सत्याः पुनस्तपश्चर्या — Satī’s Return to Austerity (Tapas) and Fearless Liṅga-Worship

Verse 1

वायुरुवाच । ततः प्रदक्षिणीकृत्य पतिमम्बा पतिव्रता । नियम्य च वियोगार्तिं जगाम हिमवद्गिरिम्

વાયુએ કહ્યું—ત્યારબાદ પતિવ્રતા અંબાએ પોતાના પતિની પ્રદક્ષિણા કરી; અને વિયોગજન્ય વ્યથા સંયમીને હિમવત્ પર્વત તરફ ગઈ.

Verse 2

तपःकृतवती पूर्वं देशे यस्मिन्सखीजनैः । तमेव देशमवृनोत्तपसे प्रणयात्पुनः

જે સ્થળે તેણે પહેલાં સખીઓ સાથે તપ કર્યું હતું, એ જ સ્થળને તેણે પ્રેમભક્તિથી ફરી તપ માટે પસંદ કર્યું.

Verse 3

ततः स्वपितरं दृष्ट्वा मातरं च तयोर्गृहे । प्रणम्य वृत्तं विज्ञाप्य ताभ्यां चानुमता सती

પછી સતી તેમના ઘરમાં પોતાના પિતા અને માતાને જોઈ પ્રણામ કરીને, થયેલ વર્તાંત નિવેદન કર્યો, અને બંનેની અનુમતિ મેળવી તદનુસાર આગળ વધી.

Verse 4

पुनस्तपोवनं गत्वा भूषणानि विसृज्य च । स्नात्वा तपस्विनो वेषं कृत्वा परमपावनम्

પછી ફરી તપોવનમાં જઈ, સર્વ ભૂષણો ત્યજી દીધાં; સ્નાન કરીને તેણે પરમ પાવન તપસ્વીનો વેશ ધારણ કર્યો।

Verse 5

संकल्प्य च महातीव्रं तपः परमदुश्चरम् । सदा मनसि सन्धाय भर्तुश्चरणपंकजम्

અતિ તીવ્ર અને પરમ દુષ્કર તપ કરવાનો સંકલ્પ કરીને, તે સદા મનમાં પોતાના સ્વામી શિવના ચરણકમળને ધારણ કરતી હતી।

Verse 6

तमेव क्षणिके लिंगे ध्यात्वा बाह्यविधानतः । त्रिसन्ध्यमभ्यर्चयन्ती वन्यैः पुष्पैः फलादिभिः

ક્ષણિક (અસ્થાયી) લિંગમાં માત્ર તેમને જ ધ્યાન કરીને, બાહ્ય વિધાન મુજબ તે ત્રિસંધ્યાએ વનફૂલ, ફળ વગેરે વડે અર્ચના કરતી હતી।

Verse 7

स एव ब्रह्मणो मूर्तिमास्थाय तपसः फलम् । प्रदास्यति ममेत्येवं नित्यं कृत्वा ऽकरोत्तपः

“એ જ બ્રહ્મારૂપ ધારણ કરીને મારા તપનું ફળ આપશે” એવો નિત્ય સંકલ્પ કરીને, તેણે અડગ નિષ્ઠાથી તપ કર્યું।

Verse 8

तथा तपश्चरन्तीं तां काले बहुतिथे गते । दृष्टः कश्चिन्महाव्याघ्रो दुष्टभावादुपागमत्

આ રીતે તે તપશ્ચર્યા કરતી રહી. ઘણો સમય વીતી ગયા પછી એક મહાવાઘ્રે તેને જોઈ દુષ્ટ ભાવથી પ્રેરાઈ નજીક આવ્યો.

Verse 9

तथैवोपगतस्यापि तस्यातीवदुरात्मनः । गात्रं चित्रार्पितमिव स्तब्धं तस्यास्सकाशतः

એ અતિ દુષ્ટ મનવાળો નજીક આવ્યો છતાં, દેવીના સાન્નિધ્યમાં તેનું શરીર જાણે ચિત્રપટ પર દોરેલી મૂર્તિ સમું સ્થબ્ધ થઈ ગયું.

Verse 10

तं दृष्ट्वापि तथा व्याघ्रं दुष्टभावादुपागतम् । न पृथग्जनवद्देवी स्वभावेन विविच्यते

દુષ્ટ ભાવથી નજીક આવતાં તે વાઘને જોઈને પણ દેવી સામાન્ય લોકોની જેમ ભેદભાવમાં પડી નહીં; પોતાના સ્વભાવથી તે વિવેકી રહી અચલ રહી.

