गौरीप्रवेशः—शिवसाक्षात्कारः (Gaurī’s Entry and the Vision of Śiva)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ વાયુને પૂછે છે—હિમવંતની પુત્રી દેવી કેવી રીતે ગૌર અને તેજસ્વી રૂપ ધારણ કરીને અલંકૃત અંતઃપુરમાં પ્રવેશી પોતાના સ્વામી શિવને મળી, દ્વાર પર સ્થિત ગણેશોએ તે સમયે શું કર્યું અને તેમને જોઈ શિવે કેવી પ્રતિક્રિયા આપી. વાયુ આ પ્રસંગને પ્રણયથી ઉત્પન્ન ‘પરમ રસ’ તરીકે વર્ણવે છે, જે કોમળહૃદયોને પણ મોહી લે છે. દેવી ઉત્સુકતા અને સંકોચ સાથે અંદર પ્રવેશે છે અને પોતાની આવક માટે આતુર શિવને જુએ છે. અંતઃપુરના ગણો સ્નેહભર્યા વચનોથી તેનું સન્માન કરે છે; દેવી ત્ર્યંબકને નમસ્કાર કરે છે. તે ઊઠે તે પહેલાં જ શિવ આનંદથી તેને આલિંગન કરી ગોદમાં બેસાડવા પ્રયત્ન કરે છે; દેવી શય્યા પર બેસે ત્યારે શિવ રમૂજથી તેને ગોદમાં ઉઠાવી લે છે અને સ્મિત સાથે તેના મુખને નિહારે છે. પછી શિવ કોમળ, ચેડાંભરી વાતચીતમાં તેની પૂર્વ સ્થિતિ યાદ કરાવી રૂપ, સ્વઇચ્છા અને મિલન-સમાધાનની દિવ્ય નજીકતાનો સંકેત આપે છે.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । कृत्वा गौरं वपुर्दिव्यं देवी गिरिवरात्मजा । कथं ददर्श भर्तारं प्रविष्टा मन्दितं सती
ઋષિઓએ કહ્યું—દેવી, ગિરિવરાત્મજા સતીએ દિવ્ય ગૌરવર્ણ રૂપ ધારણ કરીને, તે સુશોભિત સ્થાને પ્રવેશ કરી પોતાના પતિ (શિવ)ને કેવી રીતે દર્શન કર્યા?
Verse 2
प्रवेशसमये तस्या भवनद्वारगोचरैः । गणेशैः किं कृतं देवस्तान्दृष्ट्वा किन्तदा ऽकरोत्
તેણીના પ્રવેશસમયે મહેલના દ્વાર પાસે સ્થિત ગણેશોએ શું કર્યું? અને દેવએ તેમને જોઈને ત્યારે શું કર્યું?
Verse 3
वायुरुवाच । प्रवक्तुमंजसा ऽशक्यः तादृशः परमो रसः । येन प्रणयगर्भेण भावो भाववतां हृतः
વાયુ બોલ્યા—એવો પરમ રસ એવો છે કે તેને સહેલાઈથી સ્પષ્ટ રીતે કહેવું શક્ય નથી. પ્રેમગર્ભ અનુભવે ભાવવંતોના હૃદયને હરી લે છે.
Verse 4
द्वास्थैस्ससंभ्रमैरेव देवो देव्यागमोत्सुकः । शंकमाना प्रविष्टान्तस्तञ्च सा समपश्यत
દ્વારપાલોની ઉતાવળભરી ગડબડથી પ્રેરિત થઈ, દેવીના આગમન માટે ઉત્સુક દેવ અંદર (અંતઃપુર) પ્રવેશ્યા. અને દેવી પણ હળવી શંકા સાથે અંદર આવીને ત્યાં તેમને જોઈ લીધા.
Verse 5
तैस्तैः प्रणयभावैश्च भवनान्तरवर्तिभिः । गणेन्द्रैर्वन्दिता वाचा प्रणनाम त्रियम्बकम्
અંતઃપ્રાસાદમાં નિવાસ કરતા, વિવિધ પ્રેમભાવે ભરેલા શ્રેષ્ઠ ગણેશ્વરોની વાણીથી વંદિત થઈ, તેણીએ ત્ર્યંબક (ભગવાન શિવ)ને પ્રણામ કર્યો.
