दक्षस्य यज्ञप्रवृत्तिः तथा ईश्वरवर्जितदेवसमागमः (Dakṣa’s Sacrificial Undertaking and the Devas’ Assembly without Īśvara)
અધ્યાય ૧૯માં ઋષિઓ પૂછે છે—ધર્મ અને અર્થના નામે યજ્ઞમાં પ્રવૃત્ત છતાં દુરાત્મા દક્ષના યજ્ઞમાં મહેશ્વરે વિઘ્ન કેવી રીતે કર્યું? વાયુ સમય‑સ્થાન જણાવે છે—હિમવંત પર દેવી સાથે દેવના દીર્ઘ ક્રીડાવાસ પછી વૈવસ્વત મન્વંતર આવે છે. ત્યારે પ્રાચેતસ દક્ષ ગંગાદ્વારના શુભ પ્રદેશમાં, હિમવંતની પીઠ પર, ઋષિ‑સિદ્ધસેવિત સ્થાને અશ્વમેધ યજ્ઞ સ્થાપે છે. ઇન્દ્રના નેતૃત્વમાં આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, સાધ્યો, મરુતો, સોમ‑આજ્ય‑ધૂમભાગી દેવો, અશ્વિનીકુમારો, પિતૃગણ, મહર્ષિઓ અને વિષ્ણુ—બધા યજ્ઞભાગી બની સમાગમ કરે છે. પરંતુ ઈશ્વર (શિવ) વિના સમગ્ર દેવસમૂહને જોઈ દધીચિ ક્રોધે દક્ષને કહે છે—અયોગ્યમાં પૂજા અને યોગ્યનો સત્કાર ન કરવો મહાપાપનું કારણ છે. તેથી શિવવર્જનથી યજ્ઞ બહારથી પૂર્ણ દેખાય છે, પણ અંદરથી દોષયુક્ત રહે છે; આ જ આવનારા સંઘર્ષનું ધાર્મિક‑વિધિગત મૂળ છે.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । कथं दक्षस्य धर्मार्थं प्रवृत्तस्य दुरात्मनः । महेशः कृतवान् विघ्नमेतदिच्छाम वेदितुम्
ઋષિઓએ કહ્યું—ધર્મ અને અર્થ માટે પ્રવૃત્ત એવા દુષ્ટમનના દક્ષના યજ્ઞમાં મહેશે કેવી રીતે વિઘ્ન કર્યું? અમે આ જાણવું ઈચ્છીએ છીએ।
Verse 2
वायुरुवाच । विश्वस्य जगतो मातुरपि देव्यास्तपोबलात् । पितृभावमुपागम्य मुदिते हिमवद्गिरौ
વાયુએ કહ્યું—સમસ્ત જગતની માતા દેવીના તપોબળથી (શિવ) પિતૃભાવને પ્રાપ્ત થયા, અને પ્રસન્ન હિમવત પર્વત પર (દિવ્ય લીલા પ્રગટ થઈ)।
Verse 3
देवे ऽपि तत्कृतोद्वाहे हिमवच्छिखरालये । संकीडति तया सार्धं काले बहुतरे गते
દેવ શિવે લગ્ન સંપન્ન કર્યા પછી પણ, હિમવાનના શિખર પર નિવાસ કરતાં, ઘણો સમય વીતી ગયો છતાં, પાર્વતી સાથે ક્રીડા‑વિહાર કર્યો.
