मनु-शतरूपा-प्रसूतिः तथा दक्षकन्याविवाहाः (Manu–Śatarūpā, Prasūti, and the Marriages of Dakṣa’s Daughters)
આ અધ્યાયમાં સૃષ્ટિ‑વંશાવળીનો ક્રમ આગળ વધે છે. વાયુ કહે છે કે પ્રજાપતિએ ઈશ્વર પાસેથી શાશ્વતી પરા શક્તિ પ્રાપ્ત કરી અને મૈથુનપ્રભવા (યુગ્મ) સૃષ્ટિ સર્જવાનો સંકલ્પ કર્યો. સર્જક અર્ધ પુરુષ અને અર્ધ સ્ત્રી રૂપે પ્રગટ થાય છે; સ્ત્રી‑અર્ધ શતરূপા તરીકે પ્રાદુર્ભવ થાય છે. બ્રહ્મા વિરાજપુરૂષને ઉત્પન્ન કરે છે; પુરુષતત્ત્વ સ્વાયંભુવ મનુ તરીકે ઓળખાય છે. શતરূপા ઘોર તપ કરીને મનુને પતિરૂપે સ્વીકારે છે. તેણીમાંથી પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ બે પુત્રો તથા આકૂતિ અને પ્રસૂતિ બે પુત્રીઓ જન્મે છે. મનુ પ્રસૂતિનું વિવાહ દક્ષ સાથે અને આકૂતિનું રૂચિ સાથે કરે છે; આકૂતિથી યજ્ઞ અને દક્ષિણા જન્મે છે, જેમના દ્વારા લોકધર્મ‑વ્યવસ્થા સ્થિર રહે છે. દક્ષની ચોવીસ પુત્રીઓ—શ્રદ્ધા, લક્ષ્મી, ધૃતિ, પુષ્ટિ, તુષ્ટિ, મેધા, ક્રિયા, બુદ્ધિ, લજ્જા, વપુઃ, શાંતિ, સિદ્ધિ, કીર્તિ વગેરે—નું વર્ણન છે. ધર્મ દાક્ષાયણીઓને પત્નીરૂપે ગ્રહણ કરે છે; ખ્યાતિ, સ્મૃતિ, પ્રીતિ, ક્ષમા, અનસૂયા, ઊર્જા, સ્વાહા, સ્વધા વગેરેનો પણ ઉલ્લેખ છે. ભૃગુ, મરીચિ, અંગિરસ, પુલહ, ક્રતુ, પુલસ્ત્ય, અત્રિ, વસિષ્ઠ, પાવક, પિતૃગણ વગેરે તેમના વિવાહોથી વિવિધ વંશો પ્રસરાવે છે. અધ્યાય દર્શાવે છે કે ધર્મસંબંધિત પ્રજા સુખદાયી છે અને અધર્મસંબંધિત પ્રજા દુઃખ‑હિંસાનું કારણ બને છે.
Shlokas
Verse 1
स्वायंभुवसुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः
સ્વાયંભુવ મનુની પુત્રી પ્રસૂતિમાંથી લોકમાતાઓ ઉત્પન્ન થયા.
Verse 3
विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽर्धन पुरुषो ऽभवत् । स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते । सा देवी शतरूपा तु तपः कृत्वा सुदुश्चरम् । भर्तारं दीप्तयशसं मनुमेवान्वपद्यत
બ્રહ્માએ વિરાજપુરુષને સર્જ્યો; તે જ આદ્ય પુરુષ બન્યો. એ પ્રથમ પુરુષને સ્વાયંભુવ મનુ કહેવાય છે. દેવી શતરূপાએ અતિ કઠિન તપ કરીને, દીપ્ત યશવાળા મનુને જ પતિરૂપે સ્વીકાર્યો.
