भद्रस्य दिव्यरथारोहणं शङ्खनादश्च — Bhadra’s Divine Chariot-Ascent and the Conch-Blast

Verse 1

तस्मिन्नवसरे व्योम्नि समाविरभवद्रथः । सहस्रसूर्यसंकाशश्चारुचीरवृषध्वजः

એ જ ક્ષણે આકાશમાં એક રથ પ્રગટ થયો—હજાર સૂર્ય સમ તેજસ્વી—વૃષધ્વજધારી અને સુંદર વસ્ત્રોથી શોભિત।

Verse 2

अश्वरत्नद्वयोदारो रथचक्रचतुष्टयः । सञ्चितानेकदिव्यास्त्रशस्त्ररत्नपरिष्कृतः

તે રથ બે ઉત્તમ રત્નસમાન અશ્વોથી યુક્ત હતો અને ચાર ચક્રોથી સજ્જ હતો; તેમાં સંચિત અનેક દિવ્ય અસ્ત્ર-શસ્ત્રો હતા અને અમૂલ્ય રત્નોથી અતિશય શોભિત હતો।

Verse 3

तस्यापि रथवर्यस्य स्यात्स एव हि सारथिः । यथा च त्रैपुरे युद्धे पूर्वं शार्वरथे स्थितः

તે ઉત્તમ રથનો પણ સારથી તો એ જ એકમાત્ર હોવો જોઈએ—જેમ ત્રિપુરના યુદ્ધમાં પૂર્વે તેઓ શાર્