शक्त्यादिसृष्टिनिरूपणम् / The Account of Creation Beginning with Śakti

Verse 1

मुनय ऊचुः । कथं जगदिदं कृत्स्नं विधाय च निधाय च । आज्ञया परमां क्रीडां करोति परमेश्वरः

મુનિઓએ કહ્યું—આ સમગ્ર જગત રચીને અને ફરી સંહારીને, પરમેશ્વર પોતાની સ્વાધીન આજ્ઞાથી પરમ દિવ્ય લીલા કેવી રીતે કરે છે?

Verse 2

किं तत्प्रथमसंभूतं केनेदमखिलं ततम् । केना वा पुनरेवेदं ग्रस्यते पृथुकुक्षिणा

સૌ પ્રથમ શું ઉત્પન્ન થયું? કોના દ્વારા આ સમગ્ર જગત વ્યાપ્ત છે? અને કોના વિશાળ ઉદરમાં આ બધું ફરી ગળી જઈ લય પામે છે?

Verse 3

वायुरुवाच । शक्तिः प्रथमसम्भूता शांत्यतीतपदोत्तरा । ततो माया ततो ऽव्यक्तं शिवाच्छक्तिमतः प्रभोः

વાયુએ કહ્યું—સૌ પ્રથમ શક્તિ પ્રગટ થઈ, જે શાંતિના પરમ પદથી પણ પરે છે. પછી તેમાંથી માયા, પછી અવ્યક્ત ઉત્પન્ન થયું—શક્તિસંપન્ન પ્રભુ શિવમાંથી।

Verse 4

शान्त्यतीतपदं शक्तेस्ततः शान्तिपदक्रमात् । ततो विद्यापदं तस्मात्प्रतिष्ठापदसंभवः

શક્તિમાંથી શાંતિથી પરનું પદ ઉત્પન્ન થાય છે; ત્યારબાદ શાંતિ-પદના ક્રમબદ્ધ આરોહણથી વિદ્યાપદ પ્રાપ્ત થાય છે. તે વિદ્યાપદમાંથી જ ‘પ્રતિષ્ઠા’ નામના પદનું પ્રાકટ્ય થાય છે.

Verse 5

निवृत्तिपदमुत्पन्नं प्रतिष्ठापदतः क्रमात् । एवमुक्ता समासेन सृष्टिरीश्वरचोदिता

પ્રતિષ્ઠા-પદમાંથી ક્રમશઃ ‘નિવૃત્તિ’ નામનું પદ ઉત્પન્ન થયું. આમ સંક્ષેપમાં કહેવામાં આવ્યું કે આ સૃષ્ટિ ઈશ્વરની પ્રેરણા અને શાસનથી પ્રવર્તે છે.

Verse 6

आनुलोम्यात्तथैतेषां प्रतिलोम्येन संहृतिः । अस्मात्पञ्चपदोद्दिष्टात्परस्स्रष्टा समिष्यते

આનુલોમ ક્રમે એમનું પ્રાકટ્ય થાય છે અને પ્રતિલોમ ક્રમે લય થાય છે; આ પંચપદ ઉપદેશથી પરમ સ્રષ્ટાને સમજવો જોઈએ।

Verse 7

कलाभिः पञ्चभिर्व्याप्तं तस्माद्विश्वमिदं जगत् । अव्यक्तं कारणं यत्तदात्मना समनुष्ठितम्

અતએવ આ સમગ્ર જગત પંચકલાઓથી વ્યાપ્ત છે; અને જે અવ્યક્ત કારણ છે તે આત્મા—અંતર્યામી પ્રભુ—દ્વારા સ્થાપિત અને સંચાલિત છે।

Verse 8

महदादिविशेषांतं सृजतीत्यपि संमतम् । किं तु तत्रापि कर्तृत्वं नाव्यक्तस्य न चात्मनः

મહત્ વગેરેમાંથી વિશેષ તત્ત્વો સુધી સર્જનનો વિકાસ થાય છે—એ માન્ય છે; છતાં ત્યાં કર્તૃત્વ ન અવ્યક્ત (પ્રકૃતિ)નું છે, ન આત્માનું।

Verse 9

अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरुषस्य च । प्रधानपरमाण्वादि यावत्किञ्चिदचेतनम्

પ્રકૃતિ જડ છે અને બંધ પુરુષ પણ યથાર્થ જ્ઞાનથી રહિત છે; તેથી પ્રધાનથી માંડી પરમાણુ સુધી જે કાંઈ છે, તે સ્વભાવથી અચેતન જ જાણવું જોઈએ।

Verse 10

तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना । जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः

આ (વ્યવસ્થિત) જગત કર્તા દ્વારા બનેલું છે એમ સ્વયં પ્રત્યક્ષ દેખાય છે; બુદ્ધિમાન કારણ વિના તે શક્ય નથી. કારણ કે વિશ્વ અવયવોવાળું કાર્ય છે, તેથી કર્તા પર આધારિત છે।

Verse 11

तस्माच्छक्तस्स्वतन्त्रो यः सर्वशक्तिश्च सर्ववित् । अनादिनिधनश्चायं महदैश्वर्यसंयुतः

અતએવ તે સમર્થ અને પૂર્ણ સ્વતંત્ર છે—સર્વશક્તિમાન અને સર્વજ્ઞ. આ પ્રભુ અનાદિ-અનંત છે તથા મહાન ઐશ્વર્યથી યુક્ત છે।

Verse 12

स एव जगतः कर्ता महादेवो महेश्वराः । पाता हर्ता च सर्वस्य ततः पृथगनन्वयः

એ જ એક જગતનો કર્તા છે—મહાદેવ, મહેશ્વર. એ જ સર્વનો પાલક અને સર્વનો સંહાર/પ્રત્યાહાર કરનાર; તેથી તે સર્વથી ભિન્ન, અનુપમ છે।

