परस्य दुर्निर्णयः—षट्कुलीयमुनिविवादः तथा ब्रह्मदर्शनार्थं मेरुप्रयाणम् | The Dispute of the Six-Lineage Sages on the Supreme and Their Journey to Brahmā at Meru
આ અધ્યાયમાં સૂત કલ્પચક્રમાં સૃષ્ટિકાર્યના આરંભનો પ્રસંગ સ્થાપે છે. ‘ષટ્કુલીય’ મુનિઓ ‘પરમ’ એટલે સર્વોચ્ચ તત્ત્વ શું—એ વિષયે દીર્ઘ વિવાદ કરે છે; દરેક જુદો મત રજૂ કરે છે, પરંતુ પરમ તત્ત્વ દુર્નિરૂપ્ય હોવાથી નિશ્ચિત નિર્ણય થતો નથી. તેથી વિવાદ નિવારવા તેઓ દેવ-દાનવો દ્વારા સ્તુત, અવિનાશી વિધાન-નિર્માતા બ્રહ્માના દર્શન માટે મેરુ પર્વત તરફ પ્રયાણ કરે છે. મેરુનું પુણ્ય શિખર દેવો, દાનવો, સિદ્ધો, ચારણો, યક્ષો અને ગંધર્વોથી ભરપૂર, રત્નો, ઉપવન, ગુફાઓ અને ઝરણાઓથી શોભિત તરીકે વર્ણવાય છે. ત્યાં ‘બ્રહ્મવન’ નામે વિશાળ વન, સુગંધિત શુદ્ધ જળના સરોવરો, પુષ્પિત વૃક્ષો અને દૃઢ પ્રાકારોથી યુક્ત તેજસ્વી મહાનગરીનું ચિત્રણ આવે છે. આ વર્ણન તત્ત્વનિર્ણય પૂર્વેની ભૂમિકા બની, પરમ પ્રશ્નનું સમાધાન પવિત્ર ક્ષેત્રમાં વિશ્વાધિકારીને શરણ જઈને જ પ્રાપ્ત થાય છે—એ સૂચવે છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । पुरा कालेन महता कल्पेतीते पुनःपुनः । अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्ठिकर्मणि
સૂત બોલ્યા—પ્રાચીન કાળમાં, મહાન સમય વીતી ગયા પછી, અનેક કલ્પો વારંવાર પૂર્ણ થયા ત્યારે, આ ઉપસ્થિત (નવા) કલ્પમાં સૃષ્ટિકર્મ પ્રવર્ત્યું.
Verse 2
प्रतिष्ठितायां वार्तायां प्रबुद्धासु प्रजासु च । मुनीनां षट्कुलीयानां ब्रुवतामितरेतरम्
વાર્તા યથાવિધી સ્થાપિત થઈ અને સમવેત પ્રજા જાગૃતચિત્તે સાવધાન બની; ત્યારે છ કુળોના મુનિઓ પરસ્પર સંવાદ કરવા લાગ્યા।
Verse 3
इदं परमिदं नेति विवादस्सुमहानभूत् । परस्य दुर्निरूपत्वान्न जातस्तत्र निश्चयः
“આ જ પરમ” અને “આ પરમ નથી” એમ મહાવિવાદ ઊભો થયો; પરંતુ પરમ (પતિ)નું નિરૂપણ દુષ્કર હોવાથી ત્યાં કોઈ નિશ્ચય થયો નહિ।
Verse 4
ते ऽभिजग्मुर्विधातारं द्रष्टुं ब्रह्माणमव्ययम् । यत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा स्तूयमानस्सुरासुरैः
પછી તેઓ વિધાતા એવા અવ્યય બ્રહ્માને દર્શવા ગયા; જ્યાં ભગવાન બ્રહ્મા દેવો અને અસુરો દ્વારા સ્તુતિ પામતા આસનસ્થ હતા।
Verse 5
मेरुशृंगे शुभे रम्ये देवदानवसंकुले । सिद्धचारणसंवादे यक्षगंधर्वसेविते
તેઓ શુભ અને રમ્ય મેરુશિખર પર પહોંચ્યા—જે દેવ-દાનવોથી ભરપૂર હતું; જ્યાં સિદ્ધ અને ચારણો સંવાદ કરતા, અને યક્ષ તથા ગંધર્વો સેવા કરતા હતા।
Verse 6
विहंगसंघसंघुष्टे मणिविद्रुमभूषिते । निकुंजकंदरदरीगृहानिर्झरशोभिते
તે પક્ષીઓના ઝુંડોના કલરવથી ગુંજતું હતું; મણિ અને પ્રવાળથી અલંકૃત હતું; તેમજ નિકુંજ, કંદરા, દરા, એકાંતગૃહો અને ઝરણાંઓની શોભાથી સુશોભિત હતું।
Verse 7
तत्र ब्रह्मवनं नाम नानामृगसमाकुलम् । दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम्
ત્યાં ‘બ્રહ્મવન’ નામનું વન હતું, અનેક પ્રકારના મૃગોથી ભરેલું. તેનું વિસ્તરણ દસ યોજન પહોળું અને સો યોજન લાંબું હતું.