Verse 4
वैवस्वते ऽंतरे प्राप्ते दक्षः प्राचेतसः स्वयम् । अश्वमेधेन यज्ञेन यक्ष्यमाणो ऽन्वपद्यत
વૈવસ્વત મન્વંતર પ્રાપ્ત થતાં પ્રાચેતસપુત્ર દક્ષે સ્વયં અશ્વમેધ યજ્ઞ કરવા ઇચ્છી યજ્ઞારંભ કર્યો।
Verse 5
ततो हिमवतः पृष्ठे दक्षो वै यज्ञमाहरत् । गंगाद्वारे शुभे देशे ऋषिसिद्धनिषेविते
ત્યારબાદ દક્ષે હિમવંતના ઢાળ પર, ગંગાદ્વાર નામના શુભ પ્રદેશમાં—ઋષિ અને સિદ્ધજનોથી સેવિત સ્થાને—યજ્ઞ કર્યો।
Verse 6
तस्य तस्मिन्मखेदेवाः सर्वे शक्र पुरोगमाः । गमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा
તેના તે યજ્ઞમાં શક્ર (ઇન્દ્ર)ના નેતૃત્વમાં સર્વ દેવતાઓ એકત્ર થયા અને ત્યારે પ્રસ્થાન કરવાનો નિશ્ચય કર્યો।
Verse 7
आदित्या वसवो रुद्रास्साध्यास्सह मरुद्गणैः । ऊष्मपाः सोमपाश्चैव आज्यपा धूमपास्तथा
આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, સાધ્યો—મરુદ્ગણો સહિત—અને ઊષ્મપો, સોમપો, તેમજ આજ્યપો અને ધૂમપો પણ હાજર હતા।
Verse 8
अश्विनौ पितरश्चैव तथा चान्ये महर्षयः । विष्णुना सहिताः सर्वे स्वागता यज्ञभागिनः
અશ્વિનીકુમારો, પિતૃગણ તથા અન્ય મહર્ષિઓ પણ—વિષ્ણુ સાથે—બધા જ આવ્યા; યજ્ઞના નિયત ભાગના અધિકારી હોવાથી તેમનું સન્માનપૂર્વક સ્વાગત થયું।
Verse 9
दृष्ट्वा देवकुलं सर्वमीश्वरेण विनागतम् । दधीचो मन्युनाविष्टो दक्षमेवमभाषत
ઈશ્વર (શિવ) વિના સમગ્ર દેવસમૂહને ત્યાં આવેલો જોઈ, ક્રોધથી આવિષ્ટ દધીચિએ દક્ષને આ રીતે કહ્યું।
Verse 10
दधीच उवाच । अप्रपूज्ये चैव पूजा पूज्यानां चाप्य पूजने । नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः
દધીચિ બોલ્યા—અપૂજ્યને પૂજા કરવી અને સાચા પૂજ્યજનની પૂજા ન કરવી—આવું કરનાર મનુષ્ય નિશ્ચયે મહાપાપ પામે છે; તેમાં સંશય નથી।
Verse 11
असतां संमतिर्यत्र सतामवमतिस्तथा । दंडो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः
જ્યાં દુષ્ટોની પ્રશંસા થાય અને સજ્જનોનું અપમાન થાય, ત્યાં દેવકૃત ભયંકર દંડ તત્કાળ પડી જાય છે।
Verse 12
एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः पुनर्दक्षमभाषत । पूज्यं तु पशुभर्तारं कस्मान्नार्चयसे प्रभुम्
આવું કહી તે બ્રાહ્મણ-ઋષિએ ફરી દક્ષને કહ્યું—‘પૂજ્ય એવા, સર્વ પ્રાણીઓના સ્વામી-રક્ષક પશુપતિ પ્રભુની તું આરાધના કેમ કરતો નથી?’
Verse 13
दक्ष उवाच । संति मे बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्दिनः । एकादशावस्थिता ये नान्यं वेद्मि महेश्वरम्
દક્ષે કહ્યું—મારા ઘણા રુદ્રો છે, શૂલધારી અને જટાધારી; તેઓ એકાદશ રૂપે સ્થિત છે. તેમના સિવાય હું અન્ય કોઈ મહેશ્વરને માનતો નથી.
Verse 14
दधीच उवाच । किमेभिरमरैरन्यैः पूजितैरध्वरे फलम् । राजा चेदध्वरस्यास्य न रुद्रः पूज्यते त्वया
દધીચિએ કહ્યું—આ યજ્ઞમાં અન્ય દેવતાઓની પૂજા કરવાથી શું ફળ? જો આ અધ્વરના રાજા રુદ્રને તું પૂજતો નથી, તો આ યજ્ઞનું રાજત્વ જ શું?
Verse 15
ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्रष्टा यः प्रभुरव्ययः । ब्रह्मादयः पिशाचांता यस्य कैंकर्यवादिनः
અવ્યય પ્રભુ—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશના પણ સર્જક; જેમના સેવકત્વને બ્રહ્માથી લઈને પિશાચો સુધી સર્વ સત્તાઓ સ્વીકારે છે.