Verse 13

परिणामः प्रधानस्य प्रवृत्तिः पुरुषस्य च । सर्वं सत्यव्रतस्यैव शासनेन प्रवर्तते

પ્રધાનનો પરિવર્તન અને પુરુષની પ્રવૃત્તિ—આ બધું સત્યવ્રત (શિવ) ના શાસનથી જ પ્રવર્તે છે।

Verse 14

इतीयं शाश्वती निष्ठा सतां मनसि वर्तते । न चैनं पक्षमाश्रित्य वर्तते स्वल्पचेतनः

આ શાશ્વત નિષ્ઠા સજ્જનોના મનમાં સદા વસે છે. પરંતુ અલ્પબુદ્ધિ પુરુષ તે સત્યપક્ષનો આશ્રય લઈને વર્તતો નથી.

Verse 15

यावदादिसमारंभो यावद्यः प्रलयो महान् । तावदप्येति सकलं ब्रह्मणः शारदां शतम्

સૃષ્ટિના આદિ આરંભથી મહાપ્રલય સુધી જેટલો સમય, તેટલો જ સમગ્ર જગત્‌ચક્ર ચાલે છે—તે બ્રહ્માના સો શરદ્-વર્ષોના પરિમાણ જેટલું છે.

Verse 16

परमित्यायुषो नाम ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः । तत्पराख्यं तदर्धं च परार्धमभिधीयते

અવ્યક્ત જન્મવાળા બ્રહ્માનું આયુષ્ય ‘પરમ’ કહેવાય છે. તે સમયમાનમાં ‘પરા’ નામે પ્રસિદ્ધ ભાગ અને તેનો અર્ધભાગ—એને ‘પરાર્ધ’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 17

परार्धद्वयकालांते प्रलये समुपस्थिते । अव्यक्तमात्मनः कार्यमादायात्मनि तिष्ठति

બે પરાર્ધ કાળના અંતે, પ્રલય ઉપસ્થિત થતાં, અવ્યક્ત પોતાનાં કાર્યરૂપ જગતને સંકોચી પોતાના આત્મસ્વરૂપમાં સ્થિત રહે છે.

Verse 18

आत्मन्यवस्थिते ऽव्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते । साधर्म्येणाधितिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ

જ્યારે અવ્યક્ત આત્મામાં સ્થિત હોય અને સર્વ વિકારો પ્રતિસંહૃત થઈ જાય, ત્યારે સાધર્મ્યના કારણે, જાણે તે જ અવસ્થામાં, પ્રધાન અને પુરુષ—બન્ને પ્રતિષ્ઠિત રહે છે.

Verse 19

तमः सत्त्वगुणावेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ । अनुद्रिक्तावनन्तौ तावोतप्रोतौ परस्परम्

તમસ અને સત્ત્વ—આ બે ગુણ સમત્વમાં સ્થિત રહે છે. અવિચલ અને અનાદિ, તેઓ પરસ્પર તાણા-બાણા સમા એકબીજામાં ઓતપ્રોત રહે છે.

Verse 20

गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभागे तमोदये । शांतवातैकनीरे च न प्राज्ञायत किंचन

ત્યારે તે ગુણ-સામ્યની સ્થિતિમાં—જ્યાં કોઈ વિભાગ ન હતો અને તમસનો ઉદય હતો—જ્યાં પવન પણ શાંત અને બધું એક અવિભક્ત વિસ્તરણ હતું—કંઈ પણ જાણી શકાયું નહીં.

Verse 21

अप्रज्ञाते जगत्यस्मिन्नेक एव महेश्वरः । उपास्य रजनीं कृत्स्नां परां माहेश्वरीं ततः

જ્યારે આ જગત અવ્યક્ત અને અજ્ઞાત હતું, ત્યારે એકમાત્ર મહેશ્વર જ હતા. ત્યારબાદ સમગ્ર રાત્રિ પરમ માહેશ્વરી તત્ત્વની ઉપાસના કરીને આગળ દિવ્ય પ્રકટતા થઈ.

Verse 22

प्रभातायां तु शर्वर्यां प्रधानपुरुषावुभौ । प्रविश्य क्षोभयामास मायायोगान्महेश्वरः

પ્રભાત સમયે મહાદેવે પોતાની માયાયોગ શક્તિથી પ્રધાન અને પુરુષ—બન્નેમાં પ્રવેશ કરીને તેમને ક્ષોભિત કરી ક્રિયાશીલ કર્યા.

Verse 23

ततः पुनरशेषाणां भूतानां प्रभवाप्ययात् । अव्यक्तादभवत्सृष्टिराज्ञया परमेष्ठिनः

ત્યારબાદ સર્વ ભૂતોના ઉત્પત્તિ-લયના હેતુથી, અવ્યક્તમાંથી સૃષ્ટિ પરમેષ્ઠી પ્રભુની આજ્ઞાથી ફરી પ્રવર્તી.

Verse 24

विश्वोत्तरोत्तरविचित्रमनोरथस्य यस्यैकशक्तिशकले सकलस्समाप्तः । आत्मानमध्वपतिमध्वविदो वदंति तस्मै नमः सकललोकविलक्षणाय

વિશ્વથી પર એવા પ્રભુને નમસ્કાર, જેમનો અદ્ભુત અને સતત અતિક્રમણશીલ સંકલ્પ સર્વને આવરી લે છે. તેમની શક્તિના એક અંશમાં જ સમગ્ર અસ્તિત્વ પૂર્ણ થાય છે. માર્ગવિદો તેમને આત્મા અને અધ્વપતિ કહે છે—જે સર્વ લોકોથી વિલક્ષણ છે.