Verse 8
सुरसामलपानीयपूर्णरम्यसरोवरम् । मत्तभ्रमरसंछन्नरम्यपुष्पितपादपम्
ત્યાં સ્વચ્છ અને સુગંધિત જળથી ભરેલું એક રમ્ય સરોવર હતું. તેની આસપાસ સુંદર પુષ્પિત વૃક્ષો હતાં, મત્ત ભમરાઓથી ઢંકાયેલા.
Verse 9
तरुणादित्यसंकाशं तत्र चारु महत्पुरम् । दुर्धर्षबलदृप्तानां दैत्यदानवरक्षसाम्
ત્યાં ઉગતા યુવાન સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, અતિ વિશાળ અને મનોહર મહાનગર હતું—અજેય બળના ગર્વમાં મત્ત દૈત્ય, દાનવ અને રાક્ષસોનું।
Verse 10
तप्तजांबूनदमयं प्रांशुप्राकारतोरणम् । निर्व्यूहवलभीकूटप्रतोलीशतमंडितम्
તે તપ્ત જાંબૂનદ સોનાથી રચાયેલું હતું; ઊંચા પ્રાકાર અને તોરણોથી યુક્ત, બહાર નીકળતી વલભીઓ, ઊંચા કૂટ-શિખરો અને સૈકડો ભવ્ય દ્વારોથી શોભિત।
Verse 11
महार्हमणिचित्राभिर्लेलिहानमिवांबरम् । महाभवनकोटीभिरनेकाभिरलंकृतम्
અતિમૂલ્ય રત્નોની વિવિધ કાંતિથી આકાશ જાણે લહેરાતું-નાચતું દેખાતું; અનેક કોટિ મહાભવનો દ્વારા તે નગર અલંકૃત હતું।
Verse 12
तस्मिन्निवसति ब्रह्मा सभ्यैः सार्धं प्रजापतिः । तत्र गत्वा महात्मानं साक्षाल्लोकपितामहम्
તે સ્થળે પ્રજાપતિ બ્રહ્મા સભ્યજન સાથે નિવાસ કરતા હતા. ત્યાં જઈ તેમણે મહાત્મા—સાક્ષાત્ લોકપિતામહ—ની સમીપતા પ્રાપ્ત કરી।
Verse 13
दद्दशुर्मुनयो देवा देवर्षिगणसेवितम् । शुद्धचामीकरप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्
મુનિઓ અને દેવોએ તે દિવ્ય સ્વરૂપનું દર્શન કર્યું, જેને દેવર્ષિગણ સેવા કરતા હતા; તે શુદ્ધ સોનાની જેમ તેજસ્વી અને સર્વ આભૂષણોથી ભૂષિત હતું।
Verse 14
प्रसन्नवदनं सौम्यं पद्मपत्रायतेक्षणम् । दिव्यकांतिसमायुक्तं दिव्यगंधानुलेपनम्
તે પ્રસન્નવદન, સૌમ્ય, કમળપત્રસમાન નેત્રવાળા હતા; દિવ્ય કાંતિથી યુક્ત અને દિવ્ય સુગંધોથી અનુલિપ્ત હતા।
Verse 15
दिव्यशुक्लांबरधरं दिव्यमालाविभूषितम् । सुरासुरेन्द्रयोगींद्रवंद्यमानपदांबुजम्
તે દિવ્ય શ્વેત વસ્ત્રધારી અને દિવ્ય માળાથી વિભૂષિત હતા; જેમના પદ્મપાદને દેવાધિપતિ, અસુરેન્દ્ર અને યોગીન્દ્રો ભક્તિપૂર્વક વંદે છે।
Verse 16
सर्वलक्षणयुक्तांग्या लब्धचामरहस्तया । भ्राजमानं सरस्वत्या प्रभयेव दिवाकरम्
સર્વ શુભલક્ષણયુક્ત અંગવાળી, હાથમાં ચામર ધારણ કરનાર સરસ્વતી સૂર્યપ્રભા સમાન તેજસ્વી બની ઝળહળી ઊઠી।
Verse 17
तं दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे प्रसन्नवदनेक्षणाः । शिरस्यंजलिमाधाय तुष्टुवुस्सुरपुंगवम्
તેમને જોઈ સર્વ મુનિઓ પ્રસન્ન મુખ અને આનંદિત નેત્રોવાળા થયા. તેમણે શિરે અંજલિ ધારણ કરીને દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તે પ્રભુની સ્તુતિ કરી.
