मङ्गलाचरणम्, तीर्थ-परिसरः, सूतागमनम् — Invocation, Sacred Setting, and the Arrival of Sūta

Verse 1

व्यास उवाच । नमश्शिवाय सोमाय सगणाय ससूनवे । प्रधानपुरुषेशाय सर्गस्थित्यंतहेतवे

વ્યાસે કહ્યું—સોમસ્વરૂપ, ગણો સહિત અને પુત્ર સહિત ભગવાન શિવને નમસ્કાર. પ્રધાન અને પુરુષના અધિષ્ઠાતા, સર્જન-સ્થિતિ-પ્રલયના કારણ પરમેશ્વરને પ્રણામ.

Verse 2

शक्तिरप्रतिमा यस्य ह्यैश्वर्यं चापि सर्वगम् । स्वामित्वं च विभुत्वं च स्वभावं संप्रचक्षते

જેનાં શક્તિ અપ્રતિમા છે અને જેમનું ઐશ્વર્ય સર્વત્ર વ્યાપક છે—તેમનું સ્વામિત્વ, વિભુત્વ અને સ્વભાવ એમ જ પ્રખ્યાત થાય છે।

Verse 3

तमजं विश्वकर्माणं शाश्वतं शिवमव्ययम् । महादेवं महात्मानं व्रजामि शरणं शिवम्

હું તે શિવનું શરણ ગ્રહણ કરું છું—જે અજ, વિશ્વકર્મા, શાશ્વત, કલ્યાણમય અને અવ્યય છે; જે મહાદેવ અને મહાત્મા પ્રભુ છે।

Verse 4

धर्मक्षेत्रे महातीर्थे गंगाकालिंदिसंगमे । प्रयागे नैमिषारण्ये ब्रह्मलोकस्य वर्त्मनि

ધર્મક્ષેત્રના તે મહાતીર્થમાં, જ્યાં ગંગા અને કાલિંદીનો સંગમ છે—પ્રયાગમાં, નૈમિષારણ્યમાં, બ્રહ્મલોક તરફ જતાં માર્ગ પર।

Verse 5

मुनयश्शंसितात्मानः सत्यव्रतपरायणाः । महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे

તે મુનિઓ પ્રશંસનીય આચરણવાળા, સત્યવ્રતમાં પરાયણ, મહાતેજસ્વી અને મહાભાગ્યશાળી હતા; તેમણે મહાસત્ર યજ્ઞનું આયોજન કરીને આરંભ કર્યો.

Verse 6

तत्र सत्रं समाकर्ण्य तेषामक्लिष्टकर्मणाम् । साक्षात्सत्यवतीसूनोर्वेदव्यासस्य धीमतः

ત્યાં અક્લિષ્ટકર્મા ઋષિઓના સત્રયજ્ઞનો સમાચાર સાંભળી, સત્યવતીસૂનુ ધીમાન વેદવ્યાસ સ્વયં તે દેશમાં આવ્યા।

Verse 7

शिष्यो महात्मा मेधावी त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित्

તે શિષ્ય મહાત્મા અને મેધાવી હતો, ત્રિલોકમાં વિશ્રુત, અને પંચાવયવયુક્ત વાક્યના ગુણ-દોષ ઓળખવામાં નિપુણ હતો।

Verse 8

उत्तरोत्तरवक्ता च ब्रुवतो ऽपि बृहस्पतेः । मधुरः श्रवणानां च मनोज्ञपदपर्वणाम्

બૃહસ્પતિ બોલતા હોવા છતાં પણ અનુવર્તી વક્તા વધુ ઉત્તમ રીતે બોલતો; અને તે ઉપદેશ કાનને મધુર, મનોહર શબ્દ-પ્રયોગોથી મનને રંજિત કરતો હતો।

Verse 9

कथानां निपुणो वक्ता कालविन्नयवित्कविः । आजगाम स तं देशं सूतः पौराणिकोत्तमः

પછી કથાઓમાં નિપુણ વક્તા, કાળ અને નયનો જાણકાર કવિ—પૌરાણિકોમાં ઉત્તમ સૂત—તે દેશમાં આવ્યા।

Verse 10

तं दृष्ट्वा सूतमायांतं मुनयो हृष्टमानसाः । तस्मै साम च पूजां च यथावत्प्रत्यपादयन्

સૂતને આવતાં જોઈ મુનિઓ હર્ષિત થયા. તેમણે વિધિ મુજબ તેને મધુર સ્વાગતવચન અને યથોચિત પૂજા અર્પણ કરી.