Verse 16
प्रकृतीनां परश्चैव पुरुषस्य च यः परः । चिंत्यते योगविद्वद्भि ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
જે પ્રકૃતિના વિકારો કરતાં પર છે અને પુરુષથી પણ પરાત્પર છે—એનું જ ચિંતન યોગવિદ્વાન અને તત્ત્વદર્શી ઋષિઓ કરે છે.
Verse 17
अक्षरं परमं ब्रह्म ह्यसच्च सदसच्च यत् । अनादिमध्यनिधनमप्रतर्क्यं सनातनम्
તે અક્ષર પરમ બ્રહ્મ છે—અસત્ અને સત્ બંનેથી પરે રહીને પણ બંનેનું આધાર છે. તે આદિ-મધ્ય-નિધન રહિત, તર્કાતીત અને સનાતન છે.
Verse 18
यः स्रष्टा चैव संहर्ता भर्ता चैव महेश्वरः । तस्मादन्यं न पश्यामि शंकरात्मानमध्वरे
જે સ્રષ્ટા, સંહારક અને ધારક છે—તે જ મહેશ્વર મહાદેવ. તેથી આ યજ્ઞમાં હું બીજાને નથી જોતો; યજ્ઞના આત્મરૂપે મને માત્ર શંકર જ દેખાય છે.
Verse 19
दक्ष उवाच । एतन्मखेशस्य सुवर्णपात्रे हविः समस्तं विधिमंत्रपूतम् । विष्णोर्नयाम्यप्रतिमस्य भागं प्रभोर्विभज्यावहनीयमद्य
દક્ષે કહ્યું: વિધિ અને મંત્રથી પવિત્ર થયેલું આ સમગ્ર હવિ યજ્ઞપતિના સુવર્ણપાત્રમાં મૂકાયું છે. આજે હું અપ્રતિમ વિષ્ણુનો ભાગ લઈ જઈ, પ્રભુ માટે વહેંચી, આહવનીય અગ્નિમાં યથાવિધિ અર્પણ કરીશ.
Verse 20
दधीच उवाच । यस्मान्नाराधितो रुद्रस्सर्वदेवेश्वरेश्वरः । तस्माद्दक्ष तवाशेषो यज्ञो ऽयं न भविष्यति
દધીચિએ કહ્યું: સર્વ દેવેશ્વરોના પણ ઈશ્વર એવા રુદ્રની આરાધના થઈ નથી; તેથી હે દક્ષ, તારો આ સમગ્ર યજ્ઞ ફળશે નહીં.
Verse 21
इत्युक्त्वा वचनं क्रुद्धो दधीचो मुनिसत्तमः । निर्गम्य च ततो देशाज्जगाम स्वकमाश्रमम्
આવું કહી ક્રોધિત થયેલા મુનિશ્રેષ્ઠ દધીચિ તે સ્થાનેથી નીકળી પોતાના આશ્રમમાં ગયા.
Verse 22
निर्गते ऽपि मुनौ तस्मिन्देवा दक्षं न तत्यजुः । अवश्यमनुभावित्वादनर्थस्य तु भाविनः
તે મુનિ નીકળી ગયા છતાં દેવોએ દક્ષને ત્યાગ્યો નહીં; કારણ કે આવનાર અનર્થ અવશ્ય ભોગવવાનો હતો અને તે ટાળી શકાય તેમ નહોતો।
Verse 23
एतस्मिन्नेव काले तु ज्ञात्वैतत्सर्वमीश्वरात् । दग्धुं दक्षाध्वरं विप्रा देवी देवमचोदयत्
એ જ સમયે ઈશ્વર પાસેથી સર્વ જાણીને, હે વિપ્રો, દેવીએ દેવાધિદેવ શિવને દક્ષના યજ્ઞને દગ્ધ કરવા પ્રેર્યા.
Verse 24
देव्या संचोदितो देवो दक्षाध्वरजिघांसया । ससर्ज सहसा वीरं वीरभद्रं गणेश्वरम्
દેવીની પ્રેરણાથી, દક્ષના યજ્ઞનો વિનાશ કરવા તત્પર દેવાધિદેવે તત્કાળ ગણાધિપતિ વીરભદ્રને પ્રગટ કર્યો.