Verse 5
तस्मात्तु शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत । प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ । कन्ये द्वे च महाभागे याभ्यां जातास्त्विमाः प्रजाः । आकूतिरेका विज्ञेया प्रसूतिरपरा स्मृता
ત્યારબાદ શતરূপાએ બે પુત્રોને જન્મ આપ્યો—પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ—પુત્રવંતોમાં શ્રેષ્ઠ. તેણે બે મહાભાગ્ય પુત્રીઓ પણ પ્રસવી, જેમના દ્વારા આ પ્રજાઓ વિસ્તરી; તેમાં એકને આકૂતિ તરીકે જાણવી, અને બીજી પ્રસૂતિ તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 7
स्वायंभुवः प्रसूतिं च ददौ दक्षाय तां प्रभुः । रुचेः प्रजापतिश्चैव चाकूतिं समपादयत् । आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् । यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्तितं जगत्
સ્વાયંભુવ પ્રભુ (મનુ) એ દક્ષને પ્રસૂતિ આપી; અને પ્રજાપતિ રુચિએ આકૂતિને સ્વીકારી. આકૂતિમાંથી માનસપુત્ર રુચિ દ્વારા શુભ યુગલ જન્મ્યું—યજ્ઞ અને દક્ષિણા—જેનાથી જગતની વ્યવસ્થા અને પ્રવાહ પ્રેરિત થયો।
Verse 9
चतस्रो विंशतिः कन्या दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः । श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिः पुष्टिस्तुष्टिर्मेधा क्रिया तथा । बुद्धिर्लज्जा वपुः शांतिस्सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी
પ્રભુ દક્ષે ચોવીસ પુત્રીઓ ઉત્પન્ન કરી—શ્રદ્ધા, લક્ષ્મી, ધૃતિ, પુષ્ટિ, તુષ્ટિ, મેધા, ક્રિયા; તેમજ બુદ્ધિ, લજ્જા, વપુ, શાંતિ, સિદ્ધિ અને કીર્તિ—આ અહીં તેર નામે ઉલ્લેખિત છે।
Verse 11
पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः । ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिः सत्यर्थसंभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा । सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा
પત્નીગ્રહણાર્થે પ્રભુ ધર્મે દક્ષની કન્યાઓ સ્વીકારી. તેમાંથી કનિષ્ઠ પત્નીથી એકાદશ સુલોચના કન્યાઓ જન્મી—ખ્યાતિ, સત્યાર્થ-સમ્ભૂતિ, સ્મૃતિ, પ્રીતિ, ક્ષમા, સન્નતિ, અનસૂયા, ઊર્જા, સ્વાહા અને સ્વધા।
Verse 13
भृगुश्शर्वो मरीचिश्च अंगिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यो ऽत्रिर्विशिष्ठश्च पावकः पितरस्तथा । ख्यात्याद्या जगृहुः कन्यामुनयो मुनिसत्तमाः । कामाद्यास्तु यशोंता ये ते त्रयोदश सूनवः
ભૃગુ, શર્વ, મરીચિ, અંગિરા, પુલહ, ક્રતુ, પુલસ્ત્ય, અત્રિ, વસિષ્ઠ, પાવક તથા પિતૃગણ—આ મુનિશ્રેષ્ઠોએ ખ્યાતિ આદિ કન્યાઓને પત્નીરૂપે ગ્રહણ કરી. તેમનાથી કામથી આરંભ કરીને યશ સુધી ત્રયોદશ પુત્રો જન્મ્યા।
Verse 15
धर्मस्य जज्ञिरे तास्तु श्रद्धाद्यास्सुसुखोत्तराः । दुःखोत्तराश्च हिंसायामधर्मस्य च संततौ । निकृत्यादय उत्पन्नाःपुत्राश्च धर्मलक्षणाः । नैषां भार्याश्च पुत्रा वा सर्वे त्वनियमाः स्मृताः