Verse 11

स तु विष्टब्धसर्वांगो बुभुक्षापरिपीडितः । ममामिषं ततो नान्यदिति मत्वा निरन्तरम्

પણ તે સર્વ અંગોમાં જડતા લઈને, ભૂખના દબાણથી પીડિત થઈ સતત એમ વિચારતો રહ્યો—“આ માંસ મારું છે; આ સિવાય મને બીજું કશું નથી.”

Verse 12

निरीक्ष्यमाणः सततं देवीमेव तदा ऽनिशम् । अतिष्ठदग्रतस्तस्या उपासनमिवाचरत्

ત્યારે તે સતત માત્ર દેવીને જ નિહાળતો, તેની સામે અવિરત ઊભો રહ્યો અને જાણે ઉપાસના કરતો હોય તેમ વર્તવા લાગ્યો.

Verse 13

देव्याश्च हृदये नित्यं ममैवायमुपासकः । त्राता च दुष्टसत्त्वेभ्य इति प्रववृते कृपा

ત્યારે પ્રભુના હૃદયમાં કરુણા ઉદ્ભવી—“આ મારો ઉપાસક દેવીના હૃદયમાં નિત્ય વસે છે અને દુષ્ટ સત્ત્વોથી રક્ષક છે”; એમ કહી કૃપા પ્રવર્તી।

Verse 14

तस्या एव कृपा योगात्सद्योनष्टमलत्रयः । बभूव सहसा व्याघ्रो देवीं च बुबुधे तदा

તેણીની કૃપાશક્તિના યોગથી ત્રિમલ તત્કાળ નષ્ટ થયા; અને તે વ્યાઘ્ર ક્ષણમાં શુદ્ધ બની ત્યારે દેવીને જગન્માતા તરીકે ઓળખી ગયો।

Verse 15

न्यवर्तत बुभुक्षा च तस्यांगस्तम्भनं तथा । दौरात्म्यं जन्मसिद्धं च तृप्तिश्च समजायत

તેની ભોજનલાલસા શમી ગઈ અને અંગોની જડતા પણ દૂર થઈ. જન્મસિદ્ધ દુષ્ટતા પણ ખસી ગઈ અને અંતરમાં તૃપ્તિ ઉપજી।

Verse 16

तदा परमभावेन ज्ञात्वा कार्तार्थ्यमात्मनः । सद्योपासक एवैष सिषेवे परमेश्वरीम्

ત્યારે પરમ ભાવથી પોતાનું જીવન કૃતાર્થ થયું એમ જાણી, તે તત્કાળ સાચો ઉપાસક બની ભક્તિપૂર્વક પરમેશ્વરીની સેવા કરવા લાગ્યો।

Verse 17

दुष्टानामपि सत्त्वानां तथान्येषान्दुरात्मनाम् । स एव द्रावको भूत्वा विचचार तपोवने

દુષ્ટ સત્ત્વો તથા અન્ય દુરાત્માઓમાં પણ તે તેમનો નાશક બની તપોવનમાં વિહાર કરવા લાગ્યો।

Verse 18

तपश्च ववृधे देव्यास्तीव्रं तीव्रतरात्मकम् । देवाश्च दैत्यनिर्बन्धाद्ब्रह्माणं शरणं गताः

દેવીનું તપ વધુ વધ્યું—તીવ્ર, અને તેથી પણ વધુ તીવ્રતર. અને દૈત્યોના દમનથી પીડિત દેવતાઓ બ્રહ્માની શરણમાં ગયા.

Verse 19

चक्रुर्निवेदनं देवाः स्वदुःखस्यारिपीडनात् । यथा च ददतुः शुम्भनिशुम्भौ वरसम्मदात्

શત્રુઓના પીડનથી અને પોતાના દુઃખના ભારથી પીડિત દેવોએ વિધિપૂર્વક નિવેદન કર્યું. વરદાનના ગર્વથી મદમત્ત શુમ્ભ-નિશુમ્ભે કેવી રીતે વર્તન કર્યું તે તેમણે વિસ્તારે જણાવ્યું.