Verse 25
सहस्रवदनं देवं सहस्रकमलेक्षणम् । सहस्रमुद्गरधरं सहस्रशरपाणिकम्
મેં સહસ્ર મુખવાળા દેવને જોયો, સહસ્ર કમળ-નેત્રવાળાને; સહસ્ર મુદગર ધારણ કરનાર અને સહસ્ર બાણ હાથમાં ધરનારને।
Verse 26
शूलटंकगदाहस्तं दीप्तकार्मुकधारिणम् । चक्रवज्रधरं घोरं चंद्रार्धकृतशेखरम्
તેણાના હાથમાં ત્રિશૂલ, ટંક/પરશુ અને ગદા હતા; તે દીપ્ત ધનુષ ધારણ કરતો હતો. ચક્ર અને વજ્ર ધારક, મહિમામાં ઘોર, અને મસ્તક પર અર્ધચંદ્રને શેખરરૂપે ધારણ કરનાર હતો.
Verse 27
कुलिशोद्योतितकरं तडिज्ज्वलितमूर्धजम् । दंष्ट्राकरालं बिभ्राणं महावक्त्रं महोदरम्
તેણો હાથ વજ્રની કાંતિથી ઝગમગતો હતો અને જટાઓ વીજળી જેવી જ્વલિત હતી. ભયંકર દંષ્ટ્રાઓ ધારણ કરીને, વિશાળ મુખ અને મહોદરવાળો તે અત્યંત ઘોર રૂપે પ્રગટ થયો।
Verse 28
विद्युज्जिह्वं प्रलंबोष्ठं मेघसागरनिःस्वनम् । वसानं चर्म वैयाघ्रं महद्रुधिरनिस्रवम्
(તે) વિદ્યુત જેવી જિહ્વાવાળો, લટકતા હોઠવાળો, મેઘગર્જના અને સાગરનાદ સમો નાદ કરતો; વ્યાઘ્રચર્મ ધારણ કરેલો, અને પ્રચુર રક્તધારાઓ વહાવતો।
Verse 29
गण्डद्वितयसंसृष्टमण्डलीकृतकुण्डलम् । वरामरशिरोमालावलीकलितशेखरम्
તેના વર્તુળાકાર કુંડળો બંને ગાલ પાસે લાગેલા હતા, અને તેનો શેખર શ્રેષ્ઠ અમરોના શિરમાળાઓની શ્રેણીથી શોભિત હતો।
Verse 30
रणन्नूपुरकेयूरमहाकनकभूषितम् । रत्नसंचयसंदीप्तं तारहारावृतोरसम्
ઝણઝણતા નૂપુર અને કેયૂરોથી યુક્ત, મહાન સોનાના આભૂષણોથી વિભૂષિત; રત્નસંચયોથી દીપ્ત, અને તારકાસમાન મુક્તાહારથી ઉર ઢંકાયેલું તે દિવ્ય રૂપ દેખાયું।
Verse 31
महाशरभशार्दूलसिंहैः सदृशविक्रमम् । प्रशस्तमत्तमातंगसमानगमनालसम्
તેમનો પરાક્રમ મહાશરભ, વ્યાઘ્ર અને સિંહ સમાન હતો; અને તેમનું ગમન પ્રસિદ્ધ મત્ત રાજહાથીની જેમ ધીમું, ગૌરવભર્યું હતું।
Verse 32
शंखचामरकुंदेन्दुमृणालसदृशप्रभम् । सतुषारमिवाद्रीन्द्रं साक्षाज्जंगमतां गतम्
શંખ, ચામર, કુંદ, ચંદ્ર અને મૃણાલ સમાન તેની કાંતિ હતી; તે પર્વતરાજ જાણે તુષારથી ઢંકાયેલો દેખાયો અને સાચે જ ગતિ પામી સજીવ સમો લાગ્યો।
Verse 33
ज्वालामालापरिक्षिप्तं दीप्तमौक्तिकभूषणम् । तेजसा चैव दीव्यंतं युगांत इव पावकम्
જ્વાલામાળાથી પરિઘેરાયેલું, દીપ્ત મૌક્તિકભૂષણોથી વિભૂષિત તે સ્વરૂપ તેજથી એમ જ્વલિત થયું—જાણે યુગાંતની પ્રલયાગ્નિ હોય.
