कालतत्त्वनिर्णयः / Doctrine of Kāla (Time) and Its Subordination to Śiva

Verse 1

मुनय ऊचुः । कालादुत्पद्यते सर्वं कालदेव विपद्यते । न कालनिरपेक्षं हि क्वचित्किंचन विद्यते

મુનિઓએ કહ્યું—કાળમાંથી જ સર્વનું ઉત્પત્તિ થાય છે અને કાળથી જ સર્વનો નાશ થાય છે; ખરેખર ક્યાંય પણ કાળથી સ્વતંત્ર કંઈ નથી।

Verse 2

यदास्यांतर्गतं विश्वं शश्वत्संसारमण्डलम् । सर्गसंहृतिमुद्राभ्यां चक्रवत्परिवर्तते

જ્યારે આ વિશ્વ—શાશ્વત સંસારમંડળ—તેમના અંતરમાં સ્થિત રહે છે, ત્યારે સૃષ્ટિ અને સંહારની મુદ્રાઓથી તે ચક્રની જેમ પરિભ્રમણ કરે છે.

Verse 3

ब्रह्मा हरिश्च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः । यत्कृतां नियतिं प्राप्य प्रभवो नातिवर्तितुम्

બ્રહ્મા, હરિ અને રુદ્ર તેમજ અન્ય દેવ-અસુરો પણ—તે પરમેશ્વરે સ્થાપેલી નિયતિને પ્રાપ્ત કરીને, પ્રબળ હોવા છતાં તેનો અતિક્રમ કરી શકતા નથી.

Verse 4

भूतभव्यभविष्याद्यैर्विभज्य जरयन् प्रजाः । अतिप्रभुरिति स्वैरं वर्तते ऽतिभयंकरः

ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય એમ વિભાજન કરીને તે પ્રજાઓને ક્ષીણ કરે છે. પોતાને ‘અતિપ્રભુ’ માનીને તે સ્વેચ્છાએ વિચરે છે—અત્યંત ભયંકર.

Verse 5

क एष भगवान् कालः कस्य वा वशवर्त्ययम् । क एवास्य वशे न स्यात्कथयैतद्विचक्षण

હે વિચક્ષણ! આ પૂજ્ય કાળ કોણ છે? તે કોના વશમાં ચાલે છે? અને કોણ એવો છે જે તેના અધિકારમાં ન આવે? સ્પષ્ટ કહો.

Verse 6

वायुरुवाच । कालकाष्ठानिमेषादिकलाकलितविग्रहम् । कालात्मेति समाख्यातं तेजो माहेश्वरं परम्

વાયુએ કહ્યું—જેનુ પ્રગટ સ્વરૂપ કાળ, કાષ્ઠા, નિમેષ વગેરે સમય-કલાઓથી રચાયેલું છે, તે પરમ માહેશ્વર તેજ ‘કાલાત્મા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે—કાળનું જ આત્મસ્વરૂપ.

Verse 7

यदलंघ्यमशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च । नियोगरूपमीशस्य बलं विश्वनियामकम्

ઈશ્વરની આજ્ઞા-રૂપ જે વિશ્વનિયામક બળ છે, તે સ્થાવર અને ચર સર્વ જીવો માટે અતિક્રમણ અશક્ય છે.

Verse 8

तस्यांशांशमयी मुक्तिः कालात्मनि महात्मनि । ततो निष्क्रम्य संक्रांता विसृष्टाग्रेरिवायसी

જે મહાત્મા સ્વયં કાળસ્વરૂપ છે, તેમાં તેની જ અંશ પર અંશમયી મુક્તિ સ્થિત છે; ત્યાંથી તે નીકળી આગળ વધે છે—જેમ અગ્નિમાંથી છૂટેલો લોખંડનો બાણ.

Verse 9

तस्मात्कालवशे विश्वं न स विश्ववशे स्थितः । शिवस्य तु वशे कालो न कालस्य वशे शिवः

અતએવ વિશ્વ કાળના વશમાં છે, પરંતુ કાળ વિશ્વના વશમાં નથી. કાળ શિવના અધિન છે, શિવ કાળના અધિન કદી નથી.

