दक्षस्य रुद्रनिन्दा-निमित्तकथनम् / The Cause of Dakṣa’s Censure of Rudra
અધ્યાય ૧૮માં ઋષિઓ પૂછે છે—દક્ષની પુત્રી સતી (દાક્ષાયણી) પછી મેના દ્વારા હિમવતની પુત્રી કેવી રીતે બની, મહાત્મા દક્ષે રુદ્રની નિંદા કેમ કરી, અને ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં ભવના શાપ સાથે દક્ષનો જન્મ કેવી રીતે જોડાય છે. વાયુ ઉત્તર આપે છે કે દક્ષનું લઘુ-ચેતસપણું અને વિવેકભ્રંશ ધર્મ-યજ્ઞની ભૂલરૂપે દેવસમુદાયને ‘મલિન’ કરે છે. પ્રસંગ હિમવતના શિખરે છે—દેવ, અસુર, સિદ્ધ અને મહર્ષિઓ દેવી સહિત ઈશાનના દર્શન માટે આવે છે; દક્ષ પણ પોતાની પુત્રી સતી અને જમાઈ હરાને જોવા આવે છે. પરંતુ દેવીનું પુત્રીભાવથી પરે પરાત્પર સ્વરૂપ ન ઓળખતાં તેનું અજ્ઞાન વૈર બની જાય છે; વિધિ સાથે મળીને તે દીક્ષા-યુક્ત કર્મ કરતાં પણ ભવને યોગ્ય માન ન આપવા પ્રેરે છે. આ અધ્યાય આગળના યજ્ઞભંગ માટે કારણભૂમિ સ્થાપે છે—શિવની તાત્ત્વિક પ્રાધાન્યતા, યજ્ઞમાં અહંકારનો ભય, અને અપરાધથી જગતમાં વ્યાધિ સર્જાતી કર્મન્યાયની ગતિ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । देवी दक्षस्य तनया त्यक्त्वा दाक्षायणी तनुम् । कथं हिमवतः पुत्री मेनायामभवत्पुरा
ઋષિઓએ કહ્યું—દક્ષની પુત્રી દેવી દાક્ષાયણી દેહ ત્યજીને, પૂર્વે મેના પાસેથી જન્મ લઈને હિમવતની પુત્રી કેવી રીતે બની?
Verse 2
कथं च निन्दितो रुद्रो दक्षेण च महात्मना । निमित्तमपि किं तत्र येन स्यान्निंदितो भवः
અને મહાત્મા દક્ષે રુદ્રની નિંદા કેવી રીતે કરી? ત્યાં એવું કયું કારણ હતું કે જેના કારણે ભવ (શિવ) નિંદિત થયા?
Verse 3
उत्पन्नश्च कथं दक्षो अभिशापाद्भवस्य तु । चाक्षुषस्यांतरे पूर्वं मनोः प्रब्रूहि मारुत
હે મારુત (વાયુ)! કહો—ભવ (ભગવાન શિવ) સંબંધિત શાપના કારણે દક્ષ ફરી કેવી રીતે જન્મ્યો? ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં, વૈવસ્વત મનુ પહેલાં, આ મને સમજાવો।
Verse 4
वायुरुवाव । शृण्वंतु कथयिष्यामि दक्षस्य लघुचेतसः । वृत्तं पापात्प्रमादाच्च विश्वामरविदूषणम्
વાયુએ કહ્યું—સાંભળો; હું અલ્પચિત્ત દક્ષનો તે પ્રસંગ કહું છું, જે પાપ અને પ્રમાદથી જન્મ્યો; જેણે દેવતાઓને કલંકિત કર્યા અને જગતના ધર્મક્રમને વિક્ષેપિત કર્યો।
Verse 5
पुरा सुरासुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः । कदाचिद्द्रष्टुमीशानं हिमवच्छिखरं ययुः
પ્રાચીન કાળે સર્વ દેવ-અસુરો, સિદ્ધો અને પરમર્ષિઓ એક વખત ઈશાનને દર્શન કરવા હિમવત્ શિખરે ગયા।
Verse 6
तदा देवश्च देवी च दिव्यासनगतावुभौ । दर्शनं ददतुस्तेषां देवादीनां द्विजोत्तमाः