ધર્મથી શ્રદ્ધા આદિ એવી પ્રજાઓ જન્મી કે જેમનું પરિણામ શુભ અને સુખમય હતું. પરંતુ અધર્મની હિંસાથી નિકૃતિ વગેરે દુઃખફલદાયી સંતતિ ઉત્પન્ન થઈ; તેમના પુત્રોમાં પણ અધર્મલક્ષણ જ હતું. એમની પત્નીઓ કે પુત્રો નિયમિત ગણાતા નથી—સર્વે અનિયમિત તરીકે સ્મૃત છે।
Verse 17
स एष तामसस्सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः । या सा दक्षस्य दुहिता रुद्रस्य दयिता सती । भर्तृनिन्दाप्रसंगेन त्यक्त्वा दाक्षायिणीं तनुम् । दक्षं च दक्षभार्यां च विनिंद्य सह बन्धुभिः
આ રીતે ધર્મનો નિયામક એવો તામસ સર્ગ ઉત્પન્ન થયો. તે—દક્ષની પુત્રી અને રુદ્રની પ્રિયા સતી—પતિની નિંદાનો પ્રસંગ આવતા દાક્ષાયણી દેહ ત્યજી, દક્ષ અને દક્ષપત્નીને બંધુઓ સહિત ધિક્કારીને તે દેહ છોડ્યો।
Verse 19
सा मेनायामाविरभूत्पुत्री हिमवतो गिरेः । रुद्रस्तु तां सतीं दृष्ट्वा रुद्रांस्त्वात्मसमप्रभान् । यथासृजदसंख्यातांस्तथा कथितमेव च । भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया
તે મેના માતાના ગર્ભમાંથી હિમવત પર્વતરાજની પુત્રી રૂપે પ્રગટ થઈ. રુદ્રે તે સતીને જોઈને, પોતાની સમાન તેજવાળા અસંખ્ય રુદ્રોને સર્જ્યા—જેમ અગાઉ કહેવાયું છે. તેમ જ ભૃગુની પત્ની ખ્યાતિમાંથી નારાયણપ્રિયા લક્ષ્મી ઉત્પન્ન થઈ।
Verse 21
देवौ धातृविधातारौ मन्वंतरविधारिणौ । तयोर्वै पुत्रपौत्राद्याश्शतशो ऽथ सहस्रशः । स्वायंभुवे ऽंतरे नीताः सर्वे ते भार्गवा मताः । मरीचेरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत
ધાતૃ અને વિધાતૃ નામની બે દિવ્ય શક્તિઓ મન્વંતરોને ધારણ કરી નિયમિત કરે છે. તેમનામાંથી પુત્ર, પૌત્ર વગેરે સૈંકડો અને હજારો વંશજો ઉત્પન્ન થયા. સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં તેઓ સર્વે ભાર్గવ વંશના ગણાયા. મરીચિમાંથી પણ સંતતિ થઈ; પૌર્ણમાસીએ પ્રસવ કર્યો.
Verse 23
कन्याचतुष्टयं चैव महीयांसस्तदन्वयाः । येषां वंशे समुत्पन्नो बहुपुत्रस्य कश्यपः । स्मृतिश्चांगिरसः पत्नी जनयामास वै सुतौ । आग्नीध्रं शरभञ्चैव तथा कन्याचतुष्टयम्
તે વંશમાં ચાર કન્યાઓ પણ થઈ અને એ પરંપરામાં મહાન વંશજો ઉત્પન્ન થયા. જેમના વંશમાં બહુ પુત્રોના પિતા તરીકે પ્રસિદ્ધ કશ્યપ જન્મ્યા. અંગિરા ઋષિની પત્ની સ્મૃતિએ ખરેખર બે પુત્ર—આગ્નીધ્ર અને શરભ—અને ચાર કન્યાઓને જન્મ આપ્યો.
Verse 25
तदीयाः पुत्रपौत्राश्च येतीतास्ते सहस्रशः । प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दन्तोग्निरभवत्सुतः । पूर्वजन्मनि योगस्त्यस्स्मृतः स्वायंभुवे ऽंतरे । तत्संततीया बहवः पौलस्त्या इति विश्रुताः । क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलहस्य प्रजापतेः
તેમના પુત્રો અને પૌત્રો, જે કાળગતિએ પરલોક પામ્યા, તેઓ સહસ્રોની સંખ્યામાં હતા. પુલસ્ત્યની પત્ની પ્રીતિમાંથી ‘દંતોગ્નિ’ નામનો પુત્ર જન્મ્યો. સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં પૂર્વજન્મે તે ‘યોગસ્ત્ય’ તરીકે સ્મરાય છે. તેની સંતતિમાંથી ઘણા ‘પૌલસ્ત્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા. અને પ્રજાપતિ પુલહની પત્ની ક્ષમાએ પણ પુત્રોને જન્મ આપ્યો.
