मन्वन्तर-कल्प-प्रश्नोत्तरम् / Discourse on Manvantaras, Kalpas, and Re-creation
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સર્વ મન્વંતરો અને કલ્પભેદોનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન, ખાસ કરીને આંતર-સર્ગ અને પ્રતિસર્ગ (પુનઃસૃષ્ટિ), પૂછે છે. વાયુ બ્રહ્માના આયુષ્યમાં પરાર્ધ વગેરે કાળમાન સ્થાપિત કરીને કહે છે કે સંબંધિત ચક્રના અંતે પુનઃસર્જન થાય છે. તે જણાવે છે કે બ્રહ્માના એક દિવસે મનુઓના પરિભ્રમણ અનુસાર ચૌદ મુખ્ય વિભાગો હોય છે. પરંતુ કલ્પો અને મન્વંતરો અનાદિ-અનંત અને સંપૂર્ણ રીતે વર્ણનાતીત હોવાથી બધાનું ગણન ભાષામાં શક્ય નથી; અને બધું કહીએ તો પણ શ્રોતાઓને ફળ મર્યાદિત—એથી તે વ્યવહારુ રીતે વર્તમાન પ્રવૃત્ત કલ્પનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન કરે છે. આ વર્તમાન કલ્પ ‘વરાહકલ્પ’ છે; તેમાં ચૌદ મનુ—સાત સ્વાયંભુવાદિ અને સાત સાવર્ણિકાદિ—અને હાલમાં સાતમા વૈવસ્વત મનુ પ્રવર્તે છે. અધ્યાય સૂચવે છે કે સૃષ્ટિ-પ્રલયની રીત મન્વંતરોમાં સમાન રીતે પુનરાવર્તિત થાય છે, અને પૂર્વ કલ્પના વિરામ તથા કાળ-વાયુના પ્રભાવથી નવા ચક્રના આરંભનું ચિત્રણ કરીને આગળની વિસ્તૃત બ્રહ્માંડકથા માટે ભૂમિકા બાંધે છે.
Shlokas
Verse 1
मुनय ऊचुः । मन्वंतराणि सर्वाणि कल्पभेदांश्च सर्वशः । तेष्वेवांतरसर्गं च प्रतिसर्गं च नो वद
મુનિઓએ કહ્યું—“બધાં મન્વંતરો અને કલ્પોના સર્વ ભેદો અમને સંપૂર્ણ રીતે કહો. તેમજ તેમાં અંતરસર્ગ અને પ્રતિસર્ગ પણ અમને સમજાવો.”
Verse 2
वायुरुवाच । कालसंख्याविवृत्तस्य परार्धो ब्रह्मणस्स्मृतः । तावांश्चैवास्य कालोन्यस्तस्यांते प्रतिसृज्यते
વાયુએ કહ્યું—“કાલગણનાના વિસ્તારમાં ‘પરાર્ધ’ બ્રહ્માનું પ્રમાણ કહેવાય છે. એટલાજ પરિમાણનો બીજો એક કાળ પણ છે; તેના અંતે ફરી સૃષ્ટિ પ્રક્ષેપિત થાય છે.”
Verse 3
दिवसे दिवसे तस्य ब्रह्मणः पूर्वजन्मनः । चतुर्दशमहाभागा मनूनां परिवृत्तयः
તે બ્રહ્માના પૂર્વ પ્રાકટ્ય-ચક્રમાં દિવસે દિવસે મનુઓની ચૌદ મહાન પરંપરાઓ ક્રમશઃ પરિભ્રમિત થતી રહી.