Verse 6
प्रणम्य नोत्थिता यावत्तावत्तां परमेश्वरः । प्रगृह्य दोर्भ्यामाश्लिष्य परितः परया मुदा
તેણી પ્રણામ કરીને હજી ઊભી પણ ન થઈ હતી, એટલામાં પરમેશ્વરે તરત જ તેને બંને ભુજાઓથી પકડી આલિંગન કર્યું અને પરમ આનંદથી ચારે તરફથી નજીક ખેંચી લીધી.
Verse 7
स्वांके धर्तुं प्रवृत्तो ऽपि सा पर्यंके न्यषीदत । पर्यंकतो बलाद्देवीं सोङ्कमारोप्य सुस्मिताम्
તે તેણીને પોતાની ગોદમાં લેવા આગળ વધ્યો, પરંતુ દેવી પલંગ પર જ બેસી ગઈ. પછી તેણે નરમ આગ્રહથી પલંગ પરથી સ્મિતમુખી દેવીને ઉઠાવી પોતાની ગોદમાં બેસાડી.
Verse 8
सस्मितो विवृतैर्नेत्रैस्तद्वक्त्रं प्रपिबन्निव । तया संभाषणायेशः पूर्वभाषितमब्रवीत्
તે સ્મિત સાથે, વિસ્તૃત નેત્રોથી જાણે તેના મુખને પી રહ્યો હોય તેમ નિહાળ્યો; અને દેવી સાથે સંવાદ કરવા ઈચ્છીને ઈશ્વરે અગાઉ કહેલા વચન ફરી ઉચ્ચાર્યા.
Verse 9
देवदेव उवाच । सा दशा च व्यतीता किं तव सर्वांगसुन्दरि । यस्यामनुनयोपायः को ऽपि कोपान्न लभ्यते
દેવદેવે કહ્યું—હે સર્વાંગસુંદરી! શું તારી તે દશા હવે વીતી ગઈ? જેમાં ક્રોધથી ઉપજેલી સ્થિતિમાં સમાધાનનો કોઈ ઉપાય મળતો નથી.
Verse 10
स्वेच्छयापि न कालीति नान्यवर्णवतीति च । त्वत्स्वभावाहृतं चित्तं सुभ्रु चिंतावहं मम
મારી પોતાની ઇચ્છાથી પણ હું તને કાળી તરીકે કે અન્ય કોઈ વર્ણવતી તરીકે વિચારવા શકતો નથી. હે સુભ્રુ! તારા સ્વભાવથી આકર્ષાયેલું મારું ચિત્ત મને વ્યાકુળ ચિંતાનું કારણ બન્યું છે।
Verse 11
विस्मृतः परमो भावः कथं स्वेच्छांगयोगतः । न सम्भवन्ति ये तत्र चित्तकालुष्यहेतवः
પોતાની સ્થિર ઇચ્છાથી અંગયોગમાં જોડાયેલા હોય ત્યારે પરમ ભાવ કેવી રીતે ભૂલાય? તે સ્થિતિમાં ચિત્તની કલુષતા લાવનારા કારણો કદી ઊભા થતા નથી।
Verse 12
पृथग्जनवदन्योन्यं विप्रियस्यापि कारणम् । आवयोरपि यद्यस्ति नास्त्येवैतच्चराचरम्
સામાન્ય લોકોની જેમ પરસ્પર અલગાવ અપ્રિયતા અને વિવાદનું કારણ બને છે. પરંતુ જો આપણામાં પણ એવો ભેદ હોત, તો આ સમગ્ર ચરાચર જગત જ ન રહેત।
Verse 13
अहमग्निशिरोनिष्ठस्त्वं सोमशिरसि स्थिता । अग्नीषोमात्मकं विश्वमावाभ्यां समधिष्ठितम्
હું અગ્નિના શિરે અધિષ્ઠિત છું અને તું સોમના શિરે સ્થિત છે. અગ્નિ-સોમ સ્વરૂપ આ સમગ્ર વિશ્વ આપણાં બન્ને દ્વારા સંયુક્ત રીતે અધિષ્ઠિત અને ધારિત છે।
Verse 14
जगद्धिताय चरतोः स्वेच्छाधृतशरीरयोः । आवयोर्विप्रयोगे हि स्यान्निरालम्बनं जगत्
અમે બન્ને જગતના હિત માટે સ્વઇચ્છાએ ધારણ કરેલા દેહોથી વિચરીએ છીએ. અમારો વિયોગ થાય તો આ જગત આધારવિહોણું થઈ જાય.
