भद्रस्य देवसंघेषु विक्रमः (Bhadra’s Onslaught among the Deva Hosts)
આ અધ્યાયમાં વાયુએ વર્ણવેલો યુદ્ધપ્રસંગ આવે છે, જેમાં વિષ્ણુ અને ઇન્દ્ર વગેરે મુખ્ય દેવો ભયગ્રસ્ત થઈ વિખેરાઈ જાય છે. પોતાના જ (પૂર્વે નિર્મળ) અંગસામર્થ્યથી દેવો પીડિત થયેલા જોઈ અને દંડનીય લોકો અદંડિત રહ્યા એમ માની, રુદ્રક્રોધથી ઉત્પન્ન ગણનાયક ભદ્ર ક્રોધિત થાય છે. તે શર્વની શક્તિ દબાવી શકે એવો ત્રિશૂલ ધારણ કરીને, ઊંચી દૃષ્ટિ અને જ્વલંત મુખ સાથે, હાથીઓમાં સિંહની જેમ દેવસેનામાં ધસી જાય છે; તેની ગતિ મત્ત ગજ જેવી છે અને તેની ઉગ્ર ક્રિયા જાણે મહાસરોવર ને અનેક રંગોમાં મથન કરી અફરાતફરી મચાવે. વ્યાઘ્રચર્મવસ્ત્રધારી, ઉત્તમ સુવર્ણ તારકાભૂષણોથી શોભિત ભદ્ર દેવસમૂહોમાં ઉપકારી વનદાવની જેમ વિચરે છે; દેવો એક જ યોદ્ધાને હજાર સમાન જુએ છે. ભદ્રકાળી પણ રણરોષવૃદ્ધિથી મદોન્મત્ત થઈ ક્રોધે ભરાય છે અને જ્વાલા ઉગલતા ત્રિશૂલથી દેવોને ભેદે છે. આમ ભદ્ર રુદ્રક્રોધનો પ્રત્યક્ષ ઉદ્ગાર બની પ્રકાશે છે અને રુદ્રગણો દંડન-શોધન કરનાર દિવ્ય ઇચ્છાના વિસ્તરણ છે એવો ભાવ સ્થાપે છે.
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । ततस्त्रिदशमुख्यास्ते विष्णुशक्रपुरोगमाः । सर्वे भयपरित्रस्तादुद्रुवुर्भयविह्वलाः
વાયુએ કહ્યું—પછી વિષ્ણુ અને શક્ર (ઇન્દ્ર)ના આગેવાનપણામાં તે દેવશ્રેષ્ઠો બધા ભયથી અત્યંત વ્યાકુળ થઈ, ભીતિથી કંપતાં ભાગી ગયા।
Verse 2
निजैरदूषितैरंगैर्दृष्ट्वा देवानुपद्रुतान् । दंड्यानदंडितान्मत्वा चुकोप गणपुंगवः
દેવોને પીડિત જોઈ, પોતાના અદૂષિત અંગો અક્ષત રાખીને, શિવગણોમાં શ્રેષ્ઠ ગણપુંગવ ક્રોધિત થયો—દંડ્ય લોકો અદંડિત રહ્યા એમ માનીને।
Verse 3
ततस्त्रिशूलमादाय शर्वशक्तिनिबर्हणम् । ऊर्ध्वदृष्टिर्महाबाहुर्मुखाज्ज्वालाः समुत्सृजन्
ત્યારે શર્વશક્તિથી શત્રુબળનો નાશ કરનાર ત્રિશૂલ ધારણ કરીને, મહાબાહુ શિવે દૃષ્ટિ ઊર્ધ્વ સ્થિર કરી અને મુખમાંથી જ્વાલાઓ પ્રક્ષેપિત કરી॥
Verse 4
अमरानपि दुद्राव द्विरदानिव केसरी । तानभिद्रवतस्तस्य गमनं सुमनोहरम्
જેમ સિંહ હાથીઓ પર ધસી જાય તેમ તેણે દેવતાઓને પણ પલાયન કરાવ્યા. અને તેમને પીછો કરતાં તેની ગતિ અતિ મનોહર દેખાતી હતી.
Verse 5
वाराणस्येव मत्तस्य जगाम प्रेक्षणीयताम् । ततस्तत्क्षोभयामास महत्सुरबलं बली
તે મત્ત હાથીની જેમ દર્શનીય દૃશ્ય બની ગયો. પછી એ બલવાને દેવતાઓની મહાસેનામાં ભારે ખળભળાટ મચાવ્યો.