Verse 11

प्रतिगृह्य सतां पूजां मुनिभिः प्रतिपादिताम् । उद्दिष्टमानसं भेजे नियुक्तो युक्तमात्मनः

સત્પુરુષોની તે પૂજા, જે મુનિઓએ વિધિપૂર્વક અર્પી હતી, તેણે સ્વીકારી. પછી આત્મસંયમી અને નિયુક્ત કર્તવ્યભાવથી તેણે મનને નિર્દિષ્ટ આધ્યાત્મિક લક્ષ્યમાં સ્થિર કર્યું.

Verse 12

ततस्तत्संगमादेव मुनीनां भावितात्मनाम् । सोत्कंठमभवच्चितं श्रोतुं पौराणिकीं कथाम्

ત્યારે ભાવિતાત્મા મુનિઓના તે સત્સંગથી ચિત્તમાં ઉત્કંઠા જાગી—શિવસંબંધી પૌરાણિક કથા સાંભળવાની।

Verse 13

तदा तमनुकूलाभिर्वाग्भिः पूज्य १ महर्षयः । अतीवाभिमुखं कृत्वा वचनं चेदमब्रुवन्

ત્યારે મહર્ષિઓએ અનુકૂળ અને પૂજ્ય વચનો દ્વારા તેમનું સન્માન કર્યું અને સંપૂર્ણ રીતે સામે થઈને આ વચન બોલ્યા।

Verse 14

ऋषय ऊचुः । रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान्नो भाग्यगौरवात् । संप्राप्तोद्य महाभाग शैवराज महामते

ઋષિઓએ કહ્યું—હે રોમહર્ષણ, હે સર્વજ્ઞ! અમારા સૌભાગ્યના ગૌરવથી તમે આજે અહીં આવ્યા છો. હે મહાભાગ, હે શૈવભક્તોના રાજા, હે મહામતે!

Verse 15

पुराणविद्यामखिलां व्यासात्प्रत्यक्षमीयिवान् । तस्मादाश्चर्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम्

તમે વ્યાસ પાસેથી પ્રત્યક્ષ રીતે સમગ્ર પુરાણવિદ્યા પ્રાપ્ત કરી છે; તેથી આ આશ્ચર્યરૂપ પવિત્ર કથાઓ માટે તમે જ યોગ્ય પાત્ર છો।

Verse 16

रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः । यच्च भूतं यच्च भव्यं यच्चान्यद्वस्तु वर्तते

જેમ સમુદ્ર ઉત્તમ સારવાળા રત્નોની ખાણ છે, તેમ તમે જે ભૂત છે, જે ભવ્ય છે અને જે અન્ય કોઈ તત્ત્વ વર્તે છે—તે સર્વના અક્ષય સ્ત્રોત છો।

Verse 17

न तवाविदितं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते । त्वमदृष्टवशादस्मद्दर्शनार्थमिहागतः

ત્રણેય લોકોમાં તમને અજાણ એવું કશું નથી. છતાં અદૃષ્ટના વશથી અમારા દર્શનાર્થે તમે અહીં આવ્યા છો।

Verse 18

वेदांतसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाशु नः । एवमभ्यर्थितस्सूतो मुनिभिर्वेदवादिभिः

‘વેદાંતનો સાર અને સર્વસ્વ એવા તે પુરાણને અમને શીઘ્ર સંભળાવો.’ વેદપ્રમાણમાં સ્થિત મુનિઓએ આમ વિનંતી કરતાં સૂતજીએ કથા કહેવા આરંભ કર્યો।

Verse 19

श्लक्ष्णां च न्यायसंयुक्तां प्रत्युवाच शुभां गिरम् । सूत उवाच । पूजितो ऽनुगृहीतश्च भवद्भिरिति चोदितः

સૂત બોલ્યા—“તમે અમારા દ્વારા પૂજિત અને અનુગ્રહિત થયા છો” એવા વચનોથી પ્રેરિત થઈ, તેણે મૃદુ, શુભ અને ન્યાયસંયુક્ત વાણીથી ઉત્તર આપ્યો।

Verse 20

कस्मात्सम्यङ्न विब्रूयां पुराणमृषिपूजितम् । अभिवंद्य महादेवं देवीं स्कंदं विनायकम्