ત્યારે દેવ અને દેવી—બન્ને દિવ્ય આસન પર બિરાજમાન—હે દ્વિજોત્તમ, દેવો આદિને પોતાનું દર્શન આપ્યું।
Verse 7
तदानीमेव दक्षो ऽपि गतस्तत्र सहामरैः । जामातरं हरं द्रष्टुं द्रष्टुं चात्मसुतां सतीम्
એ જ સમયે દક્ષ પણ દેવો સાથે ત્યાં ગયો—પોતાના જમાઈ હર (શિવ)ને જોવા અને પોતાની પુત્રી સતીને પણ જોવા માટે।
Verse 8
तदात्मगौरवाद्देवो देव्या दक्षे समागते । देवादिभ्यो विशेषेण न कदाचिदभूत्स्मृतिः
પોતાના સ્વરૂપગૌરવના માનથી, દેવી દક્ષના યજ્ઞસભામાં આવી ત્યારે, દેવતાઓ વગેરેની હાજરીમાં વિશેષ કરીને પ્રભુએ ક્યારેય બહારથી ઓળખાણ કે આત્મીયતા દર્શાવી નહીં।
Verse 9
तस्य तस्याः परं भावमज्ञातुश्चापि केवलम् । पुत्रीत्येवं विमूढस्य तस्यां वैरमजायत
તે તેણીના પરમ આંતરિક સ્વભાવને ઓળખી ન શક્યો અને માત્ર ‘(મારી) દીકરી’ એટલું જ જાણ્યું; આમ મોહગ્રસ્ત તેના મનમાં તેણી પ્રત્યે વૈર ઊભું થયું।
Verse 10
ततस्तेनैव वैरेण विधिना च प्रचोदितः । नाजुवाह भवं दक्षो दीक्षितस्तामपि द्विषन्
ત્યારબાદ એ જ વૈરથી અને વિધિના પ્રેરણાથી પ્રેરિત થઈ, યજ્ઞદીક્ષિત હોવા છતાં દક્ષે ભવ (શિવ)ને આમંત્રણ આપ્યું નહીં; અને તેણી (સતી) પ્રત્યે દ્વેષ રાખીને તેણીને પણ બોલાવી નહીં।
Verse 11
अन्याञ्१ आमातरस्सर्वानाहूय स यथाक्रमम् । शतशः पुष्कलामर्चाञ्चकार च पृथक्पृथक्
પછી તેણે અન્ય તમામ અમાત્યોને ક્રમશઃ બોલાવી, દરેક માટે અલગ અલગ રીતે સૈંકડો વાર પ્રચુર અર્ચના-પૂજા કરી।
Verse 12
तथा तान्संगताञ्छ्रुत्वा नारदस्य मुखात्तदा । ययौ रुद्राय रुद्राणी विज्ञाप्य भवनं पितुः
નારદના મુખેથી તે બધા બનેલા પ્રસંગો સાંભળી, રુદ્રાણીએ ત્યારે પિતૃગૃહમાં જાણ કરી અને ભગવાન રુદ્ર પાસે જઈ સમગ્ર વાત વિનયપૂર્વક નિવેદન કરી।
Verse 13
अथ संनिहितं दिव्यं विमानं विश्वतोमुखम् । लक्षणाढ्यं सुखारोहमतिमात्रमनोहरम्
ત્યારે નજીક જ એક દિવ્ય વિમાન પ્રગટ થયું, જે સર્વ દિશાઓ તરફ મુખ ધરાવતું; શુભ લક્ષણોથી સમૃદ્ધ, ચઢવામાં સુલભ અને મનને અત્યંત મોહક હતું।
Verse 14
तप्तजांबूनदप्रख्यं चित्ररत्नपरिष्कृतम् । मुक्तामयवितानाग्न्यं स्रग्दामसमलंकृतम्
તે તપ્ત જાંબૂનદ સોનાની જેમ તેજસ્વી, વિવિધ રત્નોથી સુશોભિત; મોતીમય ઉત્તમ વિતાનથી ઝગમગતું અને હાર-તોરણોથી અલંકૃત હતું।
Verse 15
तप्तकंचननिर्व्यूहं रत्नस्तंभशतावृतम् । वज्रकल्पितसोपानं विद्रुमस्तंभतोरणम्
તે તપાવેલા સોનાથી બનેલી એક ભવ્ય રચના હતી, જે સેંકડો રત્ન-સ્તંભોથી ઘેરાયેલી હતી; તેના પગથિયાં વજ્ર જેવા હતા અને તેના તોરણો પરવાળાના સ્તંભોથી સુશોભિત હતા.
