त्रिमूर्तिसाम्यं तथा महेश्वरस्य परमार्थकारणत्वम् | Equality of the Trimūrti and Maheśvara as the Supreme Cause
આ અધ્યાયમાં વાયુ શૈવ સૃષ્ટિક્રમ અને તત્ત્વવિચાર રજૂ કરે છે. પૂર્વ અવ્યક્તમાંથી પ્રભુની આજ્ઞાથી બુદ્ધિ વગેરે ક્રમે પ્રગટ થાય છે; તે પરિવર્તનોમાંથી રુદ્ર, વિષ્ણુ અને પિતામહ (બ્રહ્મા) કારણ-કાર્યના પ્રશાસક રૂપે ઉત્પન્ન થાય છે. દિવ્ય તત્ત્વની સર્વવ્યાપકતા, અપ્રતિહત શક્તિ, અનુપમ જ્ઞાન અને સિદ્ધિઓનું વર્ણન કરીને સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલયના ત્રણેય કાર્યોમાં મહેશ્વરને પરમ કારણ અને સર્વાધિપતિ તરીકે સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે. આગળના ચક્રમાં સર્ગ, રક્ષા અને લય—આ શાસનવિધિઓ ત્રિમૂર્તિને અલગ અલગ સોંપી, તેઓ પરસ્પર ઉત્પન્ન, પરસ્પર પોષક અને પરસ્પર સમન્વયથી વૃદ્ધિ પામે છે એમ કહે છે. એક દેવની સ્તુતિથી બીજાના ઈશ્વરત્વમાં ઘટાડો થતો નથી—એ રીતે સંકીર્ણ શ્રેષ્ઠતાવાદ નકારવામાં આવે છે; જે ત્રિદેવની નિંદા કરે તે આસુરી/અમંગળ યોનિ પામે છે એવી ચેતવણી છે. અંતે મહેશ્વર ત્રિગુણાતીત, ચતુર્વ્યૂહ સ્વરૂપ, સર્વાધારાધાર, લીલામય જગત્કર્તા અને પ્રકૃતિ-પુરુષ તથા ત્રિમૂર્તિના અંતરાત્મા તરીકે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । पुरुषाधिष्ठितात्पूर्वमव्यक्तादीश्वराज्ञया । बुद्ध्यादयो विशेषांता विकाराश्चाभवन् क्रमात्
વાયુએ કહ્યું—પુરુષના અધિષ્ઠાન-પ્રવેશ પહેલાં, ઈશ્વરની આજ્ઞાથી અવ્યક્તમાંથી બુદ્ધિ વગેરે શરૂ કરીને વિશેષ (સ્થૂલ તત્ત્વો) સુધીના વિકારો ક્રમશઃ ઉત્પન્ન થયા.
Verse 2
ततस्तेभ्यो विकारेभ्यो रुद्रो विष्णुः पितामहः । कारणत्वेन सर्वेषां त्रयो देवाः प्रजज्ञिरे
પછી તે વિકારોમાંથી રુદ્ર, વિષ્ણુ અને પિતામહ (બ્રહ્મા) પ્રગટ થયા; સર્વ લોકો અને જીવોના કારણતત્ત્વ રૂપે આ ત્રણ દેવો પ્રાદુર્ભવ્યા।
Verse 3
सर्वतो भुवनव्याप्तिशक्तिमव्याहतां क्वचित् । ज्ञानमप्रतिमं शश्वदैश्वर्यं चाणिमादिकम्
તેમની શક્તિ સર્વ દિશામાં સર્વ ભુવનમાં વ્યાપી છે અને ક્યાંય અવરોધિત થતી નથી; તેમનું જ્ઞાન અપ્રતિમ છે; અને તેમનું ઐશ્વર્ય અણિમા આદિ યોગસિદ્ધિઓ સહિત શાશ્વત છે।
Verse 4
सृष्टिस्थितिलयाख्येषु कर्मसु त्रिषु हेतुताम् । प्रभुत्वेन सहैतेषां प्रसीदति महेश्वरः
સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને લય—આ ત્રણ કર્મોમાં મહાદેવ આંતરિક કારણ બને છે; અને તે શક્તિઓ પર પ્રભુત્વ સહિત મહેશ્વર પ્રસન્ન થઈ અધિષ્ઠાન કરે છે.