Verse 34
स जानुभ्यां महीं गत्वा प्रणतः प्रांजलिस्ततः । पार्श्वतो देवदेवस्य पर्यतिष्ठद्गणेश्वरः
પછી ગણેશ્વર ઘૂંટણિયે ધરતી પર ઉતરી, કરજોડે પ્રણામ કરીને, દેવોના દેવ ભગવાન શિવના પાર्श્વે સતર્ક ઊભા રહ્યા।
Verse 35
मन्युना चासृजद्भद्रां भद्रकालीं महेश्वरीम् । आत्मनः कर्मसाक्षित्वे तेन गंतुं सहैव तु
અને પોતાના ક્રોધમાંથી તેમણે કલ્યાણમયી દેવી—મહેશ્વરી ભદ્રકાળી—ને પ્રગટ કરી, જેથી પોતાના કર્મની સાક્ષી બની તે પણ તેમના સાથે ત્યાં જાય।
Verse 36
तं दृष्ट्वावस्थितं वीरभद्रं कालाग्निसन्निभम् । भद्रया सहितं प्राह भद्रमस्त्विति शंकरः
કાલાગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત થઈ ઊભેલા વીરભદ્રને જોઈ, શંકરે ભદ્રા સહિત તેને કહ્યું—“તારું મંગળ થાઓ.”
Verse 37
स च विज्ञापयामास सह देव्या महेश्वरम् । आज्ञापय महादेव किं कार्यं करवाण्यहम्
પછી તે દેવી સહિત મહેશ્વરને વિનયપૂર્વક નિવેદન કર્યુ—“આજ્ઞા આપો, હે મહાદેવ! હું કયું કાર્ય કરું?”
Verse 38
ततस्त्रिपुरहा प्राह हैमवत्याः प्रियेच्छया । वीरभद्रं महाबाहुं वाचा विपुलनादया
પછી ત્રિપુરહા ભગવાન શિવે, હૈમવતી (પાર્વતી)ની પ્રિય ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા માટે, મહાબાહુ વીરભદ્રને પ્રબળ નાદવાળી વાણીથી કહ્યું।
Verse 39
देवदेव उवाच । प्राचेतसस्य दक्षस्य यज्ञं सद्यो विनाशय । भद्रकाल्या सहासि त्वमेतत्कृत्यं गणेश्वर
દેવોના દેવ મહાદેવે કહ્યું— ‘પ્રાચેતસના પુત્ર દક્ષનો યજ્ઞ તત્કાળ નાશ કર. ભદ્રકાળી સાથે, હે ગણેશ્વર, આ કાર્ય તારે જ કરવાનું છે.’
Verse 40
अहमप्यनया सार्धं रैभ्याश्रमसपीपतः । स्थित्वा वीक्षे गणेशान विक्रमं तव दुःसहम्
‘હું પણ એની સાથે રૈભ્ય આશ્રમની નજીક આવી પહોંચ્યો છું. ત્યાં ઊભો રહીને, હે ગણેશ, તારો દુર્ધર્ષ પરાક્રમ હું જોઈ રહ્યો છું.’
Verse 41
वृक्षा कनखले ये तु गंगाद्वारसमीपगाः । सुवर्णशृंगस्य गिरेर्मेरुमंदरसंनिभाः
કનખલમાં ગંગાદ્વાર (હરિદ્વાર) નજીક આવેલા વૃક્ષો સુવર્ણશૃંગ પર્વતના ઢાળ જેવા, મેરુ અને મંદર સમાન ભવ્ય દેખાય છે।
Verse 42
तस्मिन्प्रदेशे दक्षस्य युज्ञः संप्रति वर्तते । सहसा तस्य यज्ञस्य विघातं कुरु मा चिरम्
એ જ પ્રદેશમાં દક્ષનો યજ્ઞ અત્યારે ચાલી રહ્યો છે. તું તરત—વિલંબ કર્યા વિના—તે યજ્ઞમાં વિઘ્ન ઊભું કર।
Verse 43
इत्युक्ते सति देवेन देवी हिमगिरीन्द्रजा । भद्रं भद्रं च संप्रेक्ष्य वत्सं धेनुरिवौरसम्
દેવે એમ કહ્યે ત્યારે હિમગિરિરાજની પુત્રી દેવી ‘ભદ્રં, ભદ્રં’ કહી મંગલમય સ્નેહથી વારંવાર જોયા—જેમ ગાય પોતાના ઉર પર રહેલા વાછરડાને જુએ છે તેમ.