Verse 16
पुष्पपट्टपरिस्तीर्णं चित्ररत्नमहासनम् । वज्रजालकिरच्छिद्रमच्छिद्रमणिकुट्टिमम्
તે મહાન આસન પુષ્પવસ્ત્રથી પાથરાયેલું, વિવિધ રત્નોથી તેજસ્વી હતું; વજ્રજાળ સમી કાંતિથી રક્ષિત, અને અખંડ મણિઓ જડિત નિર્દોષ કૂટ્ટિમ પર સ્થિત હતું।
Verse 17
मणिदंडमनोज्ञेन महावृषभलक्ष्मणा । अलंकृतपुरोभागमब्भ्रशुब्भ्रेण केतुना
તેના અગ્રભાગે મનોહર મણિદંડથી શોભા પામી, તેમાં મહાવૃષભનું ચિહ્ન અંકિત હતું; અને મેઘ સમ શ્વેત, તેજસ્વી ધ્વજાથી તે અલંકૃત હતું।
Verse 18
रत्नकंचुकगुप्तांगैश्चित्रवेत्रकपाणिभिः । अधिष्ठितमहाद्वारमप्रधृष्यैर्गुणेश्वरैः
મહાદ્વાર અપ્રધર્ષ્ય શિવગણોના ગણેશ્વરો દ્વારા રક્ષિત હતું; તેમના અંગો રત્નજડિત કંચુકોથી ઢંકાયેલા, અને હાથમાં વિચિત્ર રંગબેરંગી વેત્ર હતા।
Verse 19
मृदंगतालगीतादिवेणुवीणाविशारदैः । विदग्धवेषभाषैश्च बहुभिः स्त्रीजनैर्वृतम्
તે અનેક સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલું હતું—જેઓ મૃદંગ, તાલ, ગાન તથા વેણુ-વીણાની કલાઓમાં નિપુણ; સુશોભિત વેશભૂષા અને સંસ્કૃત વાણીમાં પ્રવીણ હતી।
Verse 20
आरुरोह महादेवी सह प्रियसखीजनैः । चामारव्यञ्जनं तस्या वज्रदंडमनोहरे
મહાદેવી પોતાની પ્રિય સખીઓ સાથે આરોહણ કરીને બેઠાં. તેમના માટે વજ્રદંડ સમા મનોહર દંડવાળા ચામર-વ્યંજન હલાવવામાં આવતાં હતાં।
Verse 21
गृहीत्वा रुद्रकन्ये द्वे विवीजतुरुभे शुभे । तदाचामरयोर्मध्ये देव्या वदनमाबभौ
પછી રુદ્રની બે શુભ કન્યાઓએ ચામર હાથમાં લઈને બંનેએ મૃદુ રીતે પંખો કર્યો. તે ક્ષણે બે ચામરોની વચ્ચે દેવીનું મુખ તેજથી ઝળહળી ઊઠ્યું।
Verse 22
अन्योन्यं युध्यतोर्मध्ये हंसयोरिव पंकजम् । छत्रं शशिनिभं तस्याश्चूडोपरि सुमालिनी
તેમના પરસ્પર સ્પર્ધાના મધ્યમાં—જેમ બે હંસ વચ્ચે કમળ—દેવીની ચૂડાની ઉપર ચંદ્રસમાન તેજસ્વી, શોભામય છત્ર પ્રગટ થયું।