Verse 4
अनादित्वादनंतत्वादज्ञेयत्वाच्च कृत्स्नशः । मन्वंतराणि कल्पाश्च न शक्या वचनात्पृथक्
આ અનાદિ, અનંત અને સર્વથા અજ્ઞેય હોવાથી મન્વંતરો અને કલ્પો વાણી દ્વારા અલગ અલગ કરીને ગણાવી કે નિર્ધારિત કરી શકાય તેમ નથી।
Verse 5
उक्तेष्वपि च सर्वेषु शृण्वतां वो वचो मम । किमिहास्ति फलं तस्मान्न पृथक्वक्तुमुत्सहे
બધું કહી દીધા પછી પણ, હે શ્રોતાઓ, મારા વચન સાંભળો—અહીં અલગથી કહેવા જેવું શું ફળ છે? તેથી હું જુદું ફળ કહેવા સાહસ કરતો નથી।
Verse 6
य एव खलु कल्पेषु कल्पः संप्रति वर्तते । तत्र संक्षिप्य वर्तंते सृष्टयः प्रतिसृष्टयः
કల్పોમાં જે કલ્પ હાલ પ્રવર્તે છે તે જ અહીં વિષય છે; તેમાં સૃષ્ટિ અને પ્રતિસૃષ્ટિની પ્રક્રિયાઓ સંક્ષેપરૂપે ચાલે છે।
Verse 7
यस्त्वयं वर्तते कल्पो वाराहो नाम नामतः । अस्मिन्नपि द्विजश्रेष्ठा मनवस्तु चतुर्दश
હાલ પ્રવર્તતો આ કલ્પ નામથી ‘વારાહ કલ્પ’ કહેવાય છે; અને તેમાં પણ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, ચૌદ મનુઓ છે।
Verse 8
स्वायंभुवादयस्सप्त सप्त सावर्णिकादयः । तेषु वैवस्वतो नाम सप्तमो वर्तते मनुः
સ્વાયંભુવ વગેરે સાત મનુઓ અને સાવર્ણિ વગેરે પણ સાત; તેમાં ‘વૈવસ્વત’ નામનો મનુ સાતમો છે અને હાલ પ્રવર્તે છે।
Verse 9
मन्वंतरेषु सर्वेषु सर्गसंहारवृत्तयः । प्रायः समाभवंतीति तर्कः कार्यो विजानता
બધા મન્વંતરોમાં સૃષ્ટિ અને પ્રલયની પ્રક્રિયાઓ સામાન્ય રીતે સમાન રીતે પુનઃપુનઃ થાય છે; તેથી વિવેકી જ્ઞાનીને યુક્તિસંગત તર્કથી તેને સમજવું જોઈએ।
Verse 10
पूर्वकल्पे परावृत्ते प्रवृत्ते कालमारुते । समुन्मूलितमूलेषु वृक्षेषु च वनेषु च
જ્યારે પૂર્વ કલ્પ નિવૃત્ત થયો અને કાળરૂપ પવન પ્રવર્ત્યો, ત્યારે વનો અને વૃક્ષોના મૂળ સમૂળે ઉખડી ગયા; અરણ્યસમૂહ છિન્નભિન્ન થઈ વિખેરાઈ ગયો।
Verse 11
जगंति तृणवक्त्रीणि देवे दहति पावके । वृष्ट्या भुवि निषिक्तायां विवेलेष्वर्णवेषु च
જ્યારે દેવાગ્નિ પ્રજ્વલિત થઈ દહન કરે છે, ત્યારે જીવો જાણે સૂકા તૃણથી ભરેલા મુખવાળા હોય તેમ દગ્ધ અને વ્યાકુળ થઈ નાશ પામે છે; અને જ્યારે ધરતી પર વરસાદ વરસે છે તથા મહાવિવરો અને સમુદ્રોમાં પણ, ત્યારે તે પરિસ્થિતિના બળથી સર્વ પ્રાણી ચલિત થાય છે।
Verse 12
दिक्षु सर्वासु मग्नासु वारिपूरे महीयसि । तदद्भिश्चटुलाक्षेपैस्तरंगभुजमण्डलैः
