मन्दरगिरिवर्णनम् — Description of Mount Mandara as Śiva’s Residence (Tapas-abode)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ વાયુને પૂછે છે—દેવી અને ગણો સહિત હર (શિવ) અંતર્ધાન થઈ ક્યાં ગયા, ક્યાં વસે છે અને વિશ્રામ પહેલાં શું કર્યું. વાયુ ઉત્તર આપે છે કે દેવાધિદેવને પ્રિય મન્દરગિરિ તપસ્યા સાથે જોડાયેલું તેમનું નિવાસસ્થાન છે, જ્યાં અદ્ભુત ગુફાઓ શોભે છે. પર્વતનું સૌંદર્ય સહસ્ર મુખોથી પણ દીર્ઘકાળે અવર્ણનીય કહેવાય છે; છતાં તેની ઋદ્ધિ, ઈશ્વર-નિવાસયોગ્યતા અને દેવીને પ્રસન્ન કરવા ‘અંતઃપુરી’ સમાન રૂપાંતર વર્ણવાય છે. શિવ–શક્તિના નિત્ય સાન્નિધ્યથી ત્યાંની ધરતી અને વનસ્પતિ જગતથી શ્રેષ્ઠ બને છે, અને ઝરણાં-પ્રપાતનું જળ સ્નાન-પાનથી પાવન પુણ્ય આપે છે. તેથી મન્દર માત્ર દૃશ્ય નહીં, તપશક્તિ, દિવ્ય સાન્નિધ્ય અને પ્રાકૃતિક મંગળનું પવિત્ર સંગમસ્થાન બની પ્રગટે છે।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । अन्तर्धानगतो देव्या सह सानुचरो हरः । क्व यातः कुत्र वासः किं कृत्वा विरराम ह
ઋષિઓએ કહ્યું—દેવી તથા પોતાના ગણો સહિત હર અંતર્ધાન થયા. તેઓ ક્યાં ગયા, ક્યાં વસે છે, અને શું કરીને તેઓ શાંત (સ્થિર) થયા?
Verse 2
वायुरुवाच । महीधरवरः श्रीमान्मंदरश्चित्रकंदरः । दयितो देवदेवस्य निवासस्तपसो ऽभवत्
વાયુએ કહ્યું—વિચિત્ર ગુફાઓથી શોભિત તે શ્રીમાન શ્રેષ્ઠ પર્વત મન્દર, દેવદેવ મહાદેવના તપ માટે પ્રિય નિવાસસ્થાન બન્યો.
Verse 3
तपो महत्कृतं तेन वोढुं स्वशिरसा शिवौ । चिरेण लब्धं तत्पादपंकजस्पर्शजं सुखम्
તેણે મહાન તપ કર્યું—પોતાના શિરે શિવ-શિવા યુગલને ધારણ કરવા માટે; અને લાંબા સમય પછી પ્રભુના પાદપંકજના સ્પર્શથી ઉત્પન્ન થયેલું આનંદ પ્રાપ્ત કર્યું.
Verse 4
तस्य शैलस्य सौन्दर्यं सहस्रवदनैरपि । न शक्यं विस्तराद्वक्तुं वर्षकोटिशतैरपि
તે પર્વતનું સૌંદર્ય તો હજાર મુખોથી પણ વિસ્તારે કહી શકાય તેમ નથી; કરોડો વર્ષો સુધી પણ તેનું વિગતવાર વર્ણન શક્ય નથી.
Verse 5
शक्यमप्यस्य सौन्दर्यं न वर्णयितुमुत्सहे । पर्वतान्तरसौन्दर्यं साधारणविधारणात्
ભલે તેનું સૌંદર્ય વર્ણવી શકાય, તોય હું તેનું વર્ણન કરવા સાહસ કરતો નથી; કારણ કે તેની શોભા અન્ય પર્વતો કરતાં અતિશય છે અને સામાન્ય વર્ણનમાં સમાતી નથી.