Verse 15
अस्ति हेत्वन्तरं चात्र शास्त्रयुक्तिविनिश्चितम् । वागर्थमिव मे वैतज्जगत्स्थावरजंगमम्
અહીં શાસ્ત્રીય યુક્તિથી નિશ્ચિત થયેલું બીજું કારણ પણ છે; જેના દ્વારા આ સમગ્ર સ્થાવર-જંગમ જગત વાણી અને અર્થની જેમ પરસ્પર સંબંધિત રહી સ્થિત છે।
Verse 16
त्वं हि वागमृतं साक्षादहमर्थामृतं परम् । द्वयमप्यमृतं कस्माद्वियुक्तमुपपद्यते
તમે સాక్షાત્ વાણીનું અમૃત છો અને હું અર્થનું પરમ અમૃત છું. બંને જ અમૃત હોય તો આ બેનું વિયોગ કેવી રીતે યોગ્ય ગણાય?
Verse 17
विद्याप्रत्यायिका त्वं मे वेद्यो ऽहं प्रत्ययात्तव । विद्यावेद्यात्मनोरेव विश्लेषः कथमावयोः
તમે મને પ્રત્યય જગાવનારી વિદ્યા છો અને તમારા પ્રત્યયથી હું જાણવાપાત્ર તત્ત્વ છું. વિદ્યા અને વેદ્યનું સ્વરૂપ એક જ હોય તો આપણામાં વિભેદ કેવી રીતે થાય?
Verse 18
न कर्मणा सृजामीदं जगत्प्रतिसृजामि च । सर्वस्याज्ञैकलभ्यत्वादाज्ञात्वं हि गरीयसी
હું કોઈ બંધનકારી કર્મથી આ જગત સર્જતો નથી, ન કર્મથી તેનું પુનઃસર્જન કરું છું. સર્વ કંઈ માત્ર મારી આજ્ઞાથી જ પ્રાપ્ત થાય છે; તેથી પ્રભુની આજ્ઞા-શક્તિ જ પરમ ઐશ્વર્ય છે.
Verse 19
आज्ञैकसारमैश्वर्यं यस्मात्स्वातंत्र्यलक्षणम् । आज्ञया विप्रयुक्तस्य चैश्वर्यं मम कीदृशम्
મારા ઐશ્વર્યનો સાર જ આજ્ઞા છે, કારણ કે સ્વાતંત્ર્ય જ પ્રભુત્વનું લક્ષણ છે. જો હું આજ્ઞા-શક્તિથી વિયોગ પામું, તો મારું ઐશ્વર્ય કેવું રહી શકે?