Verse 20

सो ऽपि श्रुत्वा विधिर्दुःखं सुराणां कृपयान्वितः । आसीद्दैत्यवधायैव स्मृत्वा हेत्वाश्रयां कथाम्

દેવોના દુઃખને સાંભળી વિધાતા બ્રહ્મા કરુણાથી ભરાઈ ગયા. કારણસંબંધિત ઉપાય અને યુક્તિ સ્મરીને તેમણે દૈત્યોના વધનો નિશ્ચય કર્યો.

Verse 21

सामरः प्रार्थितो ब्रह्मा ययौ देव्यास्तपोवनम् । संस्मरन्मनसा देवदुःखमोक्षं स्वयत्नतः

આ રીતે દેવોએ હૃદયપૂર્વક પ્રાર્થના કરતાં બ્રહ્મા દેવીના તપોવનમાં ગયા. પોતાના પ્રયત્નથી દેવોના દુઃખનો મોક્ષ કેવી રીતે થાય તે તેઓ મનમાં ચિંતન કરતા રહ્યા.

Verse 22

ददर्श च सुरश्रेष्ठः श्रेष्ठे तपसि निष्ठिताम् । प्रतिष्ठामिव विश्वस्य भवानीं परमेश्वरीम्

ત્યારે દેવશ્રેષ્ઠે શ્રેષ્ઠ તપમાં સ્થિર પરમેશ્વરી ભવાનીનું દર્શન કર્યું—જાણે તે જ સમગ્ર વિશ્વની પ્રતિષ્ઠા અને આધાર હોય.

Verse 23

ननाम चास्य जगतो मातरं स्वस्य वै हरेः । रुद्रस्य च पितुर्भार्यामार्यामद्रीश्वरात्मजाम्

ત્યારે તેણે તેણીને નમન કર્યું—જે આ જગતની માતા છે, પોતાના પિતા હરિની આર્યા પત્ની છે, અને રુદ્રના પિતાની પણ પૂજ્ય ભાર્યા—અદ્રીશ્વરની આત્મજા આર્યા।

Verse 24

ब्रह्माणमागतं दृष्ट्वा देवी देवगणैः सह । अर्घ्यं तदर्हं दत्त्वा ऽस्मै स्वागताद्यैरुपाचरत्

બ્રહ્મા આવ્યા તે જોઈ દેવી દેવગણો સાથે તેમને યથાર્થ અર્ઘ્ય અર્પણ કરી, સ્વાગતવચનો તથા અન્ય ઉપચારોથી તેમનું સન્માન કર્યું।

Verse 25

तां च प्रत्युपचारोक्तिं पुरस्कृत्याभिनंद्य च । पप्रच्छ तपसो हेतुमजानन्निव पद्मजः

તેણીના સ્વાગત-ઉપચારના વચનોને માન આપી અને પ્રશંસા કરીને, પદ્મજ (બ્રહ્મા) એ તપસ્યાનું કારણ જાણે અજાણ હોય તેમ પૂછ્યું।

Verse 26

ब्रह्मोवाच । तीव्रेण तपसानेन देव्या किमिह साध्यते । तपःफलानां सर्वेषां त्वदधीना हि सिद्धयः

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દેવી, આ તીવ્ર તપથી અહીં શું સિદ્ધ કરવાનું છે? કારણ કે તપના સર્વ ફળોની સિદ્ધિઓ ખરેખર તારા અધિન છે।

Verse 27

यश्चैव जगतां भर्ता तमेव परमेश्वरम् । भर्तारमात्मना प्राप्य प्राप्तञ्च तपसः फलम्

જે સર્વ જગતોના ધારક છે, તે જ પરમેશ્વર—અંતર્યામી સ્વામી—ને આત્માથી પ્રાપ્ત કરીને જ તપસ્યાનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 28

अथवा सर्वमेवैतत्क्रीडाविलसितं तव । इदन्तु चित्रं देवस्य विरहं सहसे कथम्

અથવા આ બધું તારી ક્રીડામય લીલા જ હોય. પરંતુ આ તો અદ્ભુત છે—દેવાધિદેવ શ્રીશિવના વિરહને તું કેવી રીતે સહે છે?

Verse 29

देव्युवाच । सर्गादौ भवतो देवादुत्पत्तिः श्रूयते यदा । तदा प्रजानां प्रथमस्त्वं मे प्रथमजः सुतः

દેવી બોલ્યાં—સૃષ્ટિના આરંભે જ્યારે સાંભળવામાં આવે છે કે તારી દિવ્ય ઉત્પત્તિ તે દેવમાંથી થઈ, ત્યારે તું પ્રજાઓમાં અગ્રગણ્ય છે; તું મારો પ્રથમજ પુત્ર છે.