Verse 6
महासरोवरं यद्वन्मत्तो वारणयूथपः । विकुर्वन्बहुधावर्णान्नीलपांडुरलोहितान्
જેમ વિશાળ સરોવરમાં મત્ત હાથીઓનો નેતા રમતાં રમતાં નીલ, પાંડુર અને લોહિત—એવા અનેક રંગો ઉથલપાથલ કરે છે, તેમ તે એક હોવા છતાં અનેક રૂપો પ્રગટ કરતો હતો.
Verse 7
विभ्रद्व्याघ्राजिनं वासो हेमप्रवरतारकम् । छिन्दन्भिन्दन्नुद १ लिन्दन्दारयन्प्रमथन्नपि
તે વ્યાઘ્રચર્મને વસ્ત્રરૂપે ધારણ કરીને ઉત્તમ સુવર્ણ અલંકારોથી શોભિત હતો. તે અવરોધોને કાપતો, ભાંગતો, ધકેલતો, ફાડતો અને દબાવી જીતતો આગળ વધ્યો.
Verse 8
व्यचरद्देवसंघेषु भद्रो ऽग्निरिव कक्षगः । तत्र तत्र महावेगाच्चरंतं शूलधारिणम्
ભદ્ર દેવસમૂહોમાં વનાગ્નિ સમો પ્રજ્વલિત થઈ વિહર્યો. મહાવેગે તે શૂલધારી અહીં-ત્યાં દોડતો ફર્યો.
Verse 9
तमेकं त्रिदशाः सर्वे सहस्रमिव मेनिरे । भद्रकाली च संक्रुद्धा युद्धवृद्धमदोद्धता
બધા ત્રિદશો એ એકને જ સહસ્ર સમાન માનવા લાગ્યા. અને ભદ્રકાળી પણ ક્રોધિત થઈ, યુદ્ધથી વધેલા મદથી ઉદ્ધત બની ઊભી રહી.
Verse 10
मुक्तज्वालेन शूलेन निर्बिभेद रणे सुरान् । स तया रुरुचे भद्रो रुद्रकोपसमुद्भवः
જ્વાલામય શૂલ છોડીને તેણે રણમાં દેવોને ભેદી નાખ્યા. રુદ્રના કોપથી ઉત્પન્ન તે ભદ્ર એ જ શૂલથી વધુ તેજસ્વી થયો.
Verse 11
प्रभयेव युगांताग्निश्चलया धूमधूम्रया । भद्रकाली तदायुद्धे विद्रुतत्रिदशाबभौ
તે યુદ્ધમાં ભદ્રકાળી યુગાંતની અગ્નિ જેવી—ચંચળ, ધૂમથી ધૂસર અને ધૂમથી અંધકારમય—પ્રગટ થઈ; તેથી ત્રિદશો ભાગી ગયા.
Verse 12
कल्पे शेषानलज्वालादग्धाविश्वजगद्यथा । तदा सवाजिनं सूर्यं रुद्रान्रुद्रगणाग्रणीः
કલ્પાંતમાં શેષનાગની અગ્નિજ્વાલાથી જેમ સમગ્ર વિશ્વ દગ્ધ થાય છે, તેમ ત્યારે રુદ્રગણોના અગ્રણી (શિવ) સૂર્યને પણ—તેના અશ્વો સહિત—રુદ્રોના અધિકારમાં લાવે છે.