Verse 5
कल्पान्तरे पुनस्तेषामस्पर्धा बुद्धिमोहिनाम् । सर्गरक्षालयाचारं प्रत्येकं प्रददौ च सः
કલ્પાંત સમયે, જેમની બુદ્ધિ મોહિત થઈ સ્પર્ધામાં પડતી હતી, તેમને તેણે ફરી દરેકને અલગથી સૃજન, રક્ષણ, લય અને આચાર-વિધિ યોગ્ય રીતે અર્પણ કરી।
Verse 6
एते परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम् । परस्परेण वर्धंते परस्परमनुव्रताः
આ બધાં પરસ્પરથી ઉત્પન્ન થઈ પરસ્પરને ધારણ કરે છે; પરસ્પરથી જ વધે છે અને પરસ્પરના માર્ગને અનુસરીને રહે છે.
Verse 7
क्वचिद्ब्रह्मा क्वचिद्विष्णुः क्वचिद्रुद्रः प्रशस्यते । नानेन तेषामाधिक्यमैश्वर्यं चातिरिच्यते
ક્યાંક બ્રહ્માની, ક્યાંક વિષ્ણુની અને ક્યાંક રુદ્રની સ્તુતિ થાય છે; પરંતુ એથી એમમાંથી કોઈનું પણ વિશેષ પ્રાધાન્ય કે વધારાનું ઈશ્વરત્વ ખરેખર સિદ્ધ થતું નથી.
Verse 8
मूर्खा निंदंति तान्वाग्भिः संरंभाभिनिवेशिनः । यातुधाना भवंत्येव पिशाचाश्च न संशयः
ક્રોધ અને હઠમાં અડગ મૂર્ખો કઠોર વચનોથી એવા ભક્તોની નિંદા કરે છે; તેઓ નિશ્ચયે યાતુધાન અને પિશાચ સમાન બની જાય છે—શંકા નથી.
Verse 9
देवो गुणत्रयातीतश्चतुर्व्यूहो महेश्वरः । सकलस्सकलाधारशक्तेरुत्पत्तिकारणम्
મહાદેવ ત્રિગુણાતીત છે. મહેશ્વર રૂપે તેઓ ચતુર્વ્યૂહમાં પ્રગટ થાય તોય તેઓ પૂર્ણ-પરિપૂર્ણ; સર્વ તત્ત્વોના આધાર અને શક્તિના ઉદ્ભવના કારણ બની સૃષ્ટિનું વિસ્તરણ કરે છે.
Verse 10
सोयमात्मा त्रयस्यास्य प्रकृतेः पुरुषस्य च । लीलाकृतजगत्सृष्टिरीश्वरत्वे व्यवस्थितः
એ જ પરમાત્મા આ ત્રયનો તેમજ પ્રકૃતિ અને પુરુષનો પણ ઈશ્વરરૂપ અધિષ્ઠાતા છે; અને તેની જ લીલાથી જગતની સૃષ્ટિ પ્રગટ થાય છે.
Verse 11
यस्सर्वस्मात्परो नित्यो निष्कलः परमेश्वरः । स एव च तदाधारस्तदात्मा तदधिष्ठितः
જે સર્વથી પર, નિત્ય, નિષ્કલ અને પરમેશ્વર છે—એ જ તેનો આધાર છે, એ જ તેનું આત્મસ્વરૂપ છે, અને એ જ તે અધિષ્ઠાન છે જેમાં સર્વ સ્થિત છે.