Verse 6
इदन्तु शक्यते वक्तुमस्मिन्पर्वतसुन्दरे । ऋद्ध्या कयापि सौन्दर्यमीश्वरावासयोग्यता
પરંતુ આ સુંદર પર્વત વિષે એટલું તો કહી શકાય કે કોઈ અલૌકિક દિવ્ય ઋદ્ધિના કારણે તેમાં એવી શોભા અને એવી યોગ્યતા છે કે તે ઈશ્વર શિવના નિવાસ માટે યોગ્ય છે।
Verse 7
अत एव हि देवेन देव्याः प्रियचिकीर्षया । अतीव रमणीयोयं गिरिरन्तःपुरीकृतः
અતએવ દેવીને પ્રિય કરવાના ઇરાદે દેવએ આ અતિ રમણીય પર્વતને પોતાનું અંતઃપુર, ખાનગી ધામ બનાવી દીધું।
Verse 8
मेखलाभूमयस्तस्य विमलोपलपादपाः । शिवयोर्नित्यसान्निध्यान्न्यक्कुर्वंत्यखिलंजगत्
તેની મેખલા-ભૂમિઓ અને નિર્મળ પથ્થરની સીડીઓ શિવ-દેવીના નિત્ય સાન્નિધ્યથી સમગ્ર જગતને નાનું કરી દેખાડે છે।
Verse 9
पितृभ्यां जगतो नित्यं स्नानपानोपयोगतः । अवाप्तपुण्यसंस्कारः प्रसरद्भिरितस्ततः
પિતૃઓના આ પવિત્ર જળથી સ્નાન-પાનના ઉપયોગ વડે જગત્ નિત્ય પોષાય છે; ત્યાંથી પ્રાપ્ત પુણ્ય-સંસ્કાર સર્વ દિશામાં પ્રસરે છે।
Verse 10
लघुशीतलसंस्पर्शैरच्छाच्छैर्निर्झराम्बुभिः । अधिराज्येन चाद्रीणामद्रीरेषो ऽभिषिच्यते
પર્વતીય ઝરણાંના સ્ફટિક સમા સ્વચ્છ જળના કોમળ, શીતળ સ્પર્શથી અને પર્વતોના અધિરાજ્યથી આ પર્વતરાજ જાણે અભિષિક્ત થાય છે।
Verse 11
निशासु शिखरप्रान्तर्वर्तिना स शिलोच्चयः । चंद्रेणाचल साम्राज्यच्छत्रेणेव विराजते
રાત્રિઓમાં શિખરપ્રાંતે સ્થિત ચંદ્રથી તે ઊંચો પર્વત એવો ઝળહળે છે, જાણે પર્વત-સામ્રાજ્ય પર ચંદ્ર જ રાજછત્ર હોય।
Verse 12
स शैलश्चंचलीभूतैर्बालैश्चामरयोषिताम् । सर्वपर्वतसाम्राज्यचामरैरिव वीज्यते
ચામરધારિણી યુવતીઓના ચંચલ કેશલતાથી તે પર્વત જાણે પંખાવાતો હતો—જાણે સર્વ પર્વત-સામ્રાજ્યના રાજચામરો તેની આસપાસ ડોલતા હોય।
Verse 13
प्रातरभ्युदिते भानौ भूधरो रत्नभूषितः । दर्पणे देहसौभाग्यं द्रष्टुकाम इव स्थितः
પ્રાતઃ નવોદિત સૂર્ય સમયે રત્નોથી શોભિત તે પર્વત દર્પણ સામે ઊભો હોય તેમ, પોતાના દેહનું સૌભાગ્ય-તેજ જોવા ઇચ્છતો હતો।
Verse 14
कूजद्विहंगवाचालैर्वातोद्धृतलताभुजैः । विमुक्तपुष्पैः सततं व्यालम्बिमृदुपल्लवैः
કૂજન કરતા પક્ષીઓના કલરવથી તે સદા ગુંજતું હતું; પવનથી ઊંચકાયેલી લતાભુજાઓ ડોલતી; મૃદુ પલ્લવો લટકતા અને છૂટેલા પુષ્પો સતત ઝરતા।
Verse 15
लताप्रतानजटिलैस्तरुभिस्तपसैरिव । जयाशिषा सहाभ्यर्च्य निषेव्यत इवाद्रिराट्
લતાપ્રતાનોથી જટિલ અને તપસ્વી સમા વૃક્ષોથી ઘેરાયેલો તે અદ્રિરાજ જાણે ‘જય’ના આશીર્વાદ સાથે પૂજાતો અને સતત ભક્તિપૂર્વક સેવાતો હોય તેમ લાગતો હતો।