ઋષિઓ દ્વારા પૂજિત આ પુરાણને હું યોગ્ય રીતે કેમ ન કહું—મહાદેવ, દેવી, સ્કંદ અને વિનાયકને વંદન કરીને।

Verse 21

नंदिनं च तथा व्यासं साक्षात्सत्यवतीसुतम् । वक्ष्यामि परमं पुण्यं पुराणं वेदसंमितम्

નંદીશ્વર તથા સત્યવતીપુત્ર સ્વયં વ્યાસને વંદન કરીને, હું હવે વેદસમ પ્રમાણવાળું આ પરમ પુણ્ય પુરાણ પ્રગટ કરીશ।

Verse 22

शिवज्ञानार्णवं साक्षाद्भक्तिमुक्तिफलप्रदम् । शब्दार्थन्यायसंयुक्तै रागमार्थैर्विभूषितम्

આ સాక్షાત્ ‘શિવજ્ઞાનાર্ণવ’ છે, જે ભક્તિ અને મુક્તિના ફળ આપે છે; શબ્દ-અર્થના ન્યાયયુક્ત તર્કથી સંયુક્ત અને પ્રેમભક્તિના માર્ગોપદેશોથી અલંકૃત છે।

Verse 23

श्वेतकल्पप्रसंगेन वायुना कथितं पुरा । विद्यास्थानानि सर्वाणि पुराणानुक्रमं तथा

પૂર્વે શ્વેતકલ્પના પ્રસંગે વાયુદેવે કહ્યું હતું—સર્વ વિદ્યાસ્થાનો તથા પુરાણોની ક્રમબદ્ધ અનુસૂચિ પણ।

Verse 24

तत्पुराणस्य चोत्पत्तिं ब्रुवतो मे निबोधत । अंगानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः

હું જે તે પુરાણની ઉત્પત્તિ કહું છું તે ધ્યાનથી સાંભળો. તે વેદાંગો અને ચાર વેદો પર આધારિત છે અને મીમાંસા તથા ન્યાયના વિશાળ વિસ્તરણથી પ્રસરેલું છે.

Verse 25

पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्याश्चेताश्चतुर्दश । आयुर्वेदो धनुर्वेदो गांधर्वश्चेत्यनुक्रमात्

ક્રમ મુજબ પુરાણો, ધર્મશાસ્ત્રો અને ચૌદ વિદ્યાઓ ગણાય છે—આયુર્વેદ, ધનુર્વેદ, ગાંધર્વ વગેરે; આ બધું ધર્માચરણ અને પરમ લક્ષ્યનાં સાધન છે, જે અંતે શિવભક્તિમાં પરિપક્વ થાય છે.

Verse 26

अर्थशास्त्रं परं तस्माद्विद्या ह्यष्टादश स्मृताः । अष्टादशानां विद्यानामेतासां भिन्नवर्त्मनाम्

અતએવ અર્થશાસ્ત્ર પરમ ગણાય છે; અને અષ્ટાદશ વિદ્યાઓ સ્મૃતિમાં સ્મરાય છે. તે અષ્ટાદશ વિદ્યાઓ પોતપોતાના ભિન્ન માર્ગે પ્રવર્તે છે.

Verse 27

आदिकर्ता कविस्साक्षाच्छूलपाणिरिति श्रुतिः । स हि सर्वजगन्नाथः सिसृक्षुरखिलं जगत्

શ્રુતિ કહે છે—આદિકર્તા સాక్షાત્ કવિ, શૂલપાણિ છે. તે જ સર્વજગન્નાથ છે, જે અખિલ જગત સર્જવા ઇચ્છે છે.

Verse 28

ब्रह्माणं विदधे साक्षात्पुत्रमग्रे सनातनम् । तस्मै प्रथमपुत्राय ब्रह्मणे विश्वयोनये

તેમણે આરંભમાં સాక్షાત્ બ્રહ્માને સનાતન પુત્રરૂપે પ્રગટ કર્યો. તે પ્રથમપુત્ર બ્રહ્માને—જે વિશ્વયોનિ છે—(સૃષ્ટિકાર્ય સોંપ્યું).