Verse 30

५

“પાંચ”—આ માત્ર પાંડુલિપિમાં શ્લોક-ક્રમ દર્શાવતું સંખ્યાચિહ્ન છે; તેનો સ્વતંત્ર અર્થ નથી.

Verse 31

यदा भवद्गिरीन्द्रस्ते पुत्रो मम पिता स्वयम् । तदा पितामहस्त्वं मे जातो लोकपितामह

હે ગિરીન્દ્ર! જ્યારે તારો પુત્ર જ મારો પિતા સ્વયં બન્યો, ત્યારે તું મારો પિતામહ બન્યો—હે લોકપિતામહ!

Verse 32

तदीदृशस्य भवतो लोकयात्राविधायिनः । वृत्तवन्तःपुरे भर्ता कथयिष्ये कथं पुनः

હે દેહ-નગરના અંતઃપુરના અધિપતિ, લોકયાત્રાનું વિધાન કરનાર, આપના એવા સ્વરૂપનું હું ફરી કેવી રીતે વર્ણન કરું?

Verse 33

किमत्र बहुना देहे यश्चायं मम कालिमा । त्यक्त्वा सत्त्वविधानेन गौरी भवितुमुत्सहे

આ દેહ વિષે ઘણું કહેવાનું શું? મારી આ કાળિમા ત્યજી, સત્ત્વવિધાનથી હું ગૌરી બનવા દૃઢ સંકલ્પ કરું છું.

Verse 34

ब्रह्मोवाच । एतावता किमर्थेन तीव्रं देवि तपः कृतम् । स्वेच्छैव किमपर्याप्ता क्रीडेयं हि तवेदृशी

બ્રહ્મા બોલ્યા—હે દેવી, આટલા સુધી તમે આ કઠોર તપ શા માટે કર્યું? તમારી સ્વઇચ્છા જ પૂરતી નથી શું? આવી ક્રીડા તો તમને જ શોભે છે.

Verse 35

क्रीडा ऽपि च जगन्मातस्तव लोकहिताय वै । अतो ममेष्टमनया फलं किमपि साध्यताम्

હે જગન્માતા, આપની ક્રીડા પણ લોકહિત માટે જ છે. તેથી આ ક્રિયા દ્વારા મારા માટે પણ કોઈ ઇષ્ટ ફળ સિદ્ધ થાઓ.

Verse 36

निशुंभशुंभनामानौ दैत्यौ दत्तवरौ मया । दृप्तौ देवान्प्रबाधेते त्वत्तो लब्धस्तयोर्वधः

નિશુંભ અને શુંભ નામના બે દૈત્ય—મારા દ્વારા વર પામીને—દર્પિત થઈ દેવોને પીડાવે છે. પરંતુ તેમનો વધ તો તમારાથી જ પ્રાપ્ત થયો છે; તમારાથી જ તેમનો નાશ થશે.

Verse 37

अलं विलंबनेनात्र त्वं क्षणेन स्थिरा भव । शक्तिर्विसृज्यमाना ऽद्य तयोर्मृत्युर्भविष्यति

હવે વિલંબ ન કરો, આ ક્ષણે જ સ્થિર થઈ જાઓ. આજે જે શક્તિ છોડવામાં આવી રહી છે, તે તે બંનેના મૃત્યુનું કારણ બનશે.

Verse 38

ब्राह्मणाभ्यर्थिता चैव देवी गिरिवरात्मजा । त्वक्कोशं सहसोत्सृज्य गौरी सा समजायत

બ્રાહ્મણોની પ્રાર્થનાથી, પર્વતરાજની પુત્રી દેવીએ તરત જ પોતાની ત્વચાનો કોશ ત્યાગી દીધો અને તેઓ ગૌરી બન્યા.

Verse 39

सा त्वक्कोशात्मनोत्सृष्टा कौशिकी नाम नामतः । काली कालाम्बुदप्रख्या कन्यका समपद्यत

તેના ત્વચાના કોશમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી તે કન્યા કૌશિકી કહેવાઈ; તે કાળા વાદળ જેવી કાળી હતી અને કાલી તરીકે પ્રગટ થઈ.