Verse 16
अधोमुखैरूर्ध्वमुखैश्शृंगैस्तिर्यङ्मुखैस्तथा । प्रपतन्निव पाताले भूपृष्ठादुत्पतन्निव
કેટલાક શિખરો અધોમુખ, કેટલાક ઊર્ધ્વમુખ અને કેટલાક તિર્યક્મુખ હતા; તે જાણે પાતાળમાં પડતું હોય અને જાણે ભૂપૃષ્ઠમાંથી ઉછળતું હોય તેમ દેખાતું હતું।
Verse 17
परीतः सर्वतो दिक्षु भ्रमन्निव विहायसि । पश्यन्निव जगत्सर्वं नृत्यन्निव निरन्तरम्
તે સર્વ દિશાઓમાં સર્વત્રથી પરિભ્રમણ કરતો હોય તેમ, જાણે આકાશમાં વિહરતો હોય; જાણે સમગ્ર જગતને નિહાળતો હોય; અને જાણે અવિરત નૃત્ય કરતો હોય તેમ દેખાતો હતો।
Verse 18
गुहामुखैः प्रतिदिनं व्यात्तास्यो विपुलोदरैः । अजीर्णलावण्यतया जृंभमाण इवाचलः
પ્રતિદિન ગુહામુખો ફાટીને ખુલ્લાં રહેતાં, જાણે વિશાળ ઉદરવાળો પ્રાણી મોં ખોલીને બેઠો હોય; અજીર્ણથી લાવણ્ય મલિન થયેલું હોય તેમ, તે પર્વત જાંભાઈ લેતો હોય એમ લાગ્યો।
Verse 19
ग्रसन्निव जगत्सर्वं पिबन्निव पयोनिधिम् । वमन्निव तमोन्तस्थं माद्यन्निव खमम्बुदैः
જાણે તે સર્વ જગતને ગળી રહ્યો હોય, જાણે સમુદ્રને પી રહ્યો હોય; જાણે અંદર છુપાયેલો અંધકાર ઉગળી રહ્યો હોય, અને જાણે આકાશમાં વાદળોથી મદમત્ત થતો હોય એમ દેખાયો।
Verse 20
निवास भूमयस्तास्ता दर्पणप्रतिमोदराः । तिरस्कृतातपास्स्निग्धाश्रमच्छायामहीरुहाः
એ નિવાસભૂમિઓ નિર્મળ દર્પણના આંતરભાગ જેવી શીતળ અને મનોહર હતી. મહાવૃક્ષોની ઘની, કોમળ છાયાથી આશ્રમોમાં સૂર્યતાપ પ્રવેશતો ન હતો।
Verse 21
सरित्सरस्तडागादिसंपर्कशिशिरानिलाः । तत्र तत्र निषण्णाभ्यां शिवाभ्यां सफलीकृताः
નદીઓ, સરોવરો અને તળાવો વગેરેના સ્પર્શથી શીતળ થયેલા પવન, ત્યાં ત્યાં સાથે બેઠેલા શિવ અને શિવા—આ બે મંગલમયોથી ખરેખર સફળ બન્યા।
Verse 22
तमिमं सर्वतः श्रेष्ठं स्मृत्वा साम्बस्त्रियम्बकः । रैभ्याश्रमसमीपस्थश्चान्तर्धानं गतो ययौ
તેમને સર્વ રીતે શ્રેષ્ઠતમ સ્મરીને, ઉમાસહિત ત્ર્યંબક મહાદેવ રૈભ્ય-આશ્રમની નજીક ગયા અને યોગમાયાથી અંતર્ધાન થઈ પ્રસ્થાન કર્યા।
Verse 23
तत्रोद्यानमनुप्राप्य देव्या सह महेश्वरः । रराम रमणीयासु देव्यान्तःपुरभूमिषु
ત્યાંના ઉદ્યાનમાં પહોંચી, દેવીએ સહ મહેશ્વરે દેવીના અંતઃપુરની રમણીય ભૂમિઓમાં આનંદથી ક્રીડા કરી।
Verse 24
तथा गतेषु कालेषु प्रवृद्धासु प्रजासु च । दैत्यौ शुंभनिशुंभाख्यौ भ्रातरौ संबभूवतुः
આ રીતે સમય પસાર થયો અને પ્રજાઓ વધ્યાં ત્યારે, શુંભ અને નિશુંભ નામના બે દૈત્ય ભાઈઓ ઉત્પન્ન થયા।
Verse 25