Verse 13
भद्रो मूर्ध्नि जघानाशु वामपादेन लीलया । असिभिः पावकं भद्रः पट्टिशैस्तु यमं यमी
ભદ્રે લીલાભાવે ડાબા પગથી તરત જ શત્રુના મસ્તક પર પ્રહાર કર્યો. ભદ્રે તલવારો વડે પાવક (અગ્નિદેવ) પર આક્રમણ કર્યું અને તીક્ષ્ણ પટ્ટિશો વડે યમ પર; તથા યમીએ પણ તેમનો સામનો કર્યો।
Verse 14
रुद्रान्दृढेन शूलेन मुद्गरैर्वरुणं दृढैः । परिघैर्निरृतिं वायुं टंकैष्टंकधरः स्वयम्
ત્યારે સ્વયં ટંકધારી પ્રભુએ દૃઢ ત્રિશૂલથી રુદ્રોને પરાજિત કર્યા; કઠોર મુદગરોથી વરુણને વશ કર્યો, લોખંડના પરિઘોથી નિરૃતિને રોકી અને તીક્ષ્ણ કૂહાડીઓથી વાયુને પણ નિયંત્રિત કર્યો।
Verse 15
निर्बिभेद रणे वीरो लीलयैव गणेश्वरः । सर्वान्देवगणान्सद्यो मुनीञ्छंभोर्विरोधिनः
યુદ્ધમાં વીર ગણેશ્વરે લીલામાત્રથી જ તેમને વિદારી નાખ્યા; શંભુના વિરોધી સર્વ દેવગણો અને મુનિઓને તેણે તત્ક્ષણે વશમાં કરી લીધા।
Verse 16
ततो देवः सरस्वत्या नासिकाग्रं सुशोभनम् । चिच्छेद करजाग्रेण देवमातुस्तथैव च
પછી દેવે પોતાના નખની તીક્ષ્ણ ધારથી સરસ્વતીનું સુશોભિત નાસિકાગ્ર કાપી નાખ્યું; એ જ રીતે દેવમાતાનું પણ કર્યું।
Verse 17
चिच्छेद च कुठारेण बाहुदंडं विभावसोः । अग्रतो द्व्यंगुलां जिह्वां मातुर्देव्या लुलाव च
કૂઠારથી તેણે વિભાવસુ (અગ્નિ)નો બાહુદંડ કાપી નાખ્યો; અને સૌની સામે માતૃદેવીની જીભમાંથી બે આંગળ જેટલું પણ કાપી અલગ કર્યું।
Verse 18
स्वाहादेव्यास्तथा देवो दक्षिणं नासिकापुटम् । चकर्त करजाग्रेण वामं च स्तनचूचुकम्
પછી પ્રભુએ એ જ રીતે સ્વાહાદેવીનું જમણું નાસિકાપુટ નખાગ્રથી કાપી નાખ્યું અને ડાબા સ્તનનું ચૂચુક પણ છિન્ન કર્યું।
Verse 19
भगस्य विपुले नेत्रे शतपत्रसमप्रभे । प्रसह्योत्पाटयामास भद्रः परमवेगवान्
પછી પરમ વેગવાન ભદ્રે બળપૂર્વક ભગના બે વિશાળ નેત્રો—શતપત્ર કમળ સમા તેજસ્વી—ઉખાડી નાખ્યા।
Verse 20
पूष्णो दशनरेखां च दीप्तां मुक्तावलीमिव । जघान धनुषः कोट्या स तेनास्पष्टवागभूत्
તેણે ધનુષ્યની ટોચથી પૂષણના મોતીમાળાસમાન તેજસ્વી દાંતની પંક્તિને પ્રહાર કર્યો; તે આઘાતથી પૂષણની વાણી અસ્પષ્ટ બની ગઈ।
Verse 21
ततश्चंद्रमसं देवः पादांगुष्ठेन लीलया । क्षणं कृमिवदाक्रम्य घर्षयामास भूतले
પછી દેવાધિદેવે લીલાથી પોતાના પગના અંગૂઠાથી ચંદ્રને ક્ષણમાત્ર કૃમિ સમાન દબાવી ભૂતલ પર ઘસડીને ઘસ્યો।
Verse 22
शिरश्चिच्छेद दक्षस्य भद्रः परमकोपतः । क्रोशंत्यामेव वैरिण्यां भद्रकाल्यै ददौ च तत्
પરમ ક્રોધથી પ્રજ્વલિત ભદ્રે દક્ષનું શિર કાપી નાખ્યું; અને વૈરિણિ ચીસો પાડતી હોય તેમ જ તે શિર ભદ્રકાળીને અર્પણ કર્યું।
Verse 23
तत्प्रहृष्टा समादाय शिरस्तालफलोपमम् । सा देवी कंडुकक्रीडां चकार समरांगणे
તે જોઈ દેવી અત્યંત પ્રસન્ન થઈ. શિર જેટલા તાડફળ સમાન કદવાળું તે ઉઠાવી, રણભૂમિમાં કંદુકક્રીડા (ગોળા-રમત) કરવા લાગી.
Verse 24
ततो दक्षस्य यज्ञस्त्री कुशीला भर्तृभिर्यथा । पादाभ्यां चैव हस्ताभ्यां हन्यते स्म गणेश्वरैः
પછી દક્ષની યજ્ઞવેદી ગણેશ્વરો દ્વારા પગથી લાતો મારી અને હાથથી પીટીને આઘાત પામી—જેમ કુશીલા (ઉચ્છૃંખલ) સ્ત્રીને પતિઓ દંડ આપે તેમ.