Verse 20
न कदाचिदवस्थानमावयोर्विप्रयुक्तयोः । देवानां कार्यमुद्दिश्य लीलोक्तिं कृतवानहम्
અમારા (પ્રતીત) વિયોગમાં પણ કદી વાસ્તવિક અંતર કે અલગ અસ્તિત્વ નથી. દેવતાઓના કાર્યને ધ્યાનમાં રાખીને મેં તે વચનો માત્ર લીલા રૂપે કહ્યા હતા।
Verse 21
त्वयाप्यविदितं नास्ति कथं कुपितवत्यसि । ततस्त्रिलोकरक्षार्थे कोपो मय्यपि ते कृतः
તને અજાણ્યું કંઈ નથી—તો પછી તું ક્રોધિત કેવી રીતે થઈ? તેથી ત્રિલોકની રક્ષા માટે એ ક્રોધ તું મારી ઉપર પણ કર્યો છે।
Verse 22
यदनर्थाय भूतानां न तदस्ति खलु त्वयि । इति प्रियंवदे साक्षादीश्वरे परमेश्वरे
હે પ્રિયવક્તા, જે સాక్షાત્ ઈશ્વર—પરમેશ્વર રૂપે પ્રગટ છો, એવા તમામાં પ્રાણીઓના અનર્થનું કોઈ કારણ ખરેખર નથી।
Verse 23
शृंगारभावसाराणां जन्मभूमिरकृत्रिमा । स्वभर्त्रा ललितन्तथ्यमुक्तं मत्वा स्मितोत्तरम्
તે શૃંગારભાવસારની અકૃત્રિમ જન્મભૂમિ સમાન હતી; પોતાના પતિએ રમૂજી છતાં સત્ય વચન કહ્યું એમ સમજી, સ્મિતપૂર્વક ઉત્તર આપ્યો।
Verse 24
लज्जया न किमप्यूचे कौशिकी वर्णनात्परम् । तदेव वर्णयाम्यद्य शृणु देव्याश्च वर्णनम्
લજ્જાને કારણે કૌશિકીના વર્ણનથી આગળ મેં કશું કહ્યું નહીં; પરંતુ આજે એ જ વિષય વર્ણવું છું—દેવીનું વર્ણન સાંભળો।
Verse 25
देव्युवाच । किं देवेन न सा दृष्टा या सृष्टा कौशिकी मया । तादृशी कन्यका लोके न भूता न भविष्यति
દેવીએ કહ્યું: ‘દેવે તેને નથી જોઈ—જે કૌશિકીને મેં જાતે સર્જી છે? એવી કન્યા લોકમાં ન કદી હતી, ન કદી થશે.’
Verse 26
तस्या वीर्यं बलं विन्ध्यनिलयं विजयं तथा । शुंभस्य च निशुंभस्य मारणे च रणे तयोः
તેનું પરાક્રમ અને બળ, વિંધ્ય પર્વતોમાં તેનું નિવાસ, અને તેનો નિશ્ચિત વિજય—આ બધું શુંભ અને નિશુંભના વધ માટે તથા યુદ્ધમાં તેમના પર વિજય મેળવવા માટે હતું.
Verse 27
प्रत्यक्षफलदानं च लोकाय भजते सदा । लोकानां रक्षणं शश्वद्ब्रह्मा विज्ञापयिष्यति
તે પ્રત્યક્ષ ફળ આપીને સદા લોકકલ્યાણ કરે છે. સર્વ લોકોના શાશ્વત રક્ષણનું પ્રચારણ બ્રહ્મા સતત કરશે.
Verse 28
इति संभाषमाणाया देव्या एवाज्ञया तदा । व्याघ्रः सख्या समानीय पुरो ऽवस्थापितस्तदा
દેવી આમ બોલતી હતી ત્યારે, તેની જ આજ્ઞાથી સખીએ એક વાઘણને લાવી તેની સામે ઊભી કરી દીધી.
Verse 29
तं प्रेक्ष्याह पुनर्देवी देवानीतमुपायतम् । व्याघ्रं पश्य न चानेन सदृशो मदुपासकः
તેને જોઈ દેવી ફરી બોલી—દેવતાઓએ લાવી નજીક લાવેલો આ વાઘ જુઓ; મારા ઉપાસકોમાં તેના સમાન કોઈ નથી.
Verse 30
अनेन दुष्टसंघेभ्यो रक्षितं मत्तपोवनम् । अतीव मम भक्तश्च विश्रब्धश्च स्वरक्षणात्
તેના દ્વારા દુષ્ટ ટોળાઓથી મારું તપોવન રક્ષિત થયું છે. અને પોતાની જાગૃત આત્મરક્ષા કારણે તે મારો અતિશય ભક્ત છે તથા નિર્ભય નિશ્ચિંત રહે છે.
