सत्रप्रवृत्तिः — वायोः आगमनं च (Commencement of the Satra and the Arrival of Vāyu)
આ અધ્યાયમાં સૂત કહે છે કે અનેક મહર્ષિઓ મહાદેવની ઉપાસના કરતાં દીર્ઘ યજ્ઞ-સત્રનો આરંભ કરે છે. આ સત્ર અદ્ભુત છે અને સૃષ્ટિકર્તાઓની આદ્ય સર્જન-પ્રેરણાસમાન ગણાય છે. બહુ દક્ષિણાસહિત સત્ર પૂર્ણ થતાં પિતામહ બ્રહ્માની આજ્ઞાથી વાયુદેવ ત્યાં આવે છે. વાયુનું તાત્ત્વિક સ્વરૂપ વર્ણવાય છે—તે પ્રત્યક્ષજ્ઞ, આજ્ઞાબળે નિયંત્રણ કરનાર, મરુતો સાથે સંકળાયેલ; પ્રાણાદિ ક્રિયાઓથી દેહના અંગોને પ્રેરિત કરનાર અને દેહધારીઓને ધારણ-પોષણ કરનાર છે. અણિમા વગેરે શક્તિઓ, જગતધારણ કાર્ય, તેમજ શબ્દ-સ્પર્શ, આકાશ-યોનિ અને તેજ સાથેનો સંબંધ જેવી સૂક્ષ્મ તત્ત્વભાષા પણ આવે છે. વાયુ આશ્રમમાં પ્રવેશે ત્યારે ઋષિઓ બ્રહ્મવચન સ્મરી આનંદિત થાય છે, ઊભા રહી પ્રણામ કરે છે અને તેમના માટે સન્માનાસન તૈયાર કરે છે—આગામી ઉપદેશની ભૂમિકા બને છે।
Shlokas
Verse 1
तच्च सत्रं प्रववृते सर्वाश्चर्यं महर्षिणाम्
ત્યારે તે સત્રયજ્ઞ આરંભ થયો—મહર્ષિઓ માટે તે સર્વથા આશ્ચર્યરૂપ બન્યો।
Verse 2
विश्वं सिसृक्षमाणानां पुरा विश्वसृजामिव
આદિમાં, જ્યારે વિશ્વસર્જકો સૃષ્ટિ કરવા ઉદ્યત થયા, ત્યારે સમગ્ર જગત તેમ જ પ્રગટ થયું—જેમ વિશ્વ રચનારાઓને થાય તેમ।
Verse 3
अथ काले गते सत्रे समाप्ते भूरिदक्षिणे । पितामहनियोगेन वायुस्तत्रागमत्स्वयम्
પછી સમય વીતી ગયો અને બહુ દક્ષિણાઓથી સમૃદ્ધ તે સત્ર પૂર્ણ થયું; ત્યારે પિતામહ (બ્રહ્મા)ના નિયોગથી વાયુદેવ સ્વયં ત્યાં આવ્યા।
Verse 4
शिष्यस्स्वयंभुवो देवस्सर्वप्रत्यक्षदृग्वशी । आज्ञायां मरुतो यस्य संस्थितास्सप्तसप्तकाः
તે સ્વયંભૂ દેવ (બ્રહ્મા)ના શિષ્ય, દિવ્ય અને સર્વને પ્રત્યક્ષ જોનારાઓને પણ વશ કરનાર છે; જેના આદેશમાં મરુતગણ સાત-સાતના સાત સમૂહોમાં સ્થિત છે।
Verse 5
प्रेरयञ्छश्वदंगानि प्राणाद्याभिः स्ववृत्तिभिः । सर्वभूतशरीराणां कुरुते यश्च धारणम्
જે પ્રાણ વગેરે પોતાની સ્વભાવિક વૃત્તિઓથી સદૈવ અંગોને પ્રેરિત કરે છે અને સર્વ ભૂતોના શરીરોને ધારણ કરે છે—તે જ અંતઃસ્થ ધારક છે।
Verse 6
अणिमादिभिरष्टाभिरैश्वर्यैश्च समन्वितः । तिर्यक्कालादिभिर्मेध्यैर्भुवनानि बिभर्ति यः
જે અણિમા વગેરે અષ્ટ સિદ્ધિઓ તથા દિવ્ય ઐશ્વર્યોથી સમન્વિત છે, અને તિર્યક્-કાલ વગેરે પવિત્ર તત્ત્વોથી સર્વ ભુવનોને ધારણ તથા પોષણ કરે છે।
Verse 7
आकाशयोनिर्द्विगुणः स्पर्शशब्दसमन्वयात् । तेजसां प्रकृतिश्चेति यमाहुस्तत्त्वचिंतकाः
આકાશ-યોનિ હોવાથી તે દ્વિગુણ—શબ્દ અને સ્પર્શ—થી યુક્ત કહેવાય છે. તત્ત્વચિંતકો આને તેજસ્ (અગ્નિ)ની પ્રકૃતિ કહે છે।