Verse 27
कर्दमश्च सुरिश्चैव सहिष्णुश्चेति ते त्रयः । त्रेताग्निवर्चसस्सर्वे येषां वंशः प्रतिष्ठितः । क्रतोः क्रतुसमान्भार्या सन्नतिस्सुषुवे सुतान् । नैषां भार्याश्च पुत्राश्च सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः
કર્દમ, સુરી અને સહિષ્ણુ—આ ત્રણેય ત્રેતાયુગના પવિત્ર અગ્નિ સમાન તેજસ્વી હતા; એમના દ્વારા વંશ દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત થયો. ક્રતુની પત્ની સન્નતિ—ક્રતુ સમાન યોગ્ય—એણે પુત્રોને જન્મ આપ્યો. પરંતુ તે પુત્રોને ન પત્નીઓ થઈ, ન સંતાન; કારણ કે તેઓ સર્વે ઊર્ધ્વરેતસ હતા—બ્રહ્મચર્ય-તપથી વીર્યસંયમી।
Verse 29
षष्टिस्तानि सहस्राणि वालखिल्या इति स्मृताः । अनूरोरग्रतो यांति परिवार्य दिवाकरम् । अत्रेर्भार्यानुसूया च पञ्चात्रेयानसूयत । कन्यकां च श्रुतिं नाम माता शंखपदस्य च
તેઓ સાઠ હજાર સંખ્યામાં ‘વાલખિલ્ય’ તરીકે સ્મૃત છે; સૂર્યદેવને પરિભ્રમણ કરીને તેમની ઊરુના અગ્રભાગે આગળ આગળ ગતિ કરે છે. અત્રિની પત્ની અનુસૂયાએ પાંચ આત્રેય પુત્રોને જન્મ આપ્યો; તેમજ ‘શ્રુતિ’ નામની એક કન્યાને પણ જન્મ આપ્યો, જે શંખપદની માતા બની.
Verse 31
सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपोमूर्तिश्शनैश्चरः । सोमश्च पञ्चमस्त्वेते पञ्चात्रेयाः प्रकीर्तिताः । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च ह्यात्रेयाणां महात्मनाम् । स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीताः शतशो ऽथ सहस्रशः
સત્યનેત્ર, હવ્ય, આપોમૂર્તિ, શનૈશ્ચર અને પાંચમો સોમ—આ પાંચ ‘આત્રેય’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે. તે મહાત્મા આત્રેયોના પુત્રો અને પૌત્રો સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં સૈકડાઓ અને હજારોની સંખ્યામાં કાળને પામી ગયા.
Verse 33
ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य पुत्रा वै सप्त जज्ञिरे । ज्यायसी च स्वसा तेषां पुंडरीका सुमध्यमा । रजो गात्रोर्ध्वबाहू च सवनश्चानयश्च यः । सुतपाश्शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयः स्मृताः
ઊર્જાથી વશિષ્ઠને સાત પુત્રો જન્મ્યા. તેમની જ્યેષ્ઠ બહેન જ્યાયસી હતી, અને સુમધ્યમા પુંડરીકাও (જન્મી). રજો, ગાત્ર, ઊર્ધ્વબાહુ, સવન, અનય, સુતપા અને શુક્ર—આ સાત સપ્તર્ષિ તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 35
गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम् । स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीतान्यर्बुदानि शतानि च । इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबंधः प्रकीर्तितः । समासाद्विस्तराद्वक्तुमशक्यो ऽयमिति द्विजाः
તે મહાત્મા વાસિષ્ઠોના ગોત્રો અને નામો, તેમના સંબંધ અને પરંપરા સહિત, આ રીતે પ્રકીર્તિત થયા. સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં અસંખ્ય અર્બુદો અને સૈંકડો અર્બુદો પણ વીતી ગયા છે. તેથી, હે દ્વિજોઃ, આ ઋષિસર્જન સંક્ષેપથી જ કહી શકાય; વિસ્તારે કહેવું અશક્ય છે.