ताभ्यां तपो बलाद्दत्तं ब्रह्मणा परमेष्टिना । अवध्यत्वं जगत्यस्मिन्पुरुषैरखिलैरपि
તેમના તપોબળથી પ્રસન્ન થઈ પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ આ જગતમાં સર્વ પુરુષો દ્વારા પણ અવધ્યત્વનું વરદાન આપ્યું।
Verse 26
अयोनिजा तु या कन्या ह्यंबिकांशसमुद्भवा । अजातपुंस्पर्शरतिरविलंघ्यपराक्रमा
એ કન્યા કોઈ યોનિમાંથી જન્મેલી નહોતી; અંબિકાના અંશમાંથી પ્રગટ થઈ હતી. પુરુષસ્પર્શથી અસ્પૃશ્ય પવિત્રતામાં રત, અને જેના પરાક્રમને કોઈ લંઘી ન શકે એવો।
Verse 27
तया तु नौ वधः संख्ये तस्यां कामाभिभूतयोः । इति चाभ्यर्थितो ब्रह्मा ताभ्याम्प्राह तथास्त्विति
“એના કારણે જ યુદ્ધમાં અમારો વધ થશે”—એના પ્રત્યે કામથી અભિભૂત થયેલા તે બે જણ બ્રહ્માને પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા. આમ વિનંતી થતાં બ્રહ્માએ તેમને કહ્યું—“તથાસ્તુ।”
Verse 28
ततः प्रभृति शक्रादीन्विजित्य समरे सुरान् । निःस्वाध्यायवषट्कारं जगच्चक्रतुरक्रमात्
ત્યારથી તેણે સમરમાં ઇન્દ્ર વગેરે દેવોને જીત્યા અને પોતાની અપ્રતિહત શક્તિથી જગતને એવું કરી દીધું કે વેદપાઠ અને યજ્ઞના “વષટ્”કાર પણ મૌન થઈ ગયા।
Verse 29
तयोर्वधाय देवेशं ब्रह्माभ्यर्थितवान्पुनः । विनिंद्यापि रहस्यं वां क्रोधयित्वा यथा तथा
તે બંનેના વિનાશ માટે બ્રહ્માએ ફરી દેવેશ્વર શિવને પ્રાર્થના કરી. પછી તમારા રહસ્યની નિંદા કરીને—જે રીતે બને તે રીતે—તમે બંનેમાં ક્રોધ જગાવ્યો।
Verse 30
तद्वर्णकोशजां शक्तिमकामां कन्यकात्मिकाम् । निशुम्भशुंभयोर्हंत्रीं सुरेभ्यो दातुमर्हसि
અતએવ તે તેજોમય સારથી ઉત્પન્ન, નિષ્કામ, કન્યા-સ્વરૂપિણી એવી શક્તિને—નિશુમ્ભ અને શુમ્ભની હંત્રિણીને—દેવોને આપવી તમને યોગ્ય છે।
Verse 31
एवमभ्यर्थितो धात्रा भगवान्नीललोहितः । कालीत्याह रहस्यं वां निन्दयन्निव सस्मितः
આ રીતે ધાત્રા (બ્રહ્મા) દ્વારા પ્રાર્થિત થતાં ભગવાન નીલલોહિતે—જાણે સ્નેહભરી ટોક કરી રહ્યા હોય તેમ—સ્મિત સાથે તમો બંનેને ‘કાળી’ એવું ગુપ્ત નામ કહ્યું.
Verse 32
ततः क्रुद्धा तदा देवी सुवर्णा वर्णकारणात् । स्मयन्ती चाह भर्तारमसमाधेयया गिरा
ત્યારે વર્ણના કારણથી ક્રોધિત થયેલી દેવી સુવર્ણા હસતાં હસતાં પતિને શાંત ન કરે તેવી વાણીથી બોલી।
Verse 33
देव्युवाच । ईदृशो मम वर्णेस्मिन्न रतिर्भवतो ऽस्ति चेत् । एवावन्तं चिरं कालं कथमेषा नियम्यते
દેવીએ કહ્યું— “મારા આવા વર્ણરૂપમાં જો તમને રતિ નથી, તો આ કામવૃત્તિ એટલો લાંબો સમય કેવી રીતે નિયંત્રિત રહી?”