Verse 23
धृतमुक्तापरिक्षिप्तं बभार प्रेमनिर्भरा । तच्छत्रमुज्ज्वलं देव्या रुरुचे वदनोपरि
પ્રેમથી ભરપૂર દેવીએ મોતીની માળાઓથી શોભિત તે તેજસ્વી છત્ર ધારણ કર્યું. તે ઝળહળતું છત્ર દેવીના મુખ ઉપર અતિ શોભ્યું।
Verse 24
उपर्यमृतभांडस्य मंडलं शशिनो यथा । अथ चाग्रे समासीना सुस्मितास्या शुभावती
જેમ અમૃતના પાત્ર ઉપર ચંદ્રમંડળ શોભે છે, તેમ શુભવતી, સુમધુર સ્મિતથી દીપ્ત મુખવાળી તે આગળ આવીને બેઠી।
Verse 25
अक्षद्यूतविनोदेन रमयामास वै सतीम् । सुयशाः पादुके देव्याश्शुभे रत्नपरिष्कृते
પાસાંની રમત અને ક્રીડા-વિનોદથી તે યશસ્વીએ સતીને આનંદિત કરી. દેવીની શુભ પાદુકાઓ રત્નોથી સુશોભિત હતી અને પોતાની ઉત્તમતાથી સુપ્રસિદ્ધ હતી.
Verse 26
स्तनयोरंतरे कृत्वा तदा देवीमसेवतः । अन्या कांचनचार्वंगी दीप्तं जग्राह दर्पणम्
ત્યારે તેને દેવીના સ્તનોની વચ્ચે રાખીને તે દેવીની સેવા કરવા લાગ્યો. એ જ સમયે બીજી સોનાવર્ણી, સુંદર અંગવાળી યુવતીએ તેજસ્વી દર્પણ ઉઠાવ્યું.
Verse 27
अपरा तालवृन्तं च परा तांबूलपेटिकाम् । काचित्क्रीडाशुकं चारु करे ऽकुरुत भामिनी
એકાએ તાળપત્રનો પંખો ધારણ કર્યો, બીજી એ તાંબૂલની પેટિકા લીધી; અને એક સુન્દરીએ ક્રીડાર્થે મનોહર શુકને પોતાના કરમાં ધારણ કર્યો—બધી જ શિષ્ટ સેવામાં તત્પર હતી.
Verse 28
काचित्तु सुमनोज्ञानि पुष्पाणि सुरभीणि च । काचिदाभरणाधारं बभार कमलेक्षणा
એક કમલનેત્રા સ્ત્રી મનોહર સુગંધિત પુષ્પો લઈને હતી; બીજી સ્ત્રીએ આભૂષણો માટેનું આધાર-પાત્ર વહન કર્યું.
Verse 29
काचिच्च पुनरालेपं सुप्रसूतं शुभांजनम् । अन्याश्च सदृशास्तास्ता यथास्वमुचितक्रियाः
કેટલીક સ્ત્રીઓ ફરી સુગંધિત લેપ અને શુભ અંજન તૈયાર કરતી હતી; અન્ય સ્ત્રીઓ પણ તેમ જ, પોતપોતાની યોગ્ય સેવા-ક્રિયામાં લાગી હતી.