જ્યારે સર્વ દિશાઓ ડૂબી ગઈ અને મહાન પૃથ્વી સર્વત્ર જળથી ભરાઈ ગઈ, ત્યારે તે જળ ચંચળ ઉછાળાઓ અને ભુજામંડળ સમા તરંગવર્તુળો સાથે ચારે તરફ ઉમટી ને વ્યાપી ગયું।
Verse 13
प्रारब्धचण्डनृत्येषु ततः प्रलयवारिषु । ब्रह्मा नारायणो भूत्वा सुष्वाप सलिले सुखम्
જ્યારે પ્રચંડ નૃત્ય આરંભાયું અને ત્યારબાદ પ્રલયનું જળ સર્વત્ર ફેલાયું, ત્યારે બ્રહ્મા નારાયણરૂપ બની તે જળ પર સુખપૂર્વક શયન કરવા લાગ્યા।
Verse 14
इमं चोदाहरन्मंत्रं श्लोकं नारायणं प्रति । तं शृणुध्वं मुनिश्रेष्ठास्तदर्थं चाक्षराश्रयम्
આ રીતે નારાયણ પ્રત્યે આ મંત્ર-શ્લોક ઉચ્ચારીને, હે મુનિશ્રેષ્ઠો, તેને સાંભળો; અને તેનો અર્થ પણ, જે અવિનાશી અક્ષરોના આશ્રયે સ્થિત છે।
Verse 15
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ता यस्मात्तेन नारायणः स्मृतः
જળને ‘નારા’ કહેવામાં આવે છે; ખરેખર જળ નરનાં સંતાન કહેવાય છે. કારણ કે એ જળ તેનું ‘અયન’—આશ્રયસ્થાન—છે, તેથી તે ‘નારાયણ’ નામે સ્મરાય છે।
Verse 16
शिवयोगमयीं निद्रां कुर्वन्तं त्रिदशेश्वरम् । बद्धांजलि पुटास्सिद्धा जनलोकनिवासिनः
જનલોકમાં નિવાસ કરનાર સિદ્ધોએ અંજલિ બાંધીને ત્રિદશેશ્વરને શિવયોગમયી નિદ્રામાં સ્થિત જોયા—એ સામાન્ય ઊંઘ નહિ, અંતર્મુખ યોગસમાધિ હતી।
Verse 17
स्तोत्रैः प्रबोधयामासुः प्रभातसमये सुराः । यथा सृष्ट्यादिसमये ईश्वरं श्रुतयः पुरा
પ્રભાત સમયે દેવોએ સ્તોત્રોથી પ્રભુને જગાડ્યા; જેમ સૃષ્ટિના આદિકાળે પૂર્વે શ્રુતિઓ (વેદો) સ્તુતિથી ઈશ્વરને પ્રબોધતી હતી તેમ।
Verse 18
ततः प्रबुद्ध उत्थाय शयनात्तोयमध्यगात् । उदैक्षत दिशः सर्वा योगनिद्रालसेक्षणः
પછી તે જાગીને શયનસ્થાનથી ઊઠી જળના મધ્યમાં ગયા. યોગનિદ્રાથી મંદ થયેલી દૃષ્ટિ લઈને તેમણે સર્વ દિશાઓ તરફ નજર કરી।
Verse 19
नापश्यत्स तदा किंचित्स्वात्मनो व्यतिरेकि यत् । सविस्मय इवासीनः परां चिंतामुपागमत्
તે સમયે તેણે પોતાના આત્માથી ભિન્ન કંઈ જ જોયું નહીં. આશ્ચર્યગ્રસ્ત જેવો બેસી રહી પછી તે પરમ ચિંતનમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 20
क्व सा भगवती या तु मनोज्ञा महती मही । नानाविधमहाशैलनदीनगरकानना
એ ભગવતી, મનોહર અને વિશાળ પૃથ્વી ક્યાં છે—જે નાનાવિધ મહાપર્વતો, નદીઓ, નગરો અને વનો વડે શોભિત હતી?