Verse 34
अरत्या वर्तमानो ऽपि कथं च रमसे मया । न ह्यशक्यं जगत्यस्मिन्नीश्वरस्य जगत्प्रभोः
“અરતિ (અસંતોષ)માં હોવા છતાં તમે મારી સાથે કેવી રીતે રમો છો? કારણ કે આ જગતમાં જગત્પ્રભુ ઈશ્વર માટે કશુંય અશક્ય નથી।”
Verse 35
स्वात्मारामस्य भवतो रतिर्न सुखसाधनम् । इति हेतोः स्मरो यस्मात्प्रसभं भस्मसात्कृतः
સ્વાત્માનંદમાં રમનાર તમારા માટે રતિ સુખનું સાધન નથી; તેથી જ સ્મર (કામદેવ)ને તમે બળપૂર્વક ભસ્મ કરી દીધો।
Verse 36
या च नाभिमता भर्तुरपि सर्वांगसुन्दरी । सा वृथैव हि जायेत सर्वैरपि गुणान्तरैः
જે પત્ની સર્વાંગસુંદરી હોવા છતાં પતિને પ્રિય અને અનુકૂળ ન હોય, તે અન્ય અનેક ઉત્તમ ગુણો ધરાવતી હોવા છતાં ખરેખર વ્યર્થ જન્મેલી ગણાય છે।
Verse 37
भर्तुर्भोगैकशेषो हि सर्ग एवैष योषिताम् । तथासत्यन्यथाभूता नारी कुत्रोपयुज्यते
સ્ત્રીઓ માટે આ સૃષ્ટિ જાણે એક જ શેષ રાખે છે—પતિના ભોગનું વિષય બનવું. છતાં જો તેને ‘અસત્ય’ કહીને અન્યથા રૂપે બદનામ કરવામાં આવે, તો નારીને યોગ્ય સ્થાન અને માન ક્યાં મળે?
Verse 38
तस्माद्वर्णमिमं त्यक्त्वा त्वया रहसि निन्दितम् । वर्णान्तरं भजिष्ये वा न भजिष्यामि वा स्वयम्
અતએવ, તું ગુપ્ત રીતે નિંદિત કરેલી આ વર્ણ-સ્થિતિ ત્યજીને, હું સ્વઇચ્છાએ તો અન્ય વર્ણ સ્વીકારીશ, અથવા કોઈ વર્ણ પણ સ્વીકારિશ નહીં।
Verse 39
इत्युक्त्वोत्थाय शयनाद्देवी साचष्ट गद्गदम् । ययाचे ऽनुमतिं भर्तुस्तपसे कृतनिश्चया
આવું કહી દેવી શય્યા પરથી ઊઠી અને ગદગદ વાણીથી તેમને સંબોધ્યા. તપ કરવા દૃઢ નિશ્ચય કરીને, તેણે પતિ પાસે તપસ્યા માટે અનુમતિ માગી।
Verse 40
तथा प्रणयभंगेन भीतो भूतपतिः स्वयम् । पादयोः प्रणमन्नेव भवानीं प्रत्यभाषत
આ રીતે પ્રેમસંબંધ તૂટશે એમ ભયભીત થઈ, ભૂતપતિ શિવ સ્વયં ભવાનીના ચરણોમાં પ્રણામ કરતાં કરતાં જ તેણીને પ્રતિઉત્તર આપ્યો।
Verse 41
ईश्वर उवाच । अजानती च क्रीडोक्तिं प्रिये किं कुपितासि मे । रतिः कुतो वा जायेत त्वत्तश्चेदरतिर्मम
ઈશ્વરે કહ્યું—પ્રિયે, આ તો ક્રીડાવચન છે, તું સમજી નથી; મારા પર કેમ ક્રોધિત છે? જો મારા મનમાં તારા પ્રત્યે અરતિ હોત, તો રતિ—પ્રેમ—કેમ જન્મે?