Verse 12
तस्मान्महेश्वरश्चैव प्रकृतिः पुरुषस्तथा । सदाशिवभवो विष्णुर्ब्रह्मा सर्वशिवात्मकम्
અતએવ મહેશ્વર જ પ્રકૃતિ પણ છે અને પુરુષ પણ. સદાશિવમાંથી વિષ્ણુ અને બ્રહ્મા પ્રગટ થાય છે—ખરેખર સર્વં શિવાત્મક છે।
Verse 13
प्रधानात्प्रथमं जज्ञे वृद्धिः ख्यातिर्मतिर्महान् । महत्तत्त्वस्य संक्षोभादहंकारस्त्रिधा ऽभवत्
પ્રધાનમાંથી પ્રથમ મહત્તત્ત્વ ઉત્પન્ન થયું; તેને વૃદ્ધિ, ખ્યાતિ અને મતિ પણ કહે છે. તે મહત્તત્ત્વના સંક્ષોભથી અહંકાર ત્રિવિધ બન્યો।
Verse 14
अहंकारश्च भूतानि तन्मात्रानींद्रियाणि च । वैकारिकादहंकारात्सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकः
અહંકારમાંથી ભૂતો, તન્માત્રાઓ અને ઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થાય છે. અને સત્ત્વપ્રધાન વૈકારિક અહંકારમાંથી સાત્ત્વિક તત્ત્વ પ્રગટ થાય છે।
Verse 15
वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत्संप्रवर्तते । बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेंद्रियाणि च
તે વૈકારિક (સાત્ત્વિક) તત્ત્વમાંથી સૃષ્ટિપ્રક્રિયા એકસાથે પ્રવર્તે છે; પાંચ જ્ઞાનઇન્દ્રિયો અને પાંચ કર્મઇન્દ્રિયો પણ સાથે જ પ્રગટ થાય છે।
Verse 16
एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् । तमोयुक्तादहंकाराद्भूततन्मात्रसंभवः
ત્યાં એકાદશ તત્ત્વરૂપે મન પ્રગટ થાય છે; તે સ્વગુણથી જ્ઞાન અને કર્મ—બન્નેનું સ્વરૂપ ધરાવે છે. તમસયુક્ત અહંકારમાંથી તન્માત્રાઓ અને ભૂતો ઉત્પન્ન થાય છે।
Verse 17
भूतानामादिभूतत्वाद्भूतादिः कथ्यते तु सः । भूतादेश्शब्दमात्रं स्यात्तत्र चाकाशसंभवः
સર્વ ભૂતોમાં આદિભૂતત્વ હોવાથી તે ‘ભૂતાદિ’ કહેવાય છે. ‘ભૂતાદિ’ શબ્દ મૂળમાં માત્ર નામમાત્ર છે; અને તે સૂક્ષ્મ તત્ત્વમાંથી આકાશ ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 18
आकाशात्स्पर्श उत्पन्नः स्पर्शाद्वायुसमुद्भवः । वायो रूपं ततस्तेजस्तेजसो रससंभवः
આકાશમાંથી સ્પર્શ-તન્માત્રા ઉત્પન્ન થાય છે; સ્પર્શમાંથી વાયુનો ઉદભવ થાય છે. વાયુમાંથી રૂપ-તત્ત્વ, અને તેમાંથી તેજ (અગ્નિ) પ્રગટે છે; તેજમાંથી રસ-તન્માત્રા ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 19
रसादापस्समुत्पन्नास्तेभ्यो गन्धसमुद्भवः । गन्धाच्च पृथिवी जाता भूतेभ्योन्यच्चराचरम्
રસમાંથી આપઃ (જળ) ઉત્પન્ન થયા; તે જળમાંથી ગંધ-તત્ત્વ પ્રગટ થયું. ગંધમાંથી પૃથ્વી ઉત્પન્ન થઈ; અને ભૂતોમાંથી અન્ય સર્વ ચર-અચર જગત પ્રકટ થયું.
Verse 20
पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च । महदादिविशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते
પુરુષ (પરમેશ્વર)ના અધિષ્ઠાનથી અને અવ્યક્તના અનુગ્રહ-સહકારથી, મહત્ આદિથી લઈને વિશેષ-તત્ત્વો સુધી તે બધાં મળીને બ્રહ્માંડરૂપ અંડ ઉત્પન્ન કરે છે.
Verse 21
तत्र कार्यं च करणं संसिद्धं ब्रह्मणो यदा । तदंडे सुप्रवृद्धो ऽभूत्क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः
જ્યારે તે (બ્રહ્માંડની વ્યવસ્થા)માં બ્રહ્માનું કાર્ય (પ્રગટ થનાર જગત) અને કરણ (સૃષ્ટિના સાધનો) સંપૂર્ણ સિદ્ધ થયા, ત્યારે તે અંડમાં ક્ષેત્રજ્ઞ પૂર્ણ વિકસીને ‘બ્રહ્મા’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.
Verse 22
स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत
એ જ પ્રથમ શરીરી છે; તેથી તે ‘પુરુષ’ કહેવાય છે. એ જ સર્વ ભૂતોનો આદિકર્તા છે, બ્રહ્માથી પણ પૂર્વે વિદ્યમાન રહી સૃષ્ટિના અગ્રસ્થાને સ્થિત છે.
Verse 23
तस्येश्वरस्य प्रतिमा ज्ञानवैराग्यलक्षणा । धर्मैश्वर्यकरी बुद्धिर्ब्राह्मी यज्ञे ऽभिमानिनः
તે ઈશ્વરની પ્રતિમા જ્ઞાન અને વૈરાગ્યના લક્ષણોથી યુક્ત છે. યજ્ઞની અધિષ્ઠાત્રી બ્રાહ્મી બુદ્ધિ ધર્મ અને ઐશ્વર્ય આપનારી છે.