Verse 21
एवं संचिंतयन्ब्रह्मा बुबुधे नैव भूस्थितिम् । तदा सस्मार पितरं भगवंतं त्रिलोचनम्
આ રીતે વારંવાર વિચાર કરતાં પણ બ્રહ્મા ભૂસ્થિતિની સાચી સ્થિતિ સમજી શક્યા નહીં. ત્યારે તેમણે પોતાના પિતા—ભગવાન ત્રિલોચન શિવનું સ્મરણ કર્યું.
Verse 22
स्मरणाद्देवदेवस्य भवस्यामिततेजसः । ज्ञातवान्सलिले मग्नां धरणीं धरणीपतिः
દેવોના દેવ, અમિત તેજવાળા ભવનું સ્મરણ કરતાં જ ધરણિપતિએ જાણ્યું કે પૃથ્વી જળમાં ડૂબી ગઈ છે.
Verse 23
ततो भूमेस्समुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः । जलक्रीडोचितं दिव्यं वाराहं रूपमस्मरत्
ત્યારે પ્રજાપતિએ પૃથ્વીનો ઉદ્ધાર કરવા ઇચ્છીને, જળક્રીડાને યોગ્ય એવા દિવ્ય વરાહ-રૂપનું સ્મરણ કર્યું।
Verse 24
महापर्वतवर्ष्माणं महाजलदनिःस्वनम् । नीलमेघप्रतीकाशं दीप्तशब्दं भयानकम्
તેણું શરીર મહાપર્વત સમું વિશાળ હતું, મહાઘનગર્જના સમો નાદ કરતું હતું. નીલ મેઘ સમું દેખાતું, તેનો દીપ્ત અને ભયંકર શબ્દ ભય જગાવતો હતો.
Verse 25
पीनवृत्तघनस्कंधपीनोन्नतकटीतटम् । ह्रस्ववृत्तोरुजंघाग्रं सुतीक्ष्णपुरमण्डलम्
તેનાં ખભા ભરાવદાર, ગોળ અને ઘન હતાં; કમર-તટ અને નિતંબ દૃઢ, વિશાળ અને ઉન્નત હતાં. જાંઘ અને પિંડળી ટૂંકી છતાં સુગોળ, અને અગ્રભાગ તીક્ષ્ણ તથા સ્પષ્ટ મંડલાકાર રેખાવાળો હતો.
Verse 26
पद्मरागमणिप्रख्यं वृत्तभीषणलोचनम् । वृत्तदीर्घमहागात्रं स्तब्धकर्णस्थलोज्ज्वलम्
તે પદ્મરાગ મણિ સમો તેજસ્વી હતો; તેની આંખો ગોળ અને ભયંકર હતી. તેનું મહાગાત્ર વૃત્તાકાર અને દીર્ઘ હતું, અને કાનનો પ્રદેશ સ્થિર રહી ઉજ્જ્વલ ઝળહળતો હતો.
Verse 27
उदीर्णोच्छ्वासनिश्वासघूर्णितप्रलयार्णवम् । विस्फुरत्सुसटाच्छन्नकपोलस्कंधबंधुरम्
તેનાં પ્રબળ ઉચ્છ્વાસ-નિશ્વાસથી પ્રલયસમુદ્ર પણ ઘૂમરાતો થયો. સ્ફુરિત, શોભન જટાઓથી ઢંકાયેલા તેના કપોલ અને ખભા અતિ મનોહર હતાં.
Verse 28
मणिभिर्भूषणैश्चित्रैर्महारत्नैःपरिष्कृतम् । विराजमानं विद्युद्भिर्मेघसंघमिवोन्नतम्
નાના મણિઓ અને વિચિત્ર ભૂષણોથી અલંકૃત, મહારત્નોથી સુશોભિત તે ઉન્નત ઊભો રહ્યો—મેઘસમૂહમાં વીજળીની ઝળહળાટ સમો વિરાજમાન.