Verse 37
यो ऽसौ रुद्रात्मको बह्निब्रह्मणो मानसस्सुतः । स्वाहा तस्य प्रिया लेभे पुत्रांस्त्रीनमितौजसः । पावकः पवमानश्च शुचिरित्येष ते त्रयः । निर्मंथ्यः पवमानस्स्याद्वैद्युतः पावकस्स्मृतः
જે અગ્નિ રુદ્રાત્મક છે અને બ્રહ્માનો માનસપુત્ર છે, તેણે સ્વાહાને પોતાની પ્રિયા તરીકે પ્રાપ્ત કરી. તેમાંથી અપરિમિત તેજવાળા ત્રણ પુત્રો જન્મ્યા—પાવક, પવમાન અને શુચિ—આ ત્રણ. એમાં મથનથી ઉત્પન્ન અગ્નિ ‘પવમાન’ કહેવાય છે અને વિદ્યુત્જન્ય અગ્નિ ‘પાવક’ તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 39
सूर्ये तपति यश्चासौ शुचिः सौर उदाहृतः । हव्यवाहः कव्यवाहः सहरक्षा इति त्रयः । त्रयाणां क्रमशः पुत्रा देवपितृसुराश्च ते । एतेषां पुत्रपौत्राश्च चत्वारिंशन्नवैव ते
સૂર્યમાં તપતો જે તેજસ્વી છે, તે ‘શુચિ’ તથા ‘સૌર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તેમાંથી હવ્યવાહ, કવ્યવાહ અને સહરક્ષા—એવા ત્રણ ઉત્પન્ન થયા. આ ત્રણના પુત્રો ક્રમે દેવ, પિતૃ અને સુર કહેવાયા. તેમના પુત્ર-પૌત્ર મળીને કુલ ઓગણપચાસ (49) કહેવાય છે.
Verse 41
काम्यनैमित्तिकाजस्रकर्मसु त्रिषु संस्थिताः । सर्वे तपस्विनो ज्ञेयाः सर्वे व्रतभृतस्तथा । सर्वे रुद्रात्मकश्चैव सर्वे रुद्रपरायणाः । तस्मादग्निमुखे यत्तद्धुतं स्यादेव केनचित्
તેઓ કામ્ય, નૈમિત્તિક અને આજસ્ર—આ ત્રણ પ્રકારના કર્મોમાં સ્થિત છે. બધા તપસ્વી અને બધા વ્રતધારી જાણવાના. બધા રુદ્રાત્મક છે અને બધા રુદ્રપરાયણ છે. તેથી કોઈપણ વ્યક્તિ અગ્નિમુખમાં જે આહુતિ અર્પે, તે ખરેખર રુદ્રને જ અર્પિત થાય છે.
Verse 43
तत्सर्वं रुद्रमुद्दिश्य दत्तं स्यान्नात्र संशयः । इत्येवं निश्चयोग्नीनामनुक्रांतो यथातथम् । नातिविस्तरतो विप्राः पितॄन्वक्ष्याम्यतः परम् । यस्मात्षडृतवस्तेषां स्थानं स्थानाभिमानिनाम्
તે બધું રુદ્રને ઉદ્દેશીને જ અર્પિત થાય છે—એમાં શંકા નથી. આ રીતે અગ્નિઓ વિષેનો નિશ્ચિત ક્રમ યથાવત્ વર્ણવાયો. હવે, હે વિપ્રો, વધુ વિસ્તાર કર્યા વિના આગળ પિતૃઓનું વર્ણન કરીશ; કારણ કે છ ઋતુઓ તેમનાં નિવાસસ્થાન છે, અને દરેક સ્થાને સ્થાનાભિમાની અધિષ્ઠાતા છે.