Verse 44
आलिंग्य च समाघ्राय मूर्ध्नि षड्वदनं यथा । सस्मिता वचनं प्राह मधुरं मधुरं स्वयम्
તેણે તેને આલિંગન કર્યું અને મસ્તક પર સ્નેહથી ચુંબન કર્યું—જેમ ષડ્વદન (કાર્ત્તિકેય)ને કોઈ કરે તેમ. પછી સ્મિત સાથે તેણે સ્વયં અતિ મધુર, મધુર વચન કહ્યાં.
Verse 45
देव्युवाच । वत्स भद्र महाभाग महाबलपराक्रम । मत्प्रियार्थं त्वमुत्पन्नो मम मन्युं प्रमार्जक
દેવીએ કહ્યું—વત્સ, ભદ્ર, મહાભાગ, મહાબલ અને પરાક્રમી! તું મારા પ્રિય હેતુ માટે જ ઉત્પન્ન થયો છે; તું મારા ક્રોધને શમાવનાર બન.
Verse 46
यज्ञेश्वरमनाहूय यज्ञकर्मरतो ऽभवत् । दक्षं वैरेण तं तस्माद्भिंधि यज्ञं गणेश्वर
યજ્ઞેશ્વરને આમંત્રણ આપ્યા વિના તે યજ્ઞકર્મમાં મગ્ન થઈ ગયો. તેથી હે ગણેશ્વર, તે દક્ષ પ્રત્યેના વૈરને કારણે તે યજ્ઞનો નાશ કરો.
Verse 47
यज्ञलक्ष्मीमलक्ष्मीं त्वं भद्र कृत्वा ममाज्ञया । यजमानं च तं हत्वा वत्स हिंसय भद्रया
હે ભદ્ર, મારી આજ્ઞાથી આ યજ્ઞની સમૃદ્ધિને અલક્ષ્મીમાં ફેરવી નાખો. પછી તે યજમાનનો વધ કરો, હે વત્સ, અને ભદ્રા દ્વારા તેનો વિનાશ કરો.
Verse 48
अशेषामिव तामाज्ञां शिवयोश्चित्रकृत्ययोः । मूर्ध्नि कृत्वा नमस्कृत्य भद्रो गंतुं प्रचक्रमे
અપરિમિત અદ્ભુત કૃત્યો કરનાર બે શિવોની તે આજ્ઞાને શિર પર ધારણ કરીને, ભદ્રે નમસ્કાર કર્યો અને પ્રસ્થાન કરવા લાગ્યો.
Verse 49
अथैष भगवान्क्रुद्धः प्रेतावासकृतालयः । वीरभद्रो महादेवो देव्या मन्युप्रमार्जकः
ત્યારે તે ભગવાન ક્રોધિત થયા—જેઓનું ધામ પ્રેતાવાસમાં રચાયેલું છે—અને દેવીના રોષને શમાવી પૂર્ણ કરનાર વીરભદ્ર મહાદેવ રૂપે પ્રગટ થયા.
Verse 50
ससर्ज रोमकूपेभ्यो रोमजाख्यान्गणेश्वरान् । दक्षिणाद्भुजदेशात्तु शतकोटिगविश्वरान्
તેમણે પોતાના રોમકૂપોમાંથી ‘રોમજ’ નામના ગણેશ્વરોને સર્જ્યા; અને જમણા ભુજપ્રદેશમાંથી શતકોટિ મહાબલી ગણનાયકોને પ્રગટ કર્યા.
Verse 51
पादात्तथोरुदेशाच्च पृष्ठात्पार्श्वान्मुखाद्गलात् । गुह्याद्गुल्फाच्छिरोमध्यात्कंठादास्यात्तथोदरात्
પગોથી, ઊરુદેશથી, પીઠ અને પાર्श્વોથી; મુખ અને ગળાથી; ગુહ્યાંગ અને ગુલ્ફ (ટખા)થી; શિરોમધ્યથી, કણ્ઠથી, મુખથી તથા તેમ જ ઉદરથી—આ સ્થાનો કહ્યા છે.
