાય છે. અને વરસાદ પણ હવિષમાંથી જ જન્મે છે; તેથી આ જગત અગ્નિ અને સોમથી ધારિત છે.
Verse 9
अग्निरूर्ध्वं ज्वलत्येष यावत्सौम्यं परामृतम् । यावदग्न्यास्पदं सौम्यममृतं च स्रवत्यधः
આ અગ્નિ ઉપર તરફ જ્વલિત રહે છે, જ્યાં સુધી સૌમ્ય પરમ અમૃત વિદ્યમાન છે. અને જ્યાં સુધી તે સૌમ્ય અમૃત—અગ્નિના આસન પર સ્થિત—નીચે તરફ સ્રવતું રહે છે.
Verse 10
अत एव हि कालाग्निरधस्ताच्छक्तिरूर्ध्वतः । यावदादहनं चोर्ध्वमधश्चाप्लावनं भवेत्
આથી જ કાલાગ્નિ નીચે છે અને (દિવ્ય) શક્તિ ઉપર છે. જ્યાં સુધી ઉપર તરફ દહન અને નીચે તરફ આપ્લાવન/પ્રવાહ રહે, ત્યાં સુધી આ વ્યવસ્થા ટકી રહે છે.
Verse 11
आधारशक्त्यैव धृतः कालाग्निरयमूर्ध्वगः । तथैव निम्नगः सोमश्शिवशक्तिपदास्पदः
આધાર-શક્તિ દ્વારા જ આ ઊર્ધ્વગામી કાલાગ્નિ ધારિત છે. તેમ જ અધોગામી સોમ શિવ-શક્તિનું પદ અને આશ્રય છે, જ્યાં શિવ-શક્તિ તત્ત્વ પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.
Verse 12
शिवश्चोर्ध्वमधश्शक्तिरूर्ध्वं शक्तिरधः शिवः । तदित्थं शिवशक्तिभ्यान्नाव्याप्तमिह किञ्चन
ઉપર શિવ અને નીચે શક્તિ; તેમજ ઉપર શક્તિ અને નીચે શિવ. આ રીતે અહીં શિવ-શક્તિથી વ્યાપ્ત ન હોય એવું કશું જ નથી.
Verse 13
असकृच्चाग्निना दग्धं जगद्यद्भस्मसात्कृतम् । अग्नेर्वीर्यमिदं चाहुस्तद्वीर्यं भस्म यत्ततः
ભસ્મને અગ્નિનું જ વીર્ય કહે છે; કારણ કે જગત વારંવાર અગ્નિથી દગ્ધ થઈ ભસ્મસાત થાય છે, તેથી જે ભસ્મ બને તે અગ્નિશક્તિ જ કહેવાય છે।
Verse 14
यश्चेत्थं भस्मसद्भावं ज्ञात्वा स्नाति च भस्मना । अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्बद्धः पाशात्प्रमुच्यते
જે આ રીતે ભસ્મના સત્ય સ્વરૂપને જાણી ભસ્મથી સ્નાન કરે અને “અગ્નિ…” વગેરે મંત્રોથી અભિમંત્રિત થઈ ભસ્મ ધારણ કરે, તે પાશબંધનથી મુક્ત થાય છે।
Verse 15
अग्नेर्वीर्यं तु यद्भस्म सोमेनाप्लावितम्पुनः । अयोगयुक्त्या प्रकृतेरधिकाराय कल्पते
અગ્નિનું વીર્યરૂપ જે ભસ્મ છે, તે સોમથી ફરી ભીંજવાય તોય, યોગની શિસ્ત વિના ધારણ કરાય તો તે માત્ર પ્રકૃતિના અધિકારક્ષેત્ર માટે જ યોગ્ય બને છે; પરમ શૈવ લક્ષ્ય માટે નહીં।
Verse 16
योगयुक्त्या तु तद्भस्म प्लाव्यमानं समन्ततः । शाक्तेनामृतवर्षेण चाधिकारान्निवर्तयेत्
યોગયુક્તિથી તે પવિત્ર ભસ્મ સર્વત્ર પરિપ્લાવિત થઈ, શક્તિરૂપ અમૃતવર્ષા દ્વારા સાંસારિક અધિકારો અને દાવાઓમાંથી નિવૃત્ત કરવું જોઈએ।
Verse 17
अतो मृत्युंजयायेत्थममृतप्लावनं सदा । शिवशक्त्यमृतस्पर्शे लब्धं येन कुतो मृतिः
અતએવ મૃત્યુઞ્જય થવા માટે આ સદા ઉપલબ્ધ ‘અમૃત-પ્લાવન’ છે; શિવશક્તિના અમૃતસ્પર્શથી જેને તે પ્રાપ્ત થાય, તેને મૃત્યુ ક્યાંથી આવે?
Verse 18
यो वेद दहनं गुह्यं प्लावनं च यथोदितम् । अग्नीषोमपदं हित्वा न स भूयो ऽभिजायते
જે શાસ્ત્રોક્ત ગુહ્ય ‘દહન’ અને ‘પ્લાવન’ને યથાવત જાણે છે, અને અગ્નિ-સોમથી બંધાયેલ અવસ્થા (કર્મકાંડિય દ્વૈત) ત્યજી દે છે, તે ફરી જન્મ લેતો નથી।
Verse 19
शिवाग्निना तनुं दग्ध्वा शक्तिसौम्या मृतेन यः । प्लावयेद्योगमार्गेण सो ऽमृतत्वाय कल्पते
જે શિવાગ્નિથી દેહાભિમાન દગ્ધ કરીને, પછી યોગમાર્ગે શક્તિરૂપ સૌમ્ય અમૃતથી તેને પ્લાવિત/પરિપૂર્ણ કરે છે, તે અમૃતત્વ (મોક્ષ) માટે યોગ્ય બને છે।
Verse 20
हृदि कृत्वेममर्थं वै देवेन समुदाहृतम् । अग्नीषोमात्मकं विश्वं जगदित्यनुरूपतः
દેવે ઉચ્ચારેલા આ અર્થને હૃદયમાં સ્થિર કરીને, તેના યથાર્થ ભાવ મુજબ સમજવું કે સમગ્ર વિશ્વ—આ ચરાચર જગત—અગ્નિ અને સોમ સ્વરૂપ છે।
Frequently Asked Questions
Rather than a narrative episode, the chapter is a doctrinal dialogue: the sages ask for clarification of a prior statement, and Vāyu delivers a metaphysical explanation of the cosmos as agni–soma and as vāk–artha.
Agni and soma are not merely Vedic deities but symbolic modalities of Śakti: agni is raudra tejas (transformative heat), soma is śākta amṛta (immortalizing, pacifying essence). Their interplay models both cosmology and inner spiritual energetics.
Agni manifests as upward-burning, solar/fire-like tejas; soma manifests as downward-flowing amṛta/rasa, watery nourishment. Together they sustain the carā–acarā (moving and unmoving) world through differentiated functions.