Verse 18
मुनय ऊचुः । नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं सर्गस्थित्यंतहेतवे । पुरुषाय पुराणाय ब्रह्मणे परमात्मने
મુનિઓ બોલ્યા—તમને નમસ્કાર, હે ત્રિમૂર્તિસ્વરૂપ! સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલયના કારણ! આદિપુરુષ, પુરાતન, બ્રહ્મસ્વરૂપ, પરમાત્મા—તમને નમસ્કાર.
Verse 19
नमः प्रधानदेहाय प्रधानक्षोभकारिणे । त्रयोविंशतिभेदेन विकृतायाविकारिणे
જેનુ દેહ પ્રધાન (આદ્ય પ્રકૃતિ) છે અને જે પ્રધાનને ક્ષોભિત કરી પ્રકટ કરે છે, એવા પ્રભુને નમસ્કાર. જે ત્રેવીસ ભેદે વિકૃતિરૂપે દેખાય છતાં સ્વયં અવિકારી રહે છે, તેમને પ્રણામ.
Verse 20
नमो ब्रह्माण्डदेहाय ब्रह्मांडोदरवर्तिने । तत्र संसिद्धकार्याय संसिद्धकरणाय च
જેનુ દેહ બ્રહ્માંડરૂપ છે અને જે બ્રહ્માંડના ઉદરમાં નિવાસ કરે છે, તેમને નમસ્કાર. તેમાં જ જે પૂર્ણસિદ્ધ કાર્ય છે અને પૂર્ણસિદ્ધ સાધન પણ છે, એવા શિવને પ્રણામ.
Verse 21
नमोस्तु सर्वलोकाय सर्वलोकविधायिने । सर्वात्मदेहसंयोग वियोगविधिहेतवे
જે સર્વ લોકરૂપ છે અને સર્વ લોકોની વ્યવસ્થા કરનાર છે, તેમને નમસ્કાર. સર્વ જીવોના દેહનું અંતરાત્મા સાથે સંયોગ-વિયોગ કરાવતી વિધિના કારણરૂપ શિવને પ્રણામ.
Verse 22
त्वयैव निखिलं सृष्टं संहृतं पालितं जगत् । तथापि मायया नाथ न विद्मस्त्वां पितामह
તમારા દ્વારા જ આ સમગ્ર જગત સર્જાય છે, પાળાય છે અને સંહરાય છે. છતાં, હે નાથ, તમારી માયાથી અમે તમને યથાર્થ રીતે જાણતા નથી—હે પિતામહ।
Verse 23
सूत उवाच । एवं ब्रह्मा महाभागैर्महर्षिभिरभिष्टुतः । प्राह गंभीरया वाचा मुनीन् प्रह्लादयन्निव
સૂત બોલ્યા—આ રીતે મહાભાગ મહર્ષિઓ દ્વારા સ્તુત થઈ બ્રહ્માએ ગંભીર વાણીથી મુનિઓને કહ્યું, જાણે તેમને આનંદિત અને આશ્વસ્ત કરતો હોય।
Verse 24
ब्रह्मोवाच । ऋषयो हे महाभागा महासत्त्वा महौजसः । किमर्थं सहितास्सर्वे यूयमत्र समागताः
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મહાભાગ ઋષિઓ, મહાસત્ત્વ અને મહૌજસ્વી મહાત્માઓ! તમે સર્વે મળીને અહીં કયા કારણથી સમાગમ કર્યા છો?