Verse 8
तमाश्रमगतं दृष्ट्वा मुनयो दीर्घसत्रिणः । पितामहवचः स्मृत्वा प्रहर्षमतुलं ययुः
તેમને આશ્રમમાં આવેલાં જોઈ દીર્ઘસત્ર કરનાર મુનિઓએ પિતામહ બ્રહ્માના વચનો સ્મરી અતુલ હર્ષથી પરિપૂર્ણ થયા।
Verse 9
अभ्युत्थाय ततस्सर्वे प्रणम्यांबरसंभवम् । चामीकरमयं तस्मै विष्टरं समकल्पयन्
પછી સૌએ ઊભા થઈ આકાશસમ્ભવને પ્રણામ કર્યો અને તેમના માટે સોનાથી બનેલું ભવ્ય આસન (વિષ્ટર) તૈયાર કર્યું।
Verse 10
सोपि तत्र समासीनो मुनिभिस्सम्यगर्चितः । प्रतिनंद्य च तान् सर्वान् पप्रच्छ कुशलं ततः
તેઓ પણ ત્યાં આસન પર બિરાજમાન થયા અને મુનિઓએ વિધિવત્ તેમનું પૂજન કર્યું. પછી સૌને પ્રતિનંદન કરીને તેમની કુશળતા પૂછીછી।
Verse 11
वायुरुवाच । अत्र वः कुशलं विप्राः कच्चिद्वृत्ते महाक्रतौ । कच्चिद्यज्ञहनो दैत्या न बाधेरन्सुरद्विषः
વાયુ બોલ્યા—હે વિપ્રો! અહીં તમે સૌ કુશળ તો છો ને? મહાક્રતુ (મહાયજ્ઞ) વિધિપૂર્વક ચાલી રહ્યો છે ને? અને યજ્ઞહન, દેવદ્વેષી દૈત્યોએ ક્યાંય વિઘ્ન તો નથી કર્યું?
Verse 12
प्रायश्चित्तं दुरिष्टं वा न कच्चित्समजायत । स्तोत्रशस्त्रगृहैर्देवान् पित्ःन् पित्र्यैश्च कर्मभिः
કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત કે દુરીષ્ટ-નિવારણનો ઉપાય તો જરાય ઊભો થયો નથી ને? (લોકોએ) સ્તોત્રો અને શાસ્ત્રોક્ત વિધિઓથી, દેવાલય નિર્માણથી, તથા પિતૃ-સંબંધિત કર્મોથી (શાંતિ શોધી).
Verse 13
कच्चिदभ्यर्च्य युष्माभिर्विधिरासीत्स्वनुष्ठितः । निवृत्ते च महासत्रे पश्चात्किं वश्चिकीर्षितम्
તમે વિધિપૂર્વક અર્ચના કરીને નિર્ધારિત વિધિનું સમ્યક્ અનુષ્ઠાન કર્યું છે ને? અને મહાસત્ર પૂર્ણ થયા પછી હવે આગળ તમે શું કરવા ઇચ્છો છો?
Verse 14
इत्युक्ता मुनयः सर्वे वायुना शिवभाविना । प्रहृष्टमनसः पूताः प्रत्यूचुर्विनयान्विताः
શિવભાવથી પરિપૂર્ણ વાયુએ એમ કહ્યે પછી, સર્વ મુનિઓ હર્ષિતચિત્ત અને પવિત્ર બની, વિનય તથા આદર સાથે પ્રત્યુત્તર આપ્યો।
Verse 15
मुनय ऊचुः । अद्य नः कुशलं सर्वमद्य साधु भवेत्तपः । अस्मच्छ्रेयोभिवृद्ध्यर्थं भवानत्रागतो यतः
મુનિઓએ કહ્યું—આજે અમારું સર્વે કુશળ છે; આજે અમારું તપ સાચે જ ફળ્યું, કારણ કે અમારા પરમ કલ્યાણની વૃદ્ધિ માટે આપ અહીં આવ્યા છો।
Verse 16
शृणु चेदं पुरावृत्तं तमसाक्रांतमानसैः । उपासितः पुरास्माभिर्विज्ञानार्थं प्रजापतिः
આ પ્રાચીન વૃત્તાંત સાંભળો. જ્યારે અમારા મન અજ્ઞાનરૂપ અંધકારથી આચ્છાદિત હતા, ત્યારે સાચું આધ્યાત્મિક જ્ઞાન મેળવવા માટે અમે પૂર્વે પ્રજાપતિ (બ્રહ્મા)ની ઉપાસના કરી હતી.