Verse 42
माता त्वमस्य जगतः पिताहमधिपस्तथा । कथं तदुत्पपद्येत त्वत्तो नाभिरतिर्मम
તું આ જગતની માતા છે; હું પિતા અને અધિપતિ પણ છું. તો પછી તારા પ્રત્યે મારી અભિરતિ—આનંદમય રુચિ—ન હોવી કેવી રીતે શક્ય?
Verse 43
आवयोरभिकामो ऽपि किमसौ कामकारितः । यतः कामसमुत्पत्तिः प्रागेव जगदुद्भवः
અમારા બંનેમાં ઇચ્છા ઊપજે તો પણ તે કામદેવથી કેવી રીતે કરાવેલી ગણાય? કારણ કે કામની ઉત્પત્તિ તો જગતના પ્રાગટ્ય પહેલાંથી જ હતી.
Verse 44
पृथग्जनानां रतये कामात्मा कल्पितो मया । ततः कथमुपालब्धः कामदाहादहं त्वया
પૃથક જીવોના રતિ-આનંદ અને મિલન માટે મેં સૃષ્ટિમાં કામતત્ત્વ રચ્યું. તો પછી કામદાહ માટે તું મને કેમ ઠપકો આપે છે—હું કેવી રીતે દોષી ગણાઉં?
Verse 45
मां वै त्रिदशसामान्यं मन्यमानो मनोभवः । मनाक्परिभवं कुर्वन्मया वै भस्मसात्कृतः
મને દેવતાઓ સમાન માની મનોભવ (કામ) એ થોડું અપમાન કર્યું; તેથી મેં તેને ભસ્મસાત્ કર્યો.
Verse 46
विहारोप्यावयोरस्य जगतस्त्राणकारणात् । ततस्तदर्थं त्वय्यद्य क्रीडोक्तिं कृतवाहनम्
આ જગતના રક્ષણનું કારણ બની જતાં આપણો વિહાર પણ કલ્યાણકારી બને છે. તેથી એ જ હેતુસર આજે તને સાધન બનાવી મેં આ ક્રીડામય ઉપક્રમ ગોઠવ્યો છે.
Verse 47
स चायमचिरादर्थस्तवैवाविष्करिष्यते । क्रोधस्य जनकं वाक्यं हृदि कृत्वेदमब्रवीत्
“આ વિષય તને ટૂંક સમયમાં સ્પષ્ટ થશે.” ક્રોધ જનમાવતાં તે વચનો હૃદયમાં ધારણ કરીને તેણે પછી આ રીતે કહ્યું.
Verse 48
देव्युवाच । श्रुतपूर्वं हि भगवंस्तव चाटु वचो मया । येनैवमतिधीराहमपि प्रागभिवंचिता
દેવીએ કહ્યું—“હે ભગવન, તારા ચાટુ વચનો મેં પહેલાં પણ સાંભળ્યા છે; જેના કારણે હું, સ્થિર બુદ્ધિ હોવા છતાં, અગાઉ છેતરાઈ હતી.”
Verse 49
प्राणानप्यप्रिया भर्तुर्नारी या न परित्यजेत् । कुलांगना शुभा सद्भिः कुत्सितैव हि गम्यते
પતિને અપ્રિય હોવા છતાં જે સ્ત્રી પ્રાણ જાય તોય તેને ત્યાગતી નથી, તે સદ્જનો દ્વારા કુલવધૂ અને શુભ માનવામાં આવે છે; પરંતુ નીચ લોકો તેને તુચ્છ ગણે છે.
Verse 50
भूयसी च तवाप्रीतिरगौरमिति मे वपुः । क्रीडोक्तिरपि कालीति घटते कथमन्यथा
“મારા પ્રત્યે તારી અપ્રીતિ બહુ વધારે છે—‘મારું રૂપ ગૌરી જેવું ગૌર નથી’ એમ માનીને. તેથી રમતમાં કહેલું ‘કાળી’ પણ બંધબેસે છે; નહિ તો કેમ?”