Verse 30
आवृत्त्या तां महादेवीमसेवंत समंततः । अतीव शुशुभे तासामंतरे परमेश्वरी
તેઓ મહાદેવીને ચારે તરફથી ઘેરી સર્વ દિશાઓથી સેવા કરતા રહ્યા; અને તેમની મધ્યમાં સ્થિત પરમેશ્વરી અતિશય તેજથી શોભી ઉઠી।
Verse 31
तारापरिषदो मध्ये चंद्रलेखेव शारदी । ततः शंखसमुत्थस्य नादस्य समनंतरम्
તારાઓની તે સભાના મધ્યમાં તે શરદઋતુની ચંદ્રકળા જેવી શોભી. ત્યારબાદ તરત જ શંખમાંથી ઉદ્ભવેલો નાદ સંભળાયો।
Verse 32
प्रास्थानिको महानादः पटहः समताड्यत । ततो मधुरवाद्यानि सह तालोद्यतैस्स्वनैः
પ્રસ્થાન સમયે મહાનાદ કરતો પટહ વગાડાયો. પછી તાલમાં ઉંચકીને વગાડેલા ઝાંઝના ઝણકાર સાથે મધુર વાદ્યો ગુંજી ઊઠ્યા।
Verse 33
अनाहतानि सन्नेदुः काहलानां शतानि च । सायुधानां गणेशानां महेशसमतेजसाम्
કોઈએ વગાડ્યા વિના જ સૈકડો યુદ્ધ-કાહલાઓ આપમેળે ગુંજી ઊઠ્યા. મહેશ સમ તેજવાળા, શસ્ત્રધારી ગણેશોના ગણો મહાબળે એકત્ર થયા.
Verse 34
सहस्राणि शतान्यष्टौ तदानीं पुरतो ययुः । तेषां मध्ये वृषारूढो गजारूढो यथा गुरुः
તે સમયે આગળ તરફ આઠ લાખ આગળ વધ્યા. તેમના મધ્યમાં વૃષભારૂઢ પ્રભુ હતા—જાણે ગજારૂઢ પૂજ્ય ગુરુ, સર્વ ઉપર મહિમાથી ઊંચા।
Verse 35
जगाम गणपः श्रीमान् सोमनंदीश्वरार्चितः । देवदुंदुभयो नेदुर्दिवि दिव्यसुखा घनाः
ત્યારે શ્રીમાન્ ગણપ (ગણેશ) સોમ, નંદી અને ઈશ્વર દ્વારા વિધિવત્ પૂજિત થઈ પ્રસ્થાન કર્યો. સ્વર્ગમાં દેવદુંદુભિઓ ગુંજ્યાં અને મેઘોએ દિવ્ય સુખદાયી વર્ષા વરસાવી.
Verse 36
ननृतुर्मुनयस्सर्वे मुमुदुः सिद्धयोगिनः । ससृजुः पुष्पवृष्टिं च वितानोपरि वारिदाः
બધા મુનિઓ નૃત્ય કરવા લાગ્યા અને સિદ્ધ યોગીઓ આનંદિત થયા. વિતાન ઉપર વરસાદ લાવનારા મેઘોએ પુષ્પવૃષ્ટિ પણ વરસાવી.
Verse 37
तदा देवगणैश्चान्यैः पथि सर्वत्र संगता । क्षणादिव पितुर्गेहं प्रविवेश महेश्वरी
ત્યારે માર્ગમાં સર્વત્ર અન્ય દેવગણો સાથે જોડાઈ મહેશ્વરી જાણે ક્ષણમાં જ પિતાના ગૃહમાં પ્રવેશી ગઈ.
Verse 38
तां दृष्ट्वा कुपितो दक्षश्चात्मनः क्षयकारणात् । तस्या यवीयसीभ्यो ऽपि चक्रे पूजाम सत्कृताम्
તેણે તેને જોઈ દક્ષ ક્રોધિત થયો, કારણ કે તે તેને પોતાના ક્ષયનું કારણ માનતો હતો. છતાં તેણે તેની નાની બહેનો માટે પણ સન્માનભરી ઔપચારિક પૂજાનું આયોજન કર્યું.