Verse 40

सा तु मायात्मिका शक्तिर्योगनिद्रा च वैष्णवी । शंखचक्रत्रिशूलादिसायुधाष्टमहाभुजा

તે માયાસ્વરૂપિણી શક્તિ છે અને વૈષ્ણવી યોગનિદ્રા પણ છે. અષ્ટ મહાભુજાવાળી તે શંખ, ચક્ર, ત્રિશૂલ વગેરે આયુધો ધારણ કરે છે.

Verse 41

सौम्या घोरा च मिश्रा च त्रिनेत्रा चन्द्रशेखरा । अजातपुंस्पर्शरतिरधृष्या चातिसुन्दरी

તે સૌમ્યા પણ છે, ઘોરા પણ અને મિશ્રરૂપા પણ; તે ત્રિનેત્રા અને ચંદ્રશેખરા છે. તે માત્ર શિવસ્પર્શમાં રત, અજય અને અતિસુંદર છે.

Verse 42

दत्ता च ब्रह्मणे देव्या शक्तिरेषा सनातनी । निशुंभस्य च शुंभस्य निहंत्री दैत्यसिंहयोः

દેવીની આ સનાતની શક્તિ બ્રહ્માને અર્પિત કરવામાં આવી; તે જ દૈત્યસિંહ નિશુંબ અને શુંબનો સંહાર કરનારી છે.

Verse 43

ब्रह्मणापि प्रहृष्टेन तस्यै परमशक्तये । प्रबलः केसरी दत्तो वाहनत्वे समागतः

અતિ હર્ષિત બ્રહ્માએ પણ તે પરમશક્તિને એક પ્રબળ કેસરી (સિંહ) અર્પણ કર્યો; તે તેના વાહનરૂપે આવી પહોંચ્યો.

Verse 44

विन्ध्ये च वसतिं तस्याः पूजामासवपूर्वकैः । मांसैर्मत्स्यैरपूपैश्च निर्वर्त्यासौ समादिशत्

વિંધ્ય પ્રદેશમાં તેણે તેણી માટે નિવાસની વ્યવસ્થા કરી અને આસવથી આરંભ થતા નૈવેદ્ય સાથે માંસ, માછલી અને અપુપ (પૂઆ) અર્પણ કરીને પૂજા પૂર્ણ કરી, ત્યારબાદ તેણે આજ્ઞા આપી।

Verse 45

सा चैव संमता शक्तिर्ब्रह्मणो विश्वकर्मणः । प्रणम्य मातरं गौरीं ब्रह्माणं चानुपूर्वशः

તે બ્રહ્મા—વિશ્વકર્મા—ની સ્વીકૃત શક્તિ હતી. તેણે ક્રમશઃ પહેલાં માતા ગૌરીને પ્રણામ કર્યા અને પછી બ્રહ્માને પણ નમસ્કાર કર્યો।

Verse 46

शक्तिभिश्चापि तुल्याभिः स्वात्मजाभिरनेकशः । परीता प्रययौ विन्ध्यं दैत्येन्द्रौ हन्तुमुद्यता

પોતાની જ અનેક આત્મજા—પોતાની સમાન શક્તિઓ—દ્વારા સર્વ તરફથી ઘેરાયેલી તે, બે દૈત્યેન્દ્રોનો વધ કરવા ઉદ્યત થઈ વિંધ્ય પર્વત તરફ પ્રસ્થાન કરી।

Verse 47

निहतौ च तया तत्र समरे दैत्यपुंगवौ । तद्बाणैः कामबाणैश्च च्छिन्नभिन्नांगमानसौ

તે યુદ્ધમાં તેણીએ દૈત્યોમાં અગ્ર એવા તે બેને ત્યાં જ સંહર્યા. તેના બાણો—કામદેવના બાણ સમાન—તેમના અંગોને છિન્નભિન્ન કરી અને મનને પણ વિખેરી નાખ્યું।

Verse 48

तद्युद्धविस्तरश्चात्र न कृतो ऽन्यत्र वर्णनात् । ऊहनीयं परस्माच्च प्रस्तुतं वर्णयामि वः

આ યુદ્ધનો વિસ્તાર અહીં કરેલો નથી, કારણ કે અન્યત્ર તેનું વર્ણન થઈ ચૂક્યું છે. છતાં ત્યાંથી જે યોગ્ય છે તે ગ્રહણ કરીને, વર્તમાન વિષયને અનુરૂપ વાત હું તમને કહું છું।