Verse 25
अरिष्टनेमिने सोमं धर्मं चैव प्रजापतिम् । बहुपुत्रं चांगिरसं कृशाश्वं कश्यपं तथा
અરિષ્ટનેમિ માટે સોમ, ધર્મ અને પ્રજાપતિ; તેમજ અંગિરસ-વંશીય બહુપુત્ર, અને કૃશાશ્વ તથા કશ્યપ—એમ (નામો) નિર્ધારિત કરાયા.
Verse 26
गले प्रगृह्य बलिनो गणपाः सिंहविक्रमाः । भर्त्सयंतो भृशं वाग्भिर्निर्जघ्नुर्मूर्ध्नि मुष्टिभिः
સિંહસમાન પરાક્રમી બળવાન ગણપોએ તેને ગળેથી પકડી લીધો. કઠોર વચનો વડે ભારે ધિક્કાર કરતાં, મুষ্টિપ્રહારો વડે તેના મસ્તક પર માર્યા.
Verse 27
धर्षिता भूतवेतालैर्दारास्सुतपरिग्रहाः । यथा कलियुगे जारैर्बलेन कुलयोषितः
ભૂત અને વેતાળોથી પત્નીઓ, પુત્રો અને ગૃહપરિગ્રહ (કુટુંબ-સંપત્તિ) પીડિત થયા—જેમ કલિયુગમાં જારો બળપૂર્વક કુલસ્ત્રીઓને અપમાનિત કરે છે.
Verse 28
तच्च विध्वस्तकलशं भग्नयूपं गतोत्सवम् । प्रदीपितमहाशालं प्रभिन्नद्वारतोरणम्
અને તે સ્થાન એવું દેખાયું—કલશો વિધ્વસ્ત, યૂપ (યજ્ઞસ્તંભ) ભંગ, ઉત્સવ નિર્વાણ; મહાશાળા પ્રજ્વલિત, અને દ્વાર તથા તોરણ ફાટેલા।
Verse 29
उत्पाटितसुरानीकं हन्यमानं तपोधनम् । प्रशान्तब्रह्मनिर्घोषं प्रक्षीणजनसंचयम्
દેવતાઓની સેનાઓ વિખેરાઈ ગઈ; તપોધન પણ આઘાત પામતું હતું. બ્રહ્મનિર્ઘોષ શાંત થયો અને જનસમૂહ અત્યંત ક્ષીણ થયો.
Verse 30
क्रन्दमानातुरस्त्रीकं हताशेषपरिच्छदम् । शून्यारण्यनिभं जज्ञे यज्ञवाटं तदार्दितम्
ત્યારે યજ્ઞવાટિકા ધ્વસ્ત દેખાઈ—આર્ત સ્ત્રીઓના રોદનથી ભરેલી, બાકી રહેલી સર્વ સામગ્રી વિનાની, અને શૂન્ય અરણ્ય સમી.
Verse 31
शूलवेगप्ररुग्णाश्च भिन्नबाहूरुवक्षसः । विनिकृत्तोत्तमांगाश्च पेतुरुर्व्यां सुरोत्तमाः
શૂલના પ્રચંડ વેગથી આઘાત પામી દેવશ્રેષ્ઠો ધરતી પર પટકાયા—કેટલાંકના બાહુ, ઊરુ અને વક્ષ ભેદાઈ ગયા, અને કેટલાંકના શિર સંપૂર્ણ કાપાઈ ગયા.
Verse 32
हतेषु तेषु देवेषु पतितेषुः सहस्रशः । प्रविवेश गणेशानः क्षणादाहवनीयकम्
જ્યારે તે દેવતાઓ માર્યા જઈ સહસ્રો સંખ્યામાં પડી ગયા, ત્યારે ગણેશાન ક્ષણમાત્રમાં આહવનીય અગ્નિમાં પ્રવેશી ગયા.