Verse 39
तदा शशिमुखी देवी पितरं सदसि स्थितम् । अंबिका युक्तमव्यग्रमुवाचाकृपणं वचः
ત્યારે ચંદ્રમુખી દેવી અંબિકાએ સભામાં બેઠેલા પોતાના પિતાને ઉદ્દેશીને યોગ્ય, સંયત અને ગૌરવભર્યા શબ્દો અવ્યગ્રતાથી કહ્યા।
Verse 40
देव्युवाच । ब्रह्मादयः पिशाचांता यस्याज्ञावशवर्तिनः । स देवस्सांप्रतं तात विधिना नार्चितः किल
દેવીએ કહ્યું—હે તાત! બ્રહ્મા આદિ દેવોથી લઈને પિશાચ સુધી સૌ જેના આદેશાધીન છે; છતાં એ જ દેવ હાલ વિધિ-વિધાન મુજબ પૂજાતો નથી એમ લાગે છે.
Verse 41
तदास्तां मम ज्यायस्याः पुत्र्याः पूजां किमीदृशीम् । असत्कृतामवज्ञाय कृतवानसि गर्हितम्
એ તો રહેવા દો; મારી જ્યેષ્ઠાની પુત્રીને તું કેવી પૂજા કરી? તેને અપમાનિત કરી અવગણના કરીને તું નિંદનીય કર્મ કર્યું છે.
Verse 42
एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दक्षः क्रोधादमर्षितः । त्वत्तः श्रेष्ठा विशिष्टाश्च पूज्या बालाः सुता मम
આ રીતે કહેવામાં આવતાં ક્રોધથી અસહ્ય બનેલા દક્ષે તેણીને કહ્યું—“તારા કરતાં શ્રેષ્ઠ, વધુ વિશિષ્ટ અને પૂજ્ય મારી નાની દીકરીઓ છે.”
Verse 43
तासां तु ये च भर्तारस्ते मे बहुमता मुदा । गुनैश्चाप्यधिकास्सर्वैर्भर्तुस्ते त्र्यंबकादपि
તેમના જે પતિઓ છે, તેઓ મને આનંદપૂર્વક અત્યંત માન્ય છે; સર્વ ગુણોમાં તેઓ પોતાના પતિ ત્ર્યંબક (ભગવાન શિવ) કરતાં પણ વધુ શ્રેષ્ઠ છે.
Verse 44
स्तब्धात्मा तामसश्शर्वस्त्वमिमं समुपाश्रिता । तेन त्वामवमन्ये ऽहं प्रतिकूलो हि मे भवः
તમે જડચિત્ત અને તામસિક એવા આ શર્વનો આશ્રય લીધો છે; તેથી હું તમને અવગણું છું, કારણ કે ભવ (શિવ) મારા પ્રત્યે ખરેખર પ્રતિકૂળ છે.