Verse 52
तदा गणेश्वरैर्भद्रैर्भद्रतुल्यपराक्रमैः । संछादितमभूत्सर्वं साकाशविवरं जगत्
ત્યારે ભદ્રસમાન પરાક્રમ ધરાવતા શુભ ગણેશ્વરોએ આકાશના વિવરો સહિત સમગ્ર જગતને સંપૂર્ણપણે ઢાંકી દીધું.
Verse 53
सर्वे सहस्रहस्तास्ते सहस्रायुधपाणयः । रुद्रस्यानुचरास्सर्वे सर्वे रुद्रसमप्रभाः
તેઓ બધા સહસ્રહસ્ત હતા અને તેમના હાથોમાં સહસ્ર આયુધો હતા. તેઓ બધા રુદ્રના અનુચર હતા અને સૌની પ્રભા રુદ્રસમાન હતી.
Verse 54
शूलशक्तिगदाहस्ताष्टंकोपलशिलाधराः । कालाग्निरुद्रसदृशास्त्रिनेत्राश्च जटाधराः
તેઓ હાથમાં શૂલ, શક્તિ અને ગદા ધારણ કરીને, પર્વતશિખરો તથા મહાશિલાઓ ઉંચકી રાખતા હતા. તેઓ કાલાગ્નિરુદ્ર સમાન, ત્રિનેત્ર અને જટાધારી જણાતા હતા.
Verse 55
निपेतुर्भृशमाकाशे शतशस्सिंहवाहनाः । विनेदुश्च महानादाञ्जलदा इव भद्रजाः
પછી આકાશમાં સિંહવાહન એવા સૈકડો સૈકડા જોરથી ઝંપલાવ્યા; અને શુભ વાદળોની ગર્જના જેવી મહાનાદથી તેઓ ગર્જ્યા.
Verse 56
तैर्भद्रैर्भगवान्मद्रस्तथा परिवृतो बभौ । कालानलशतैर्युक्तो यथांते कालभैरवः
એવા શુભ ગણોથી પરિભ્રમિત ભગવાન મદ્ર તેજસ્વી જણાયા; જાણે પ્રલયાંતમાં કાલભૈરવ, કાળના દાહક અગ્નિના સૈંકડો જ્વાલાઓથી યુક્ત હોય તેમ.
Verse 57
तेषां मध्ये समारुह्य वृषेंद्रं वृषभध्वजः । जगाम भगवान्भद्रश्शुभमभ्रं यथा भवः
તેમની વચ્ચે વೃಷેન્દ્ર પર આરુઢ થઈ વೃಷભધ્વજ ભગવાન ભદ્ર આગળ વધ્યા—જાણે ભવ (શિવ) શુભ, તેજસ્વી વાદળમાંથી પસાર થાય તેમ.
Verse 58
तस्मिन्वृषभमारूढे भद्रे तु भसितप्रभः । बभार मौक्तिकं छत्रं गृहीतसितचामरः
ત્યારે વિભૂતિપ્રભાથી તેજસ્વી શુભ ભગવાન વૃષભ પર આરુઢ થયા; તેમણે મોતી જેવું ઉજ્જ્વળ છત્ર ધારણ કર્યું અને હાથમાં શ્વેત ચામર લીધું।
Verse 59
स तदा शुशुभे पार्श्वे भद्रस्य भसितप्रभः । भगवानिव शैलेन्द्रः पार्श्वे विश्वजगद्गुरोः
ત્યારે વિભૂતિપ્રભાથી તેજસ્વી તે ભદ્રના પાર्श્વે અતિ શોભિત થયો—જેમ સર્વ જગતના ગુરુ ભગવાનની બાજુએ મહાન શૈલેન્દ્ર શોભે તેમ।
Verse 60
सो ऽपि तेन बभौ भद्रः श्वेतचामरपाणिना । बालसोमेन सौम्येन यथा शूलवरायुधः
તેણે અલંકૃત કરવાથી ભદ્ર પણ શ્વેત ચામર હાથમાં લઈને તેજસ્વી થયો; કોમળ બાલસોમ જેવો સૌમ્ય—જેમ શ્રેષ્ઠ શૂલાયુધ ધારણ કરનાર પરમેશ્વર।
Verse 61
दध्मौ शंखं सितं भद्रं भद्रस्य पुरतः शुभम् । भानुकंपो महातेजा हेमरत्नैरलंकृतः
ત્યારે સોનાં-રત્નોથી અલંકૃત મહાતેજસ્વી ભાનુકંપ ભદ્રની સામે ભક્તિપૂર્વક ઊભો રહી, શુભ અને નિર્મળ શ્વેત શંખ ફૂંક્યો।