Verse 10

यतो ऽप्रतिहतं शार्वं तेजः काले प्रतिष्ठितम् । महती तेन कालस्य मर्यादा हि दुरत्यया

કારણ કે અપ્રતિહત શાર્વ (શિવમય) તેજ કાળમાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે; તેથી કાળની મર્યાદા મહાન છે અને અતિક્રમણ અશક્ય છે.

Verse 11

कालं प्रज्ञाविशेषेण को ऽतिवर्तितुमर्हति । कालेन तु कृतं कर्म न कश्चिदतिवर्तते

વિશેષ પ્રજ્ઞાના તેજથી કાળને કોણ વટાવી શકે? અને કાળે રચેલું કર્મ—તેના નિશ્ચિત ફળને—કોઈ પણ ઓળંગી શકતું નથી.

Verse 12

एकच्छत्रां महीं कृत्स्नां ये पराक्रम्य शासति । ते ऽपि नैवातिवर्तंते कालवेलामिवाब्धयः

જે પરાક્રમે સમગ્ર ધરતીને એકછત્ર શાસન કરે છે, તેઓ પણ કાળની નિર્ધારિત મર્યાદા ઓળંગી શકતા નથી—જેમ સમુદ્રો જ્વારભાટાની સીમા નથી લાંઘતા।

Verse 13

ये निगृह्येंद्रियग्रामं जयंति सकलं जगत् । न जयंत्यपि ते कालं कालो जयति तानपि

જે ઇન્દ્રિયોનો સમૂહ વશમાં રાખીને સમગ્ર જગતને જીતે છે, તેઓ પણ કાળને જીતતા નથી; કાળ જ તેમને પણ જીતે છે।

Verse 14

आयुर्वेदविदो वैद्यास्त्वनुष्ठितरसायनाः । न मृत्युमतिवर्तंते कालो हि दुरतिक्रमः

આયુર્વેદમાં નિષ્ણાત વૈદ્યો રસાયન-ઉપચારનું નિયમિત અનુષ્ઠાન કરે તોય મૃત્યુને ઓળંગી શકતા નથી; કારણ કે કાળ અતિક્રમ કરવો દુષ્કર છે।

Verse 15

श्रिया रूपेण शीलेन बलेन च कुलेन च । अन्यच्चिंतयते जंतुः कालो ऽन्यत्कुरुते बलात्

ધન, રૂપ, શીલ, બળ અને કુલના આધારથી જીવ એક વાત વિચારે છે; પરંતુ અપ્રતિરોધ્ય કાળ પોતાના બળથી બીજું જ કરી નાખે છે।

Verse 16

अप्रियैश्च प्रियैश्चैव ह्यचिंतितगमागमैः । संयोजयति भूतानि वियोजयति चेश्वरः

અપ્રિય અને પ્રિય—બંને પ્રકારની ઘટનાઓથી તથા અચિંતિત આવાગમનથી, ઈશ્વર જ પ્રાણીઓને જોડે છે અને વિયોગ પણ કરાવે છે।

Verse 17

यदैव दुःखितः कश्चित्तदैव सुखितः परः । दुर्विज्ञेयस्वभावस्य कालास्याहो विचित्रता

જે ક્ષણે કોઈ દુઃખિત થાય છે, એ જ ક્ષણે બીજો કોઈ સુખી હોય છે. અહો! દુર્વિજ્ઞેય સ્વભાવ ધરાવતા કાળની કેટલી વિચિત્રતા!

Verse 18

यो युवा स भवेद्वृद्धो यो बलीयान्स दुर्बलः । यः श्रीमान्सो ऽपि निःश्रीकः कालश्चित्रगतिर्द्विजा

યુવાન તે જ વૃદ્ધ બને છે; બળવાન તે જ દુર્બળ બને છે; અને શ્રીમાન પણ નિઃશ્રી બની જાય છે. હે દ્વિજોઃ કાળની ગતિ કેટલી વિચિત્ર છે!