Verse 51
सद्भिर्विगर्हितं तस्मात्तव कार्ष्ण्यमसंमतम् । अनुत्सृज्य तपोयोगात्स्थातुमेवेह नोत्सहे
અતએવ તારી કઠોરતા સદ્જનો દ્વારા નિંદિત છે અને માન્ય નથી. તપ-યોગના આ સંયોગને ન છોડીને, હું અહીં વધુ રહેવાનો સાહસ કરતો નથી।
Verse 52
शिव उवाच । स यद्येवंविधतापस्ते तपसा किं प्रयोजनम् । ममेच्छया स्वेच्छया वा वर्णान्तरवती भव
શિવ બોલ્યા: “જો તારો તપ એવો જ હોય, તો એવા તપનો શું અર્થ? મારી ઇચ્છાથી કે તારી સ્વઇચ્છાથી, તું અન્ય વર્ણ ધારણ કરનારી બન.”
Verse 53
देव्युवाच । नेच्छामि भवतो वर्णं स्वयं वा कर्तुमन्यथा । ब्रह्माणं तपसाराध्य क्षिप्रं गौरी भवाम्यहम्
દેવી બોલ્યાં: “હું પોતે તમારા વિધાન/વર્ણનને અન્યથા કરવા ઇચ્છતી નથી. તપ દ્વારા બ્રહ્માની આરાધના કરીને હું શીઘ્રે ગૌરી (શુભ, ગૌરવર્ણા) બની જઈશ.”
Verse 54
ईश्वर उवाच । मत्प्रसादात्पुरा ब्रह्मा ब्रह्मत्वं प्राप्तवान्पुरा । तमाहूय महादेवि तपसा किं करिष्यसि
ઈશ્વર બોલ્યા: “પૂર્વે મારી કૃપાથી બ્રહ્માએ બ્રહ્મત્વ પ્રાપ્ત કર્યું. હે મહાદેવી, તેને બોલાવી તું તપથી શું સિદ્ધ કરશે?”
Verse 55
देव्युवाच । त्वत्तो लब्धपदा एव सर्वे ब्रह्मादयः सुराः । तथाप्याराध्य तपसा ब्रह्माणं त्वन्नियोगतः
દેવી બોલ્યાં: “બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવોએ પોતાના પદ અને શક્તિ તમારાથી જ પ્રાપ્ત કર્યા છે. તેમ છતાં તમારી આજ્ઞા મુજબ તેઓ તપ દ્વારા બ્રહ્માની આરાધના કરે છે.”
Verse 56
पुरा किल सती नाम्ना दक्षस्य दुहिता ऽभवम् । जगतां पतिमेवं त्वां पतिं प्राप्तवती तथा
પૂર્વકાળે હું દક્ષની પુત્રી ‘સતી’ નામે જન્મી હતી; અને આ રીતે જગતના પતિ એવા તને જ મેં પતિરૂપે પ્રાપ્ત કર્યો।
Verse 57
एवमद्यापि तपसा तोषयित्वा द्विजं विधिम् । गौरी भवितुमिच्छामि को दोषः कथ्यतामिह
આજેય મેં તપસ્યાથી દ્વિજ-સ્વરૂપ વિધાતા બ્રહ્મદેવને પ્રસન્ન કર્યા છે. હું ગૌરી બનવા ઇચ્છું છું—એમાં દોષ શું? અહીં કહો.
Verse 58
एवमुक्तो महादेव्या वामदेवः स्मयन्निव । न तां निर्बंधयामास देवकार्यचिकीर्षया
મહાદેવીએ આમ કહ્યે ત્યારે વામદેવ જાણે સ્મિત કરતા; દેવકાર્ય સિદ્ધ કરવાની ઇચ્છાથી તેણે તેને વધુ આગ્રહપૂર્વક અટકાવ્યું નહીં.
Frequently Asked Questions
The sages inquire about Śiva’s antardhāna (concealment) with Devī and attendants; Vāyu reveals their chosen dwelling—Mount Mandara—presented as Śiva’s beloved tapas-residence.
The text uses ineffability to signal that the mountain’s qualities exceed ordinary description because they arise from Śiva–Śakti’s sānnidhya; beauty becomes a theological indicator of divine immanence.
Fitness as Īśvara’s abode, constant proximity of Śiva and Devī, extraordinary ṛddhi (splendor), wondrous caves/terraces, and purifying streams used for bathing and drinking that generate puṇya.