Verse 29

विद्याश्चेमा ददौ पूर्वं विश्वसृष्ट्यर्थमीश्वरः । पालनाय हरिं देवं रक्षाशक्तिं ददौ ततः

આદિમાં ઈશ્વરે વિશ્વસૃષ્ટિના હેતુથી આ વિદ્યાઓ આપી; ત્યારબાદ લોકોના પાલન-રક્ષણ માટે દેવ હરિને રક્ષા-શક્તિ અર્પી।

Verse 30

मध्यमं तनयं विष्णुं पातारं ब्रह्मणो ऽपि हि । लब्धविद्येन विधिना प्रजासृष्टिं वितन्वता

વિષ્ણુ મધ્યમ પુત્ર છે અને બ્રહ્મા તો પિતા તથા સ્રષ્ટા પણ છે; પ્રાપ્ત વિદ્યાથી, વિધાન મુજબ, બ્રહ્માએ પ્રજાસૃષ્ટિનો વિસ્તાર કર્યો।

Verse 31

प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम् । अनंतरं तु वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः

સર્વ શાસ્ત્રોમાં પ્રથમ પુરાણ બ્રહ્માએ સ્મરીને પ્રગટ કર્યું; ત્યારબાદ તેના મુખોમાંથી વેદો પ્રકટ થયા.

Verse 32

प्रवृत्तिस्सर्वशास्त्राणां तन्मुखादभवत्ततः । यदास्य विस्तरं शक्ता नाधिगंतुं प्रजा भुवि

ત્યારે તેના મુખમાંથી સર્વ શાસ્ત્રોની પ્રવૃત્તિ ઉદ્ભવી; પરંતુ તેનો વિશાળ વિસ્તાર પૃથ્વીના જીવો સમજી ન શક્યા ત્યારે (સુલભ ઉપદેશની આવશ્યકતા ઊભી થઈ)।

Verse 33

तदा विद्यासमासार्थं विश्वेश्वरनियोगतः । द्वापरांतेषु विश्वात्मा विष्णुर्विश्वंभरः प्रभुः

ત્યારે વિદ્યાનો સંક્ષેપ અને સંરક્ષણ કરવા, વિશ્વેશ્વર (શિવ)ની આજ્ઞાથી, દ્વાપરયુગના અંતે, વિશ્વાત્મા અને વિશ્વંભર પ્રભુ વિષ્ણુએ (તે કાર્ય હાથ ધર્યું)।

Verse 34

व्यासनाम्ना चरत्यस्मिन्नवतीर्य महीतले । एवं व्यस्ताश्च वेदाश्च द्वापरेद्वापरे द्विजाः

દરેક દ્વાપર યુગમાં તે પૃથ્વી પર અવતરી ‘વ્યાસ’ નામે વિચરે છે; અને હે દ્વિજજનોએ, એ રીતે દરેક દ્વાપરમાં વેદો પણ વિભાજિત થઈ ફરીથી સુવ્યવસ્થિત થાય છે.

Verse 35

निर्मितानि पुराणानि अन्यानि च ततः परम् । स पुनर्द्वापरे चास्मिन्कृष्णद्वैपायनाख्यया

ત્યારબાદ અન્ય પુરાણો પણ રચાયા. અને ફરી આ દ્વાપર યુગમાં તે ‘કૃષ્ણદ્વૈપાયન’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ (તેમને પણ) પ્રચલિત કરે છે.

Verse 36

अरण्यामिव हव्याशी सत्यवत्यामजायत । संक्षिप्य स पुनर्वेदांश्चतुर्धा कृतवान्मुनिः

અરણ્યમાં પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમાન સત્યવતીમાંથી હવ્યાશી મુનિ જન્મ્યા. ત્યારબાદ તેમણે વિશાળ વેદને સંક્ષિપ્ત કરી ફરી ચાર વિભાગોમાં ગોઠવ્યો.

Verse 37

व्यस्तवेदतया लोके वेदव्यास इति श्रुतः । पुराणानाञ्च संक्षिप्तं चतुर्लक्षप्रमाणतः

વેદોને વિભાજિત કરીને ગોઠવ્યા હોવાથી તેઓ લોકમાં ‘વેદવ્યાસ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા. તેમણે પુરાણો પણ સંક્ષેપમાં સંકલિત કર્યા; તેમનું પ્રમાણ ચાર લાખ શ્લોક છે.

Verse 38

अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम् । यो विद्याच्चतुरो वेदान् सांगोपणिषदान्द्विजः

આજેય દેવલોકમાં તેનું વિસ્તરણ શતકોટિ પ્રમાણ સુધી વ્યાપેલું છે. કોઈ દ્વિજ અંગો તથા ઉપનિષદો સહિત ચારેય વેદ જાણે તો પણ, એ મહાવિસ્તારનો અંત સહેલાઈથી થતો નથી.