Verse 24
अव्यक्ताज्जायते तस्य मनसा यद्यदीप्सितम् । वशी विकृत्वात्त्रैगुण्यात्सापेक्षत्वात्स्वभावतः
અવ્યક્તમાંથી તે શરીરધારી માટે મન જે-જે ઇચ્છે તે ઉત્પન્ન થાય છે. પરંતુ જીવ ખરેખર વશી નથી; સ્વભાવથી તે વિકારી, ત્રિગુણમય અને સાપેક્ષ (પરાધીન) હોવાથી નિયંત્રણમાં આવે છે.
Verse 25
त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्ये संप्रवर्तते । सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च त्रिभिस्स्वयम्
પોતાના સ્વરૂપને ત્રિધા વિભાજિત કરીને તે ત્રિલોકમાં સર્વત્ર પ્રવર્તે છે. એ ત્રણ શક્તિઓથી તે સ્વયં સૃષ્ટિ કરે છે, સંહાર/ગ્રસન કરે છે અને સર્વનું નિરીક્ષણ-શાસન પણ કરે છે.
Verse 26
चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चांतकस्स्मृतः । सहस्रमूर्धा पुरुषस्तिस्रोवस्थास्स्वयंभुवः
બ્રહ્મત્વની સ્થિતિમાં તે ચતુર્મુખ તરીકે સ્મરાય છે; અને કાલત્વમાં ‘અંતક’ (અંત કરનાર) કહેવાય છે. પુરુષરૂપે તે સહસ્રશીર્ષ પુરુષ છે; અને સ્વયંભૂરૂપે તે સ્વયં ત્રિવિધ અવસ્થાઓમાં સ્થિત રહે છે.
Verse 27
सत्त्वं रजश्च ब्रह्मा च कालत्वे च तमो रजः । विष्णुत्वे केवलं सत्त्वं गुणवृद्धिस्त्रिधा विभौ
બ્રહ્મત્વમાં સત્ત્વ અને રજ હોય છે; અને કાલત્વમાં તમ અને રજ. પરંતુ વિષ્ણુત્વમાં માત્ર સત્ત્વ જ રહે છે. આમ સર્વવ્યાપી પ્રભુમાં ગુણોની વૃદ્ધિ (પ્રાધાન્ય) ત્રિવિધ કહેવાય છે।
Verse 28
ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षिपत्यपि । पुरुषत्वे ऽत्युदासीनः कर्म च त्रिविधं विभोः
બ્રહ્મત્વ ધારણ કરતાં તે લોકોની સૃષ્ટિ કરે છે; કાલત્વ ધારણ કરતાં તેમને સંક્ષેપ કરીને લય પણ કરે છે. અને પરમ પુરુષરૂપે તે અત્યંત ઉદાસીન રહે છે. આમ વિભુનું કર્મ ત્રિવિધ છે।
Verse 29
एवं त्रिधा विभिन्नत्वाद्ब्रह्मा त्रिगुण उच्यते । चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच्चातुर्व्यूहः प्रकीर्तितः
આ રીતે ત્રિવિધ ભેદને કારણે બ્રહ્મા ‘ત્રિગુણ’ કહેવાય છે; અને ચતુર્વિધ વિભાજનને કારણે તે ‘ચાતુર્વ્યૂહ’ તરીકે પ્રખ્યાત છે।
Verse 30
आदित्वादादिदेवो ऽसावजातत्वादजः स्मृतः । पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः
તે આદિ હોવાથી ‘આદિદેવ’ તરીકે સ્મરાય છે; અજન્મા હોવાથી ‘અજ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. અને તે સર્વ પ્રજાનું પાલન-રક્ષણ કરે છે તેથી ‘પ્રજાપતિ’ તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 31
हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योल्बं सुमहात्मनः । गर्भोदकं समुद्राश्च जरायुश्चाऽपि पर्वताः
સુવર્ણમય જે મેરુ પર્વત છે, તે તે પરમ મહાત્મા વિશ્વપુરુષનું ‘ઉલ્બ’ (બાહ્ય આવરણ/પિંડ) છે. ગર્ભોદક જળો સમુદ્ર બન્યા, અને પર્વતો જાણે તેની આસપાસના ‘જરાયુ’ (ઝિલ્લી) થયા.