Verse 33
प्रविष्टमथ तं दृष्ट्वा भद्रं कालाग्निसंनिभम् । दुद्राव मरणाद्भीतो यज्ञो मृगवपुर्धरः
ત્યારે કાળાગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત ભદ્રને પ્રવેશતો જોઈ, મરણભયથી કંપતો મૃગદેહધારી યજ્ઞ દોડીને ભાગી ગયો।
Verse 34
स विस्फार्य महच्चापं दृढज्याघोषणभीषणम् । भद्रस्तमभिदुद्राव विक्षिपन्नेव सायकान्
તેણે મહાધનુષ્યને ખેંચી પૂરેપૂરું વાળ્યું; કસી જ્યાનો ગર્જનાભર્યો ધ્વનિ ભયંકર હતો. ત્યારે ભદ્ર તેના પર એવો ધસી આવ્યો જાણે બાણવર્ષા છાંટતો હોય।
Verse 35
आकर्णपूर्णमाकृष्टं धनुरम्बुदसंनिभम् । नादयामास च ज्यां द्यां खं च भूमिं च सर्वशः
તેણે વાદળ સમાન શ્યામ ધનુષ્યને કાન સુધી ખેંચી પૂરેપૂરું તાણ્યું અને જ્યાને એવી રીતે ઝણકાર્યું કે તેનો નાદ સ્વર્ગ, આકાશ અને પૃથ્વીમાં સર્વ દિશાઓમાં ગુંજ્યો।
Verse 36
तमुपश्रित्य सन्नादं हतो ऽस्मीत्येव विह्वलम् । शरणार्धेन वक्रेण स वीरो ऽध्वरपूरुषम्
તે તુમુલ નાદનો આશ્રય લઈને, ‘હું તો મારાયો’ એમ માની વ્યાકુળ થયેલો તે વીર, વાંકો પકડી રાખેલા અર્ધઢાલ સાથે અધ્વર-પુરુષ (યજ્ઞ-પુરુષ) પાસે પહોંચ્યો।
Verse 37
महाभयस्खलत्पादं वेपन्तं विगतत्विषम् । मृगरूपेण धावन्तं विशिरस्कं तदाकरोत्
મહાભયથી તેના પગ લથડતા હતા, દેહ કંપતો હતો અને તેજ ઓસર્યું હતું; તે મૃગરূপે દોડતો હતો—એ જ ક્ષણે (શિવશક્તિએ) તેને શિરવિહિન કરી દીધો।
Verse 38
तमीदृशमवज्ञातं दृष्ट्वा वै सूर्यसंभवम् । विष्णुः परमसंक्रुद्धो युद्धायाभवदुद्यतः
સૂર્યથી જન્મેલા તેને આ રીતે અપમાનિત જોયા પછી વિષ્ણુ પરમ ક્રોધિત થયા અને યુદ્ધ માટે તૈયાર થયા.
Verse 39
तमुवाह महावेगात्स्कन्धेन नतसंधिना । सर्वेषां वयसां राजा गरुडः पन्नगाशनः
ત્યારે સર્વ પક્ષીઓનો રાજા, સર્પભક્ષક ગરુડ મહાવેગથી તેને લઈ ગયો—વિનયથી સાંધા વાળી ખભા પર ધારણ કરીને.
Verse 40
देवाश्च हतशिष्टा ये देवराजपुरोगमाः । प्रचक्रुस्तस्य साहाय्यं प्राणांस्त्यक्तुमिवोद्यताः
દેવરાજ ઇન્દ્રના આગેવાન બનેલા જે બચેલા દેવો હતા, તેઓ તેની સહાય કરવા ત્વરિત દોડ્યા—જાણે પ્રાણ ત્યાગ કરવા પણ ઉદ્યત હોય તેમ।
Verse 41
विष्णुना सहितान्देवान्मृगेन्द्रः क्रोष्टुकानिव । दृष्ट्वा जहास भूतेन्द्रो मृगेन्द्र इव विव्यथः
વિષ્ણુ સહિત દેવોને જોઈ—જેમ સિંહ શિયાળોના ટોળાને જુએ—ભૂતೇಂದ್ರ શિવ હસ્યા; અને તે ‘મૃગેન્દ્ર’ વિરોધી, મહાસિંહ સામે સિંહ પણ કંપે તેમ કંપી ઊઠ્યો।
Frequently Asked Questions
A combat sequence where Bhadra—arising from Rudra’s anger—charges and wounds the deva hosts with a flame-emitting triśūla, causing Viṣṇu, Indra, and other devas to flee in fear; Bhadrakālī is also depicted as battle-enraged.
It signals the disproportionate potency of Rudra-śakti: a single gaṇa-embodiment of Śiva’s wrath functions as overwhelming, many-fold power, underscoring Śiva’s supremacy over collective deva authority.
Bhadra as Rudra’s wrath-incarnation, Bhadrakālī as a fierce battle-power, and the triśūla as the principal weapon-symbol of punitive cosmic governance.