Verse 39

न चेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्

જો કોઈ પુરાણને યથાર્થ રીતે ન સમજે તો તે વિવેકી ગણાતો નથી. કારણ કે ઇતિહાસ અને પુરાણ દ્વારા વેદનો અર્થ વિસ્તૃત અને સ્પષ્ટ કરવો જોઈએ.

Verse 40

बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वंतराणि च

વેદ અલ્પશ્રુત માણસથી ડરે છે—વિચારે છે, “આ મને ખોટી રીતે પાર કરાવશે (અર્થાત્ ખોટી વ્યાખ્યા કરશે).” વેદમાં સર્ગ-પ્રતિસર્ગ, વંશ અને મન્વંતરોનું વર્ણન છે.

Verse 41

वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् । दशधा चाष्टधा चैतत्पुराणमुपदिश्यते

વંશ તથા વંશાનુચરિતનું વર્ણન જ પંચલક્ષણયુક્ત પુરાણ કહેવાય છે. આ પુરાણને દશવિધ અને અષ્ટવિધ વિભાગથી પણ ઉપદેશવામાં આવે છે.

Verse 42

बृहत्सूक्ष्मप्रभेदेन मुनिभिस्तत्त्ववित्तमैः । ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा

તત્ત્વના શ્રેષ્ઠ જાણકાર મુનિઓ પુરાણોને બૃહત્ અને સૂક્ષ્મ વિભાગથી જુદા પાડે છે—બ્રાહ્મ, પાદ્મ, વૈષ્ણવ, શૈવ તથા ભાગવત.

Verse 43

भविष्यं नारदीयं च मार्कंडेयमतः परम् । आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैंगं वाराहमेव च

(આમાં) ભવિષ્ય, નારદીય અને પછી માર્કંડેય; તેમજ આગ્નેય, બ્રહ્મવૈવર્ત, લૈંગ અને વારાહ—આ પુરાણો પણ છે.

Verse 44

स्कान्दं च वामनं चैव कौर्म्यं मात्स्यं च गारुडम् । ब्रह्मांडं चेति पुण्यो ऽयं पुराणानामनुक्रमः

સ્કાન્દ, વામન, કૌર્મ, માત્સ્ય, ગારુડ અને બ્રહ્માંડ—આ પુરાણોની પવિત્ર અનુક્રમણી છે.

Verse 45

तत्र शैवं तुरीयं यच्छार्वं सर्वार्थसाधकम् । ग्रंथो लक्षप्रमाणं तद्व्यस्तं द्वादशसंहितम्

તેમામાં શૈવ ભાગ ચોથો છે—શર્વ (ભગવાન શિવ) સંબંધિત અને સર્વ પુરુષાર્થ સિદ્ધ કરનાર. તે ગ્રંથ એક લાખ શ્લોક-પ્રમાણનો છે અને બાર સંહિતાઓમાં વિભક્ત છે.

Verse 46

निर्मितं तच्छिवेनैव तत्र धर्मः प्रतिष्ठितः । तदुक्तेनैव धर्मेण शैवास्त्रैवर्णिका नराः

એ વ્યવસ્થા સ્વયં શિવે જ રચી, અને ત્યાં ધર્મ દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત થયો. તેમના જ કહેલા ધર્મથી ચારેય વર્ણના લોકો શૈવ—શિવમાર્ગના અનુયાયી—બની ગયા।

Verse 47

तस्माद्विमुकुतिमन्विच्छञ्च्छिवमेव समाश्रयेत् । तमाश्रित्यैव देवानामपि मुक्तिर्न चान्यथा

અતએવ મુક્તિ ઇચ્છનારએ માત્ર શિવનો જ આશ્રય લેવો જોઈએ. દેવતાઓને પણ મુક્તિ તેમના આશ્રયથી જ મળે છે; અન્યથા નહીં।

Verse 49

यदिदं शैवमाख्यातं पुराणं वेदसंमितम् । तस्य भेदान्समासेन ब्रुवतो मे निबोधत

અહીં પ્રખ્યાત થયેલું આ શૈવ પુરાણ વેદસંમિત છે. હવે તેના વિભાગો હું સંક્ષેપમાં કહું છું—મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો।

Verse 50

विद्येश्वरं तथा रौद्रं वैनायकमनुत्तमम् । औमं मातृपुराणं च रुद्रैकादशकं तथा

“વિદ્યેશ્વર, રૌદ્ર, અનુત્તમ વૈનાયક, ઔમ, માતૃ-પુરાણ અને રુદ્ર-એકાદશક—આ (વિભાગો) છે.”