Verse 62
देवदुंदुभयो नेदुर्दिव्यसंकुलनिःस्वनाः । ववृषुश्शतशो मूर्ध्नि पुष्पवर्षं बलाहकाः
દેવદુંદુભિઓ દિવ્ય મિશ્ર નાદથી ગુંજી ઊઠ્યાં; અને મેઘસમૂહોએ મસ્તક પર સૈંકડો પુષ્પવર્ષા વરસાવી—મંગલ અર્પણરૂપે।
Verse 63
फुल्लानां मधुगर्भाणां पुष्पाणां गंधबंधवः । मार्गानुकूलसंवाहा वबुश्च पथि मारुताः
ખીલેલા, મધુભર્યા પુષ્પોની સુગંધ જાણે તેમની સખી બનીને ફેલાઈ; અને માર્ગ પર યાત્રાને અનુકૂળ એવી નરમ પવન વહેવા લાગી।
Verse 64
ततो गणेश्वराः सर्वे मत्ता युद्धबलोद्धताः । ननृतुर्मुमुदुर्१ एदुर्जहसुर्जगदुर्जगुः
પછી બધા ગણેશ્વરો ઉત્સાહથી મત્ત અને યુદ્ધબળના ગર્વથી ઉદ્ધત બની નૃત્ય કરવા લાગ્યા; આનંદિત થયા, ઊંચે સ્વરે ચીસો પાડી, હસ્યા, બોલ્યા અને ગાયા—દિશાઓ ગુંજી ઊઠી।
Verse 65
तदा भद्रगणांतःस्थो बभौ भद्रः स भद्रया । यथा रुद्रगणांतः स्थस्त्र्यम्बकोंबिकया सह
ત્યારે ભદ્રગણોની વચ્ચે સ્થિત તે શુભ ભદ્ર, ભદ્રા સાથે તેજસ્વી થયો; જેમ રુદ્રગણોમાં ત્ર્યંબક શિવ અંબિકા (પાર્વતી) સહિત શોભે છે તેમ।
Verse 66
तत्क्षणादेव दक्षस्य यज्ञवाटं रण्मयम् । प्रविवेश महाबाहुर्वीरभद्रो महानुगः
એ જ ક્ષણે મહાબાહુ વીરભદ્ર, પોતાના મહાન અનુચરો સાથે, રણભૂમિ સમાન બનેલા દક્ષના યજ્ઞવાટમાં પ્રવેશ્યો।
Verse 67
ततस्तु दक्षप्रतिपादितस्य क्रतुप्रधानस्य गणप्रधानः । प्रयोगभूमिं प्रविवेश भद्रो रुद्रो यथांते भुवनं दिधक्षुः
પછી ગણોના અધિપતિ ભદ્ર-રુદ્ર, દક્ષે પ્રતિષ્ઠિત કરેલા તે મુખ્ય ક્રતુના યજ્ઞપ્રયોગસ્થળમાં પ્રવેશ્યો; જાણે પ્રલયાંતમાં રુદ્ર લોકોને દહન કરવા પ્રવેશે તેમ।
Frequently Asked Questions
The setup for Dakṣa’s aśvamedha sacrifice at Gaṅgādvāra on Himavat, including the arrival of devas and other beings—conspicuously without Īśvara (Śiva)—which precipitates admonition and impending conflict.
It signals a ritual-theological defect: a yajña that ignores the supreme principle cannot be fully auspicious. The narrative uses this omission to critique mere formalism and to assert Śiva’s indispensability in cosmic and sacrificial hierarchy.
Indra with the devas; Ādityas, Vasus, Rudras, Sādhyas, Maruts; specialized offering-recipients (soma/ājya/dhūma categories); the Aśvins, Pitṛs, other ṛṣis; and Viṣṇu—collectively termed yajña-bhāgins.