Verse 45
ऋतवः पितरस्तस्मादित्येषा वैदिकी श्रुतिः । युष्मादृतुषु सर्वे हि जायंते स्थास्नुजंगमा । तस्मादेते पितर आर्तवा इति च श्रुतम् । एवं पितॄणामेतेषामृतुकालाभिमानिनाम्
અતએવ વૈદિક શ્રુતિ કહે છે—“ઋતુઓ જ પિતરો છે.” કારણ કે તમે ઋતુરূপે સ્થાવર-જંગમ સર્વ જીવોને જન્મ આપો છો. તેથી આ પિતરો ‘આર્તવ’ કહેવાય છે—એવું પણ શ્રુતિમાં સાંભળાય છે. આ રીતે તેઓ ઋતુકાળના અધિષ્ઠાતા માનવામાં આવે છે।
Verse 47
आत्मैश्वर्या महात्मानस्तिष्ठंतीहाब्भ्रसंगमात् । आग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः । अयज्वानश्च यज्वानः क्रमात्ते मृहमेधिनः । स्वधासूत पितृभ्यश्च द्वे कन्ये लोकविश्रुते
અહીં મેઘોના સંગમસ્થાને સ્વ-ઐશ્વર્યથી યુક્ત મહાત્મા પિતરો નિવાસ કરે છે. પિતરો બે પ્રકારના સ્મૃત છે—આગ્નિષ્વાત્ત અને બર્હિષદ. ક્રમશઃ તેઓ ગૃહસ્થોમાં અયજ્વાન અને યજ્વાન તરીકે પણ કહેવાય છે. અને પિતરોમાંથી સ્વધા ઉત્પન્ન થઈ, તેમજ લોકવિખ્યાત બે કન્યાઓ પણ।
Verse 49
मेनां च धरणीं चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम् । अग्निष्वात्तसुता मेना धरणी बर्हिषत्सुता । मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं क्रौंचमेव च । गौरीं गंगां च सुषुवे भवांगाश्लेषपावनीम्
મેના અને ધરણી—જેઓના દ્વારા આ સમગ્ર વિશ્વ ધારણ થયું છે. મેના આગ્નિષ્વાત્તોની પુત્રી હતી અને ધરણી બર્હિષદોની પુત્રી. મેના હિમવતની પત્ની બની અને તેણે મૈનાક તથા ક્રૌંચને જન્મ આપ્યો; તેમજ ગૌરી અને ગંગાને પણ પ્રસવ્યા—ગંગા, જે ભવ (શિવ)ના અંગસ્પર્શથી પાવન કરનારી છે।
Verse 51
मेरोस्तु धरणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् । मंदरं सुषुवे पुत्रं चित्रिसुन्दरकन्धरम् । स एव मंदरः श्रीमान्मेरुपुत्रस्तपोबलात् । साक्षाच्छ्रीकंठनाथस्य शिवस्यावसथं गतः
મેરુની પત્ની ધરણી એ દિવ્ય ઔષધિઓથી સમન્વિત, અતિ સુંદર કંધરાવાળો મન્દર નામનો પુત્ર પ્રસવ્યો. તે શ્રીમાન મેરુપુત્ર મન્દર તપોબળથી સాక్షાત્ શ્રીકંઠનાથ શિવના પરમ આવાસે ગયો।
Verse 53
सासूता धरणी भूयस्त्रिंशत्कन्याश्च विश्रुताः । वेलां च नियतिं चैव तृतीयामपि चायतिम् । आयतिर्नियतिश्चैव पत्न्यौ द्वे भृगुपुत्रयोः । स्वायंभुवे ऽंतरे पूर्वं कथितस्ते तदन्वयः
એ જ ધરણી ફરી માતા બની અને તેની ત્રીસ પુત્રીઓ પ્રસિદ્ધ થઈ—વેલા, નિયતિ અને ત્રીજી આયતિ. આયતિ અને નિયતિ ભૃગુના પુત્રોની બે પત્નીઓ બની. તેમનો વંશ સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં અગાઉ તને કહેલો છે।
Verse 55
सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिंदिताम् । सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः । सामुद्री सुषुवे पुत्रान्दश प्राचीनबर्हिषः । सर्वे प्राचेतसा नाम धनुर्वेदस्य पारगाः
સાગરમાંથી વેલાએ એક નિર્દોષ કન્યાને જન્મ આપ્યો. તેનું નામ સવર્ણા હતું; તે ‘સામુદ્રી’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ થઈ અને પ્રાચીનબર્હિષની પત્ની બની. સામુદ્રીએ પ્રાચીનબર્હિષને દસ પુત્રો પ્રસવ્યા; તેઓ બધા ‘પ્રાચેતસ’ નામે જાણીતા અને ધનુર્વેદમાં પારંગત હતા.
Verse 57
येषां स्वायंभुवे दक्षः पुत्रत्वमगमत्पुरा । त्रियम्बकस्य शापेन चाक्षुषस्यांतरे मनोः । इत्येते ब्रह्मपुत्राणां धर्मादीनाम्महात्मनाम् । नातिसंक्षेपतो विप्रा नाति विस्तरतः क्रमात्
બ્રહ્માના પુત્ર ધર્મ વગેરે મહાત્માઓમાં દક્ષે પૂર્વે સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં પુત્રત્વ પ્રાપ્ત કર્યું; અને ત્ર્યંબક (શિવ)ના શાપથી ચાક્ષુષ મનુના અંતરકાળમાં તેણે ફરી પુત્રત્વ મેળવ્યું. આમ, હે વિપ્રો, મેં આ બ્રહ્મપુત્રોનું વર્ણન ક્રમસર—ન બહુ સંક્ષેપે, ન અતિ વિસ્તારે—કર્યું છે.