Verse 51

कैलासं शतरुद्रं च शतरुद्राख्यमेव च । सहस्रकोटिरुद्राख्यं वायवीयं ततःपरम्

“કૈલાસ, શતરુદ્ર, તેમજ ‘શતરુદ્ર’ નામે ઓળખાતું (બીજું); પછી ‘સહસ્રકોટિરુદ્ર’ નામે; અને ત્યારબાદ વાયવીય (સંહિતા) આવે છે.”

Verse 52

धर्मसंज्ञं पुराणं चेत्येवं द्वादश संहिताः । विद्येशं दशसाहस्रमुदितं ग्रंथसंख्यया

‘ધર્મ’ નામે ઓળખાતું આ પુરાણ આ રીતે બાર સંહિતાઓમાં ગોઠવાયેલું છે. ગ્રંથ-ગણતરી પ્રમાણે ‘વિદ્યેશ્વર’ ભાગ દસ સહસ્ર શ્લોકોનો જણાવાયો છે.

Verse 53

रौद्रं वैनायकं चौमं मातृकाख्यं ततः परम् । प्रत्येकमष्टसाहस्रं त्रयोदशसहस्रकम्

રૌદ્ર, વૈનાયક, ચૌમ અને ત્યારપછી ‘માતૃકા’ નામે ઓળખાતો ભાગ—આમાંથી પ્રત્યેક આઠ સહસ્ર શ્લોકોનો છે; અને (સમષ્ટિરૂપે) તેર સહસ્ર કહેવાયો છે.

Verse 54

रौद्रकादशकाख्यं यत्कैलासं षट्सहस्रकम् । शतरुद्रं त्रिसाहस्रं कोटिरुद्रं ततः परम्

જે ‘રૌદ્રકાદશક’ તરીકે ઓળખાય છે, તે જ ‘કૈલાસ’ ભાગ છે—છ સહસ્ર શ્લોકોનો. ‘શતરુદ્ર’ ભાગ ત્રણ સહસ્રનો; અને ત્યારપછી ‘કોટિરુદ્ર’ ભાગ છે.

Verse 55

सहस्रैर्नवभिर्युक्तं सर्वार्थज्ञानसंयुतम् । सहस्रकोटिरुद्राख्यमेकादशसहस्रकम्

આ ગ્રંથ નવસહસ્ર (નવ હજાર)થી યુક્ત છે અને સર્વ પુરુષાર્થોના જ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ છે. તેનું નામ ‘સહસ્રકોટિરુદ્ર’ છે અને કુલ એકાદશસહસ્ર (અગિયાર હજાર) પરિમાણનું છે.

Verse 56

चतुस्सहस्रसंख्येयं वायवीयमनुत्तमम् । धर्मसंज्ञं पुराणं यत्तद्द्वादशसहस्रकम्

આ અનुत્તમ વાયવીય (સંહિતા) ચતુઃસહસ્ર (ચાર હજાર) તરીકે ગણાય છે. અને જે પુરાણ ‘ધર્મ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, તે દ્વાદશસહસ્ર (બાર હજાર) પરિમાણનું છે.

Verse 57

तदेवं लक्षमुद्दिष्टं शैवं शाखाविभेदतः । पुराणं वेदसारं तद्भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

આ રીતે શાખાભેદ અનુસાર શૈવધર્મનું લક્ષણ જણાવાયું. તે પુરાણ વેદસાર છે અને ભુક્તિ તથા મુક્તિ—બન્ને ફળ આપે છે.

Verse 58

व्यासेन तत्तु संक्षिप्तं चतुर्विंशत्सहस्रकम् । शैवन्तत्र पुराणं वै चतुर्थं सप्तसंहितम्

તે મહાગ્રંથને વ્યાસે સંક્ષિપ્ત કરીને ચોવીસ હજાર શ્લોકોનું કર્યું. તે સંગ્રહમાં શૈવ પુરાણ ખરેખર ચોથું છે અને તે સાત સંહિતાઓથી યુક્ત છે.