Verse 29
आस्थाय विपुलं रूपं वाराहममितं विधिः । पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्
વિધાતા બ્રહ્માએ વિશાળ અને અમિત વરાહરૂપ ધારણ કરીને પૃથ્વીનું ઉદ્ધાર કરવા રસાતલમાં પ્રવેશ કર્યો।
Verse 30
स तदा शुशुभे ऽतीव सूकरो गिरिसंनिभः । लिंगाकृतेर्महेशस्य पादमूलं गतो यथा
ત્યારે પર્વતસમાન તે સૂકર અતિશય તેજસ્વી થયો, જાણે લિંગરૂપ મહેશ્વરના પાદમૂલ સુધી પહોંચ્યો હોય।
Verse 31
ततस्स सलिले मग्नां पृथिवीं पृथिवींधरः । उद्धृत्यालिंग्य दंष्ट्राभ्यामुन्ममज्ज रसातलात्
પછી પૃથ્વીધરે જળમાં ડૂબેલી પૃથ્વીને દંષ્ટ્રાઓથી ઉઠાવી આલિંગન કરીને રસાતલમાંથી ઉપર ઉદ્ભવ્યો।
Verse 32
तं दृष्ट्वा मुनयस्सिद्धा जनलोकनिवासिनः । मुमुदुर्ननृतुर्मूर्ध्नि तस्य पुष्पैरवाकिरन्
તેમને જોઈ જનલોકનિવાસી સિદ્ધ મુનિઓ આનંદથી મગ્ન થયા; નૃત્ય કર્યું અને ભક્તિપૂર્વક તેમના મસ્તક પર પુષ્પવર્ષા કરી।
Verse 33
वपुर्महावराहस्य शुशुभे पुष्पसंवृतम् । पतद्भिरिव खद्योतैः प्राशुरंजनपर्वतः
મહાવરાહનું શરીર પુષ્પોથી આવૃત થઈ ઝળહળ્યું, જાણે ઉડતા ખદ્યોતોથી ચમકતો પ્રાશુરંજન પર્વત।
Verse 34
ततः संस्थानमानीय वराहो महतीं महीम् । स्वमेव रूपमास्थाय स्थापयामास वै विभुः
પછી મહાબલી વરાહે મહાન પૃથ્વીને તેના યોગ્ય સ્થાને લાવી, પોતાનું જ દિવ્ય સ્વરૂપ ધારણ કરીને સર્વવ્યાપી પ્રભુએ તેને દૃઢપણે સ્થાપી।
Verse 35
पृथिवीं च समीकृत्य पृथिव्यां स्थापयन्गिरीन् । भूराद्यांश्चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत्
પછી પૃથ્વીને સમતલ કરી અને તેમાં પર્વતો સ્થાપી, ભૂર્ વગેરે ચાર લોકોને તેણે પૂર્વવત્ રચ્યા।
Verse 36
इति सह महतीं महीं महीध्रैः प्रलयमहाजलधेरधःस्थमध्यात् । उपरि च विनिवेश्य विश्वकर्मा चरमचरं च जगत्ससर्ज भूयः
આ રીતે પ્રલયના મહાજલસમુદ્રના અધઃસ્થ મધ્યભાગમાંથી પર્વતોসহ વિશાળ પૃથ્વીને ઉદ્ધરી ઉપર સ્થાપી, વિશ્વકર્માએ ફરીથી ચરાચર સમગ્ર જગતની સૃષ્ટિ કરી।
Frequently Asked Questions
The structure of kalpas and manvantaras, including āntara-sarga and pratisarga, with a focused identification of the currently operative Varāha Kalpa and the present Vaivasvata Manu.
It asserts the Purāṇic stance that cosmic cycles are effectively inexhaustible and not fully capturable by discourse; therefore knowledge is transmitted through a selective, present-kalpa-centered model that remains meaningful for practice and understanding.
Fourteen manvantara divisions within a day of Brahmā; the naming of the Varāha Kalpa; and the positioning of Vaivasvata as the seventh Manu in the current sequence.