Verse 45
तथोक्ता पितरं दक्षं क्रुद्धा देवी तमब्रवीत् । शृण्वतामेव सर्वेषां ये यज्ञसदसि स्थिताः
આ રીતે કહેવામાં આવતાં દેવી ક્રોધિત થઈ પોતાના પિતા દક્ષને બોલી—યજ્ઞસભામાં ઊભેલા સર્વે લોકો સાંભળતા જ હતા ત્યારે।
Verse 46
अकस्मान्मम भर्तारमजाताशेषदूषणम् । वाचा दूषयसे दक्ष साक्षाल्लोकमहेश्वरम्
હે દક્ષ! કારણ વિના તું વાણીથી મારા પતિ-પ્રભુને—જેમા કદી કોઈ દોષ ઉત્પન્ન થયો નથી—સાક્ષાત્ લોકમહેશ્વર મહાદેવને—દૂષિત કરે છે।
Verse 47
विद्याचौरो गुरुद्रोही वेदेश्वरविदूषकः । त एते बहुपाप्मानस्सर्वे दंड्या इति श्रुतिः
વિદ્યાનો ચોર, ગુરુદ્રોહી અને વેદેશ્વરનો નિંદક—આ બધા અનેક પાપોથી ભરેલા છે; શ્રુતિ કહે છે કે એ સૌ દંડનીય છે।
Verse 48
तस्मादत्युत्कटस्यास्य पापस्य सदृशो भृशम् । सहसा दारुणो दंडस्तव दैवाद्भविष्यति
અતએવ તારા આ અતિ ભયંકર પાપને અનુરૂપ એવો કઠોર દંડ, દૈવવિધાનથી, અચાનક તારા પર આવી પડશે।
Verse 49
त्वया न पूजितो यस्माद्देवदेवस्त्रियंबकः । तस्मात्तव कुलं दुष्टं नष्टमित्यवधारय
કારણ કે તું દેવોના દેવ ત્ર્યંબકની પૂજા કરી નથી; તેથી નિશ્ચય જાણ—તારું કુળ દૂષિત થયું છે અને નાશ પામશે।
Verse 50
इत्युक्त्वा पितरं रुष्टा सती संत्यक्तसाध्वसा । तदीयां च तनुं त्यक्त्वा हिमवंतं ययौ गिरिम्
આવું કહી સતી પિતાપ્રતિ ક્રોધિત થઈ, સર્વ ભય ત્યજી; તે વંશજ દેહનો ત્યાગ કરીને હિમવાન પર્વત તરફ ગઈ।
Verse 51
स पर्वतपरः श्रीमांल्लब्धपुण्यफलोदयः । तदर्थमेव कृतवान् सुचिरं दुश्चरं तपः
તે પર્વતને જ પરમ આશ્રય માની, શ્રીસમૃદ્ધ અને પૂર્વપુણ્યના ફળોદયથી તેજસ્વી બની; એ જ હેતુથી લાંબા સમય સુધી દુષ્કર તપ કર્યો।
Verse 52
तस्मात्तमनुगृह्णाति भूधरेश्वरमीश्वरी । स्वेच्छया पितरं चक्रे स्वात्मनो योगमायया
અતએવ ઈશ્વરીએ ભૂધરેશ્વર પર અનુગ્રહ કર્યો; અને પોતાની યોગમાયાથી સ્વઇચ્છાએ તેને પોતાનો પિતા બનાવ્યો।
Verse 53
यदा गता सती दक्षं विनिंद्य भयविह्वला । तदा तिरोहिता मंत्रा विहतश्च ततो ऽध्वरः
જ્યારે સતી ભયથી વ્યાકુળ થઈ દક્ષની નિંદા કરીને ચાલી ગઈ, ત્યારે મંત્રો અદૃશ્ય થયા; અને તે ક્ષણથી યજ્ઞવિધિ વિઘ્નિત થઈ વિનાશ પામી।
Verse 54
तदुपश्रुत्य गमनं देव्यास्त्रिपुरुमर्दनः । दक्षाय च ऋषिभ्यश्च चुकोप च शशाप तान्
દેવીના પ્રસ્થાનનું સમાચાર સાંભળી ત્રિપુરમર્દન શિવ ક્રોધિત થયા; અને દક્ષ તથા ઋષિઓ પર પણ રોષ કરીને તેમને શાપ આપ્યો।
Verse 55
यस्मादवमता दक्षमत्कृते ऽनागसा सती । पूजिताश्चेतराः सर्वाः स्वसुता भर्तृभिः सह
દક્ષની ઇચ્છાથી ત્યાં નિર્દોષ સતીનું અપમાન થયું; તેથી તેની અન્ય બધી પુત્રીઓ પોતાના પતિઓ સાથે વિધિવત્ પૂજિત અને સન્માનિત થઈ.