Verse 59

विद्येश्वराख्या तत्राद्या द्वितीया रुद्रसंहिता । तृतीया शतरुद्राख्या कोटिरुद्रा चतुर्थिका

તેમાં પ્રથમ ‘વિદ્યેશ્વર સંહિતા’, બીજી ‘રુદ્ર સંહિતા’ કહેવાય છે. ત્રીજી ‘શતરુદ્ર’ નામે જાણીતી છે અને ચોથી ‘કોટિરુદ્રા’ છે.

Verse 60

पञ्चमी कथिता चोमा षष्ठी कैलाससंहिता । सप्तमी वायवीयाख्या सप्तैवं संहिता इह

પાંચમી ‘ઉમા-સંહિતા’ કહેવાઈ છે; છઠ્ઠી ‘કૈલાસ-સંહિતા’; સાતમી ‘વાયવીય’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. આ રીતે અહીં સાત સંહિતાઓ છે।

Verse 61

विद्येश्वरं द्विसाहस्रं रौद्रं पञ्चशतायुतम् । त्रिंशत्तथा द्विसाहस्रं सार्धैकशतमीरितम्

‘વિદ્યેશ્વર’ ભાગ બે હજાર (શ્લોક) કહેવાયો છે; ‘રૌદ્ર’ ભાગ પચાસ હજાર. તેમજ (અન્ય ભાગો માટે) બત્રીસ હજાર અને એકસો પચાસ પણ જાહેર કરાયા છે।

Verse 62

शतरुद्रन्तथा कोटिरुद्रं व्योमयुगाधिकम् । द्विसाहस्रं च द्विशतं तथोमं भूसहस्रकम्

તેમ જ શતરુદ્ર અને કોટિરુદ્ર (ખંડો) છે; અને વ્યોમ (ખંડ) બે યુગ વધુ છે. પછી દ્વિસાહસ્ર અને દ્વિશત, તેમજ ઉમા અને ભૂસહસ્રક (ખંડો) પણ છે.

Verse 63

चत्वारिंशत्साष्टशतं कैलासं भूसहस्रकम् । चत्वारिंशच्च द्विशतं वायवीयमतः परम्

કૈલાસ-સંહિતામાં આઠસો ચાલીસ (શ્લોક) છે અને (વધારામાં) એક હજાર વધુ. તે પછી વાયવીય (સંહિતા) બે સો ચાલીસ (શ્લોક) ધરાવે છે.

Verse 64

चतुस्साहस्रसंख्याकमेवं संख्याविभेदतः । श्रुतम्परमपुण्यन्तु पुराणं शिवसंज्ञकम्

આ રીતે ગણનાના વિભાગો મુજબ ‘શિવ’ નામે ઓળખાતું આ પુરાણ ચાર હજાર સંખ્યાનું ગણાય છે; તે પરમ પુણ્યદાયક તરીકે શ્રુતિમાં પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 65

चतुःसाहस्रकं यत्तु वायवीयमुदीरितम् । तदिदं वर्तयिष्यामि भागद्वयसमन्वितम्

ચાર હજાર શ્લોકો ધરાવતી તરીકે જે વાયવીય સંહિતા પ્રખ્યાત છે, એ જ ગ્રંથને હું હવે બે વિભાગોથી યુક્ત કરીને પૂર્ણરૂપે પ્રવર્તિત કરી વ્યાખ્યા કરીશ.

Verse 66

नावेदविदुषे वाच्यमिदं शास्त्रमनुत्तमम् । न चैवाश्रद्धधानाय नापुराणविदे तथा

આ અનુત્તમ શાસ્ત્ર વેદને ન જાણનારને કહેવું નહીં; તેમજ અશ્રદ્ધાળુને પણ નહીં, અને પુરાણોમાં અજ્ઞને પણ નહીં.

Verse 67

परीक्षिताय शिष्याय धार्मिकायानसूयवे । प्रदेयं शिवभक्ताय शिवधर्मानुसारिणे

આ ઉપદેશ માત્ર પરીક્ષિત શિષ્યને જ આપવો—જે ધર્મનિષ્ઠ, અસૂયારહિત (દ્વેષરહિત), શિવભક્ત અને શિવધર્મનું અનુસરણ કરનાર હોય.

Verse 68

पुराणसंहिता यस्य प्रसादान्मयि वर्तते । नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे

જેનાં પ્રસાદથી આ પુરાણ-સંહિતા મારી અંદર સ્થિત છે, તે અમિત તેજવાળા ભગવાન વ્યાસને નમસ્કાર.