Verse 31
स्वदेशं च परित्यज्य प्रसादार्थं समागतः । यदि प्रीतिरभून्मत्तः परां प्रीतिं करोषि मे
પોતાનો દેશ પણ ત્યજીને તું મારા પ્રસાદ માટે આવ્યો છે. જો તને મારા પ્રત્યે સાચી પ્રીતિ હોય, તો મારી માટે પરમ પ્રીતિ—પૂર્ણ ભક્તિ—પ્રગટ કર.
Verse 32
नित्यमन्तःपुरद्वारि नियोगान्नन्दिनः स्वयम् । रक्षिभिस्सह तच्चिह्नैर्वर्ततामयमीश्वर
આજ્ઞા મુજબ નંદી સ્વયં નિત્ય અંતઃપુરના દ્વારે રહે, અને તેના ચિહ્ન ધારણ કરનારા રક્ષકો સાથે ત્યાં સ્થિત રહે—આ રીતે આ ઈશ્વર-ગૃહની રક્ષા અને વ્યવસ્થા સમ્યક થશે.
Verse 33
वायुरुवाच । मधुरं प्रणयोदर्कं श्रुत्वा देव्याः शुभं वचः । प्रीतो ऽस्मीत्याह तं देवस्स चादृश्यत तत्क्षणात्
વાયુ બોલ્યા—દેવીનાં મધુર, પ્રેમભક્તિથી છલકતાં શુભ વચનો સાંભળી પ્રભુએ કહ્યું, “હું પ્રસન્ન છું,” અને એ જ ક્ષણે તેઓ અદૃશ્ય થઈ ગયા।
Verse 34
बिभ्रद्वेत्रलतां हैमीं रत्नचित्रं च कंचुकम् । छुरिकामुरगप्रख्यां गणेशो रक्षवेषधृक्
રક્ષકના વેશમાં ગણેશજીએ સુવર્ણ વેત્રલતા, રત્નોથી શોભિત કંચુક અને સર્પ સમી તેજસ્વી છુરિકા ધારણ કરી હતી।
Verse 35
यस्मात्सोमो महादेवो नन्दी चानेन नन्दितः । सोमनन्दीति विख्यातस्तस्मादेष समाख्यया
કારણ કે મહાદેવ ‘સોમ’ છે અને તેમના દ્વારા નંદી આનંદિત થાય છે, તેથી તે ‘સોમનંદી’ નામે વિખ્યાત છે; આથી જ આ તેની સ્થિર સંજ્ઞા છે।
Verse 36
इत्थं देव्याः प्रियं कृत्वा देवश्चर्धेन्दुभूषणः । भूषयामास तन्दिव्यैर्भूषणै रत्नभूषितैः
આ રીતે દેવીએ ઇચ્છેલું પૂર્ણ કરીને, અર્ધચંદ્રભૂષિત દેવે તેણીને દિવ્ય, રત્નજડિત આભૂષણોથી અલંકૃત કરી।
Verse 37
ततस्स गौरीं गिरिशो गिरीन्द्रजां सगौरवां सर्वमनोहरां हरः । पर्यंकमारोप्य वरांगभूषणैर्विभूषयामास शशांकभूषणः
પછી શશાંકભૂષણ હર—ગિરિશે—ગિરિન્દ્રની પુત્રી, સર્વમનોહર ગૌરીને ગૌરવપૂર્વક સન્માન આપી, તેણીને પલંગ પર બેસાડી ઉત્તમ અંગાભૂષણોથી અલંકૃત કરી।
Frequently Asked Questions
Devī (Satī/Gaurī), having assumed a radiant fair form, enters Śiva’s inner residence; she is welcomed by the gaṇas, bows to Śiva, and Śiva embraces her and begins a personal dialogue recalling her earlier condition.
The chapter encodes ‘darśana’ as a liminal passage: the doorway, gaṇas, and inner chamber symbolize graded access to the divine, while ‘rasa’ and ‘praṇaya’ present emotion as a disciplined spiritual medium rather than mere sentiment.
Devī’s gaura (radiant) manifestation and Śiva as Tryambaka/Parameśvara/Devadeva; additionally, the gaṇas function as Śiva’s embodied retinue mediating sacred hospitality and threshold-guardianship.