Verse 56
वैवस्वते ऽंतरे तस्मात्तव जामातरस्त्वमी । उत्पत्स्यंते समं सर्वे ब्रह्मयज्ञेष्वयोनिजाः
અતએવ વૈવસ્વત મન્વંતરમાં તારા આ જમાઈઓ બધા એકસાથે બ્રહ્મયજ્ઞોમાં અયોનિજ (ગર્ભથી ન જન્મેલા) રૂપે પ્રગટ થશે. આ દિવ્ય પ્રાકટ્યથી ધર્મરક્ષા અને જીવોની મુક્તિ-પરિપક્વતા માટે પ્રભુની આજ્ઞા પ્રસરશે.
Verse 57
भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्य त्वमन्वये । प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चापि प्रचेतसः
તું ચાક્ષુષના વંશમાં માનવ રાજા બની જન્મશે; પ્રાચીનબર્હિષનો પૌત્ર અને પ્રચેતસનો પુત્ર પણ થશે.
Verse 58
अहं तत्रापि ते विघ्नमाचरिष्यामि दुर्मते । धर्मार्थकामयुक्तेषु कर्मस्वपि पुनः पुनः
હે દુર્મતિ! ત્યાં પણ હું તારા માટે વારંવાર વિઘ્ન ઊભાં કરીશ—ધર્મ, અર્થ અને કામ માટે કરાતા કર્મોમાં પણ.
Verse 59
तेनैवं व्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा । स्वायंभुवीं तनुं त्यक्त्वा पपात भुवि दुःखितः
અપરિમિત તેજવાળા રુદ્રે આ રીતે કહ્યે પછી, દક્ષે પોતાની સ્વાયંભુવ દેહાવસ્થા ત્યજી દુઃખિત થઈ ધરતી પર પડી ગયો.
Verse 60
ततः प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषे ऽन्तरे । प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचेतसाम्
ત્યારબાદ ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં પ્રચેતસોમાંથી દક્ષનો જન્મ થયો. તે પ્રાચીનબર્હિષનો પૌત્ર અને પ્રચેતસોનો પુત્ર હતો.
Verse 61
भृग्वादयो ऽपि जाता वै मनोर्वैवस्वतस्य तु । अंतरे ब्रह्मणो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्
નિશ્ચયે ભૃગુ વગેરે ઋષિઓ પણ વૈવસ્વત મનુના મન્વંતરમાં જન્મ્યા—બ્રહ્માના યજ્ઞના અંતરાળમાં, જ્યારે (દેવ) વારુણી-રૂપ ધારણ કરતો હતો।
Verse 62
तदा दक्षस्य धर्मार्थं यज्ञे तस्य दुरात्मनः । महेशः कृतवान्विघ्नं मना ववस्वते सति
ત્યારે ધર્મરક્ષણ માટે, દુષ્ટમનના દક્ષના યજ્ઞમાં મહેશે માત્ર પોતાના સંકલ્પથી વિઘ્ન ઊભું કર્યું—વિવસ્વાન (સૂર્ય) સાક્ષી હોય ત્યારે।
Frequently Asked Questions
It sets the narrative cause for the Dakṣa–Rudra rupture: Dakṣa’s failure to recognize Devī’s supreme status and his consequent enmity toward Bhava/Hara, forming the groundwork for later sacrificial conflict.
It symbolizes avidyā (limited cognition) that reduces the transcendent Śakti to a social identity, producing theological misrecognition; this misrecognition becomes aparādha, which then destabilizes ritual and cosmic harmony.
Śiva is referenced through multiple epithets—Rudra, Hara, Bhava, and Īśāna—underscoring his multi-aspect sovereignty and the doctrinal point that disrespect to any form is disrespect to the Supreme.