Verse 17
सोप्यस्माननुगृह्याह शरण्यश्शरणागतान् । सर्वस्मादधिको रुद्रो विप्राः परमकारणम्
ત્યારે શરણાગતોના શરણદાતા તેમણે અમ પર કૃપા કરીને કહ્યું—“હે વિપ્રો! રુદ્ર સર્વથી અધિક છે; તે જ પરમ કારણ છે.”
Verse 18
तमप्रतर्क्यं याथात्म्यं भक्तिमानेव पश्यति । भक्तिश्चास्य प्रसादेन प्रसादादेव निर्वृतिः
તેમના તર્કાતીત યથાર્થ સ્વરૂપને માત્ર ભક્તિમાન જ સાચે જોઈ શકે છે. અને એ ભક્તિ પણ તેમના પ્રસાદથી જ ઉપજે છે; એ જ પ્રસાદથી પરમ શાંતિ અને મુક્તિ મળે છે.
Verse 19
तस्मादस्य प्रसादार्थं नैमिषे सत्रयोगतः । यजध्वं दीर्घसत्रेण रुद्रं परमकारणम्
અતએવ તેની કૃપા મેળવવા માટે નૈમિષમાં સત્રયોગને વિધિપૂર્વક આચરી, દીર્ઘસત્ર દ્વારા પરમકારણ રુદ્રની યજ્ઞરૂપ આરાધના કરો।
Verse 20
तत्प्रसादेन सत्रांते वायुस्तत्रागमिष्यति । तन्मुखाज्ज्ञानलाभो वस्तत्र श्रेयो भविष्यति
તેણીની કૃપાથી સત્રના અંતે વાયુદેવ ત્યાં આવશે. તેમના મુખમાંથી તમને આધ્યાત્મિક જ્ઞાન પ્રાપ્ત થશે અને તેમાં જ તમારું પરમ શ્રેય સિદ્ધ થશે।
Verse 21
इत्यादिश्य वयं सर्वे प्रेषिता परमेष्ठिना । अस्मिन्देशे महाभाग तवागमनकांक्षिणः
પરમેષ્ઠિ (બ્રહ્મા) દ્વારા આ રીતે આદેશ મળતાં અમે સર્વે મોકલાયા. હે મહાભાગ, આ દેશમાં અમે તારા આગમનની આતુરતાથી રાહ જોઈ રહ્યા છીએ।
Verse 22
दीर्घसत्रं समासीना दिव्यवर्षसहस्रकम् । अतस्तवागमादन्यत्प्रार्थ्यं नो नास्ति किंचन
અમે હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી દીર્ઘસત્રમાં આસનસ્થ રહ્યા છીએ. હવે તારા આગમન સિવાય અમારે બીજું કશું માગવાનું નથી।
Verse 23
इत्याकर्ण्य पुरावृत्तमृषीणां दीर्घसत्रिणाम् । वायुः प्रीतमना भूत्वा तत्रासीन्मुनिसंवृतः
દીર્ઘસત્ર કરનાર ઋષિઓનો તે પ્રાચીન વર્તાંત સાંભળી વાયુ હૃદયથી પ્રસન્ન થયો અને મુનિઓથી પરિઘેરાયેલો ત્યાં જ આસનસ્થ રહ્યો।
Verse 24
ततस्तैर्मुनिभिः पृष्टस्तेषां भावविवृद्धये । सर्गादि शार्वमैश्वर्यं समासाद वदद्विभुः
પછી તે મુનિઓએ તેમના ભાવની વૃદ્ધિ માટે પ્રશ્ન કર્યો. ત્યારે સર્વવ્યાપી પ્રભુએ સર્જન આદિ વિષયોમાં શાર્વ (શિવ) ઐશ્વર્યનું સંક્ષેપમાં વર્ણન શરૂ કર્યું।
Frequently Asked Questions
After the sages complete a remarkable satra dedicated to Mahādeva, Vāyu arrives at the āśrama under the injunction of Pitāmaha (Brahmā), prompting formal reception and setting up a teaching encounter.
Vāyu is presented not only as a deity but as the operative principle of prāṇa that animates limbs, sustains embodied beings, and participates in tattva-based cosmological explanation (sound/touch and subtle-element relations).
The text highlights Vāyu’s governance (linked with the Maruts), direct perception and control, prāṇa-functions, sustaining power over bodies, and association with aiśvarya/siddhi categories such as aṇimā, alongside subtle-element/tattva descriptors.