Verse 19

नाभिजात्यं न वै शीलं न बलं न च नैपुणम् । भवेत्कार्याय पर्याप्तं कालश्च ह्यनिरोधकः

ન તો ઉચ્ચ કુળ, ન સદાચાર, ન બળ, ન કુશળતા—એમાંથી કોઈ પણ એકલું કાર્યસિદ્ધિ માટે પૂરતું નથી; કારણ કે કાળ ખરેખર અનિરોધ્ય છે.

Verse 20

ये सनाथाश्च दातारो गीतवाद्यैरुपस्थिताः । ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः

ગીત-વાદ્યો સાથે ઉપસ્થિત સમર્થ અને સમૃદ્ધ દાતાઓ હોય કે અનાથ બની પરના અન્ન પર જીવતા હોય—કાળ તેમ સૌ પર સમાન રીતે ક્રિયા કરે છે.

Verse 21

फलंत्यकाले न रसायनानि सम्यक्प्रयुक्तान्यपि चौषधानि । तान्येव कालेन समाहृतानि सिद्धिं प्रयांत्याशु सुखं दिशंति

અકાળે લેવાય તો સારી રીતે તૈયાર કરેલા રસાયણો અને ઔષધિઓ પણ ફળ આપતાં નથી. એ જ ઉપાયો યોગ્ય કાળે એકત્ર કરી પ્રયોગ કરાય તો ઝડપથી સિદ્ધિ પામે અને સુખ આપે છે.

Verse 22

नाकालतो ऽयं म्रियते जायते वा नाकालतः पुष्टिमग्र्यामुपैति । नाकालतः सुखितं दुःखितं वा नाकालिकं वस्तु समस्ति किंचित्

અકાળે ન કોઈ મરે, ન જન્મે; અકાળે કોઈ પરમ પુષ્ટિ-વૃદ્ધિ પામતું નથી. અકાળે ન સુખ થાય, ન દુઃખ—ખરેખર ‘અકાલિક’ નામે કંઈ જ નથી.

Verse 23

कालेन शीतः प्रतिवाति वातःकालेन वृष्टिर्जलदानुपैति । कालेन चोष्मा प्रशमं प्रयाति कालेन सर्वं सफलत्वमेति

કાળથી જ શીતલ પવન ઋતુ પ્રમાણે વહે છે; કાળથી જ મેઘદાતાઓના અનુસરણમાં વરસાદ આવે છે. કાળથી જ ઉષ્મા શમે છે; કાળથી જ સર્વે વસ્તુ યોગ્ય ફળને પામે છે.

Verse 24

कालश्च सर्वस्य भवस्य हेतुः कालेन सस्यानि भवंति नित्यम् । कालेन सस्यानि लयं प्रयांति कालेन संजीवति जीवलोकः

કાળ સર્વ ભવનો હેતુ છે. કાળથી જ શસ્યો નિત્ય ઉત્પન્ન થાય છે; કાળથી જ શસ્યો લયને પામે છે. કાળથી જ જીવલોક સંજીવિત અને ધારિત રહે છે.

Verse 25

इत्थं कालात्मनस्तत्त्वं यो विजानाति तत्त्वतः । कालात्मानमतिक्रम्य कालातीतं स पश्यति

આ રીતે જે આત્મશક્તિરૂપ કાળના તત્ત્વને યથાર્થ જાણે છે, તે કાળાત્મભાવને અતિક્રમી કાળાતીત શિવને દર્શે છે।

Verse 26

न यस्य कालो न च बंधमुक्ती न यः पुमान्न प्रकृतिर्न विश्वम् । विचित्ररूपाय शिवाय तस्मै नमःपरस्मै परमेश्वराय

તે પરમેશ્વર શિવને નમસ્કાર—જેનાં માટે કાળ નથી, બંધન-મુક્તિ પણ નથી; જે ન પુરુષ છે, ન પ્રકૃતિ, ન આ વિશ્વ; છતાં જે અદ્ભુત અનેક રૂપ ધારણ કરે છે।