Verse 32
तस्मिन्नंडे त्विमे लोका अंतर्विश्वमिदं जगत् । चंद्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना
તે બ્રહ્માંડ-અંડની અંદર આ લોકો—આ સમગ્ર અંતર્વિશ્વ—સમાવાયેલ છે: ચંદ્ર અને સૂર્ય, નક્ષત્રો સહિત, ગ્રહો સહિત, તેમજ સર્વગામી વાયુ પણ।
Verse 33
अद्भिर्दशगुणाभिस्तु बाह्यतोण्डं समावृतम् । आपो दशगुणेनैव तेजसा बहिरावृताः
બાહ્ય તરફથી તે અંડ દશગણી જલરાશિથી આવૃત છે; અને તે જળ પણ બહારથી દશગણી તેજસ્ (અગ્નિ) દ્વારા આવૃત છે।
Verse 34
तेजो दशगुणेनैव वायुना बहिरावृतम् । आकाशेनावृतो वायुः खं च भूतादिनावृतम्
તેજસ્ (અગ્નિ) બહારથી દશગણી વાયુ દ્વારા આવૃત છે; વાયુ આકાશથી આવૃત છે, અને આકાશ પણ ભૂતાદિ તત્ત્વથી આવૃત છે।
Verse 35
भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् । एतैरावरणैरण्डं सप्तभिर्बहिरावृतम्
સ્થૂલ ભૂતતત્ત્વો મહત્ (બુદ્ધિતત્ત્વ) વડે આવૃત છે અને મહત્ પોતે અવ્યક્ત (પ્રકૃતિ) વડે ઢાંકાયેલ છે. આ રીતે બ્રહ્માંડ બહારથી આ સાત આવરણોથી સર્વથા પરિઘેરાયેલ છે.
Verse 36
एतदावृत्त्य चान्योन्यमष्टौ प्रकृतयः स्थिताः । सृष्टिपालनविध्वंसकर्मकर्त्र्यो द्विजोत्तमाः
આ આવરણો પરસ્પર એકબીજાને ઢાંકતા આઠ પ્રકૃતિઓ સ્થિત છે, હે દ્વિજોત્તમ. એ જ સૃષ્ટિ, પાલન અને વિધ્વંસના કાર્યોની પ્રવર્તક શક્તિઓ છે.
Verse 37
एवं परस्परोत्पन्ना धारयंति परस्परम् । आधाराधेयभावेन विकारास्तु विकारिषु
આ રીતે પરસ્પર આધારથી ઉત્પન્ન થયેલાં તત્ત્વો એકબીજાને ધારણ કરે છે. આધાર-આધેયભાવથી વિકારો પોતાના પોતાના વિકારી કારણોમાં સ્થિત રહે છે.
Verse 38
कूर्मोंगानि यथा पूर्वं प्रसार्य विनियच्छति । विकारांश्च तथा ऽव्यक्तं सृष्ट्वा भूयो नियच्छति
જેમ કાચબો પહેલાં પોતાના અંગો ફેલાવી પછી ફરી સંકોચી લે છે, તેમ અવ્યક્ત સૃષ્ટિમાં વિકારોને પ્રગટ કરી ફરી તેમને પોતાના અંદર જ સંહારે છે.
Verse 39
अव्यक्तप्रभवं सर्वमानुलोम्येन जायते । प्राप्ते प्रलयकाले तु प्रतिलोम्येनुलीयते
આ સર્વ જગત અવ્યક્તમાંથી ક્રમશઃ ઉત્પન્ન થાય છે; અને પ્રલયકાળે તે જ ઉલટા ક્રમે ફરી અવ્યક્તમાં લીન થઈ જાય છે.
Verse 40
गुणाः कालवशादेव भवंति विषमाः समाः । गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते
કાળના વશથી ગુણો ક્યારેક સમ અને ક્યારેક વિષમ બને છે. ગુણસામ્યમાં લય જાણવો, અને વૈષમ્યમાં સૃષ્ટિ કહેવાય છે.
Verse 41
तदिदं ब्रह्मणो योनिरेतदंडं घनं महत् । ब्रह्मणः क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते
આ મહાન અને ઘન બ્રહ્માંડ જ બ્રહ્માની યોનિ (ઉત્પત્તિસ્થાન) છે. આને બ્રહ્માનું ક્ષેત્ર કહેવાયું છે, અને બ્રહ્મા ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે.