Verse 59
वर्णिता वै मया वंशा दिव्या देवगणान्विताः । क्रियावंतः प्रजावंतो महर्धिभिरलंकृताः । प्रजानां संनिवेशो ऽयं प्रजापतिसमुद्भवः । न हि शक्यः प्रसंख्यातुं वर्षकोटिशतैरपि
મેં દેવગણોથી યુક્ત એવા દિવ્ય વંશોનું વર્ણન કર્યું છે—જે યજ્ઞાદિ ક્રિયાઓમાં પ્રવૃત્ત, પ્રજાસંપન્ન અને મહાન ઋદ્ધિઓથી અલંકૃત છે. પ્રજાઓનો આ વિશાળ સંનિવેશ પ્રજાપતિઓમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે; સૈંકડો કરોડ વર્ષોમાં પણ તેની ગણતરી શક્ય નથી.
Verse 61
राज्ञामपि च यो वंशो द्विधा सो ऽपि प्रवर्तते । सूर्यवंशस्सोमवंश इति पुण्यतमः क्षितौ । इक्ष्वाकुरम्बरीषश्च ययातिर्नाहुषादयः । पुण्यश्लोकाः श्रुता ये ऽत्र ते पि तद्वंशसंभवाः
રાજાઓનો વંશ પણ બે રીતે પ્રવર્તે છે—સૂર્યવંશ અને સોમવંશ—જે પૃથ્વી પર પરમ પુણ્યતમ માનવામાં આવે છે. ઇક્ષ્વાકુ, અંબરીષ, યયાતિ, નહુષ વગેરે—અહીં જેમના પુણ્યશ્લોકો સાંભળવામાં આવે છે—તેઓ પણ એ જ વંશો પરથી ઉત્પન્ન થયા છે.
Verse 63
अन्ये च राजऋषयो नानावीर्यसमन्विता । किं तैः फलमनुत्क्रांतैरुक्तपूर्वैः पुरातनैः । किं चेश्वरकथा वृत्ता यत्र तत्रान्यकीर्तनम् । न सद्भिः संमतं मत्वा नोत्सहे बहुभाषितुम्
બીજા પણ અનેક રાજર્ષિઓ વિવિધ પ્રકારના પરાક્રમથી યુક્ત હતા. પરંતુ જે પ્રાચીન વિષયો પહેલેથી કહેવાઈ ગયા છે અને જે બંધનથી પાર લઈ જતા નથી, તેમની પુનરુક્તિથી શું ફળ? અને જ્યાં ઈશ્વરકથા ચાલી રહી હોય ત્યાં ત્યાં બીજાની કીર્તિ ગાવાનો શું અર્થ? આ વાત સદ્જનોને સંમત નથી એમ જાણીને, હું બહુ બોલવા ઇચ્છતો નથી.
Verse 65
प्रसंगादीश्वरस्यैव प्रभावद्योतनादपि । सर्गादयो ऽपि कथिता इत्यत्र तत्प्रविस्तरैः
અહીં સૃષ્ટિ વગેરે વર્ણનો પણ માત્ર પ્રસંગવશ—ઈશ્વરની મહિમા પ્રકાશિત કરવા માટે—કહ્યા છે; તેથી યોગ્ય વિસ્તારો સાથે એ જ સંદર્ભમાં સમજવા જોઈએ.
Frequently Asked Questions
The paired manifestation leading to Manu and Śatarūpā, their children (Priyavrata, Uttānapāda, Ākūti, Prasūti), and the subsequent marital-genealogical distribution through Dakṣa and Ruci that stabilizes cosmic order (including Yajña and Dakṣiṇā).
Genealogy encodes metaphysics: śakti enables differentiation into complementary principles, and the resulting marriages assign cosmic functions (virtues, ritual powers, sages) to maintain ṛta/dharma—turning lineage into a symbolic ontology.
Śatarūpā as the feminine manifestation from the creator’s half; Manu as the primordial human/progenitor; and Dakṣa’s daughters as personified qualities and ritual agencies (e.g., Śraddhā, Lakṣmī, Svāhā, Svadhā) distributed among dharmic and ṛṣi lineages.