Verse 25
तमेवंवादिनं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मवित्तमाः । वाग्भिर्विनयगर्भाभिस्सर्वे प्रांजलयो ऽब्रुवन्
આ રીતે બોલનાર દેવ બ્રહ્માને, બ્રહ્મતત્ત્વના શ્રેષ્ઠ જાણકારો સૌએ અંજલિ બાંધી, વિનયભર્યા વચનો વડે સંબોધ્યા.
Verse 26
मुनय ऊचुः । भगवन्नंधकारेण महता वयमावृताः । खिन्ना विवदमानाश्च न पश्यामो ऽत्र यत्परम्
મુનિઓએ કહ્યું—હે ભગવન! અમે મહાન અંધકારથી આવૃત છીએ; થાકી જઈ વિવાદમાં પડ્યા છીએ, અને અહીં પરમ તત્ત્વને જોઈ શકતા નથી.
Verse 27
त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम् । त्वया ह्यविदितं नाथ नेह किंचन विद्यते
તમે જ સર્વ જગતના ધાતા-પાલક છો અને સર્વ કારણોના પણ કારણ છો. હે નાથ શિવ, અહીં એવું કશું નથી જે તમને અજાણ હોય.
Verse 28
कः पुमान् सर्वसत्त्वेभ्यः पुराणः पुरुषः परः । विशुद्धः परिपूर्णश्च शाश्वतः परमेश्वरः
સર્વ સત્ત્વોથી પણ વધુ પુરાતન, પરાત્પર, પરમ વિશુદ્ધ, પરિપૂર્ણ, શાશ્વત અને પરમેશ્વર—એ પરમ પુરુષ કોણ છે?
Verse 29
केनैव चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् । तत्त्वं वद महाप्राज्ञ स्वसंदेहापनुत्तये
આ જગત પ્રથમ કયા અદ્ભુત કૃત્યથી સર્જાય છે? હે મહાપ્રાજ્ઞ, મારા સંદેહ નિવારણ માટે તે તત્ત્વ કહો.
Verse 30
एवं पृष्टस्तदा ब्रह्मा विस्मयस्मेरवीक्षणः । देवानां दानवानां च मुनीनामपि सन्निधौ
આ રીતે પૂછવામાં આવતા બ્રહ્મા આશ્ચર્યથી તેજસ્વી અને મન્દસ્મિત દૃષ્ટિવાળા બની, દેવો, દાનવો અને મુનિઓની સન્નિધિમાં (ઉત્તર આપવા) તત્પર થયા।
Verse 31
उत्थाय सुचिरं ध्यात्वा रुद्र इत्युद्धरन् गिरिम् । आनंदक्लिन्नसर्वांगः कृतांजलिरभाषत
ઉઠીને લાંબા સમય સુધી ધ્યાન કરીને, ‘રુદ્ર’ એમ ઉચ્ચારતાં તેણે પર્વત ઉઠાવ્યો. આનંદથી તેનું સર્વાંગ ભીંજાઈ ગયું; પછી અંજલિ કરીને તેણે કહ્યું।
Frequently Asked Questions
A group of ṣaṭkulīya sages become embroiled in a major dispute over which reality is “param” (supreme). Unable to decide, they go to Brahmā—praised by devas and asuras—at Meru, entering the sacral space of Brahmavana.
It dramatizes the epistemic limit that the ultimate cannot be conclusively fixed by rival assertions alone; the “param” is durnirūpya, prompting recourse to higher authority/revelation and a structured hierarchy of knowledge sources.
Meru’s peak and Brahmavana are foregrounded, populated by devas, asuras/dānavas, siddhas, cāraṇas, yakṣas, and gandharvas, along with lakes, jeweled ornamentation, and a radiant fortified city—marking a cosmographic prelude to doctrinal resolution.