Verse 42
इतीदृशानामण्डानां कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः । सर्वगत्वात्प्रधानस्य तिर्यगूर्ध्वमधः स्थिताः
આવા અંડો (બ્રહ્માંડો)નાં હજારો હજારો કરોડો છે—એવું જાણવું. પ્રધાન સર્વવ્યાપી હોવાથી તે (બ્રહ્માંડો) તિર્યક્, ઊર્ધ્વ અને અધઃ—સર્વત્ર સ્થિત છે।
Verse 43
तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः । सृष्टा प्रधानेन तथा लब्ध्वा शंभोस्तु सन्निधिम्
અહીં-ત્યાં પ્રધાન દ્વારા ચતુર્મુખ બ્રહ્માઓ, હરિ (વિષ્ણુઓ) અને ભવ (રુદ્રો) સર્જાયા. એમ પ્રગટ થઈ તેઓએ શંભુ (શિવ)નું પાવન સાન્નિધ્ય પ્રાપ્ત કર્યું।
Verse 44
महेश्वरः परोव्यक्तादंडमव्यक्तसंभवम् । अण्डाज्जज्ञे विभुर्ब्रह्मा लोकास्तेन कृतास्त्विमे
મહેશ્વર અવ્યક્તથી પણ પર છે; તેમણે અવ્યક્તસંભવ બ્રહ્માંડ-અંડ પ્રગટ કર્યું. તે અંડમાંથી સર્વવ્યાપી બ્રહ્મા જન્મ્યા અને તેમના દ્વારા જ આ લોકો રચાયા।
Verse 45
अबुद्धिपूर्वः कथितो मयैष प्रधानसर्गः प्रथमः प्रवृतः । आत्यंतिकश्च प्रलयोन्तकाले लीलाकृतः केवलमीश्वरस्य
આ પ્રથમ પ્રધાનસર્ગ મેં અબુદ્ધિપૂર્વક (વિચાર-ગણના વિના) વર્ણવ્યો છે. અને કલ્પાંતકાળે થતો આત્યંતિક પ્રલય ખરેખર માત્ર ઈશ્વરની લીલા જ છે.
Verse 46
यत्तत्स्मृतं कारणमप्रमेयं ब्रह्मा प्रधानं प्रकृतेः प्रसूतिः । अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यं शुक्लं सुरक्तं पुरुषेण युक्तम्
સ્મૃતિમાં જેને અપ્રમેય કારણતત્ત્વ તરીકે બ્રહ્મ, પ્રધાન અને પ્રકૃતિની પ્રસૂતિ-હેતુ કહેવાયું છે, તે આદિ-મધ્ય-અંત રહિત, અનંતવીર્યવાળું છે; તેને શુક્લ પણ, સુરક્ત પણ કહે છે, અને તે પુરુષ સાથે યુક્ત છે.
Verse 47
उत्पादकत्वाद्रजसोतिरेकाल्लोकस्य संतानविवृद्धिहेतून् । अष्टौ विकारानपि चादिकाले सृष्ट्वा समश्नाति तथांतकाले
રજોગુણની ઉત્પাদক પ્રધાનતા કારણે જગતની સતતતા અને સંતાનવૃદ્ધિનું કારણ બને છે. આદિકાળે તે અષ્ટ વિકારોને પણ સર્જે છે અને કાલાંતરે તેમ જ તેમને ગ્રસી લયમાં લઈ જાય છે.
Verse 48
प्रकृत्यवस्थापितकारणानां या च स्थितिर्या च पुनः प्रवृत्तिः । तत्सर्वमप्राकृतवैभवस्य संकल्पमात्रेण महेश्वरस्य
પ્રકૃતિમાં સ્થાપિત કારણોની જે સ્થિતિ છે અને જે તેમની પુનઃ પ્રવૃત્તિ છે—આ સર્વ અપ્રાકૃત વૈભવવાળા મહેશ્વરના માત્ર સંકલ્પથી જ થાય છે.
Frequently Asked Questions
A doctrinal cosmogonic account: from avyakta and subsequent evolutes (e.g., buddhi), the three deities—Rudra, Viṣṇu, and Brahmā—arise as causal administrators, and Maheśvara assigns them the distinct cosmic functions of creation, protection, and dissolution across cycles.
The chapter aligns Sāṃkhya-like categories (avyakta, buddhi, vikāra, guṇas) with a Shaiva theism in which Maheśvara is both beyond the guṇas and the inner self of prakṛti–puruṣa, making cosmology a revelation of non-competitive, unitary divine causality.
Maheśvara is presented as guṇatrayātīta, as caturvyūha, as the source of universal pervasion and unobstructed śakti, and as the līlā-kartṛ (playful author) behind the world-process, while the Trimūrti are highlighted as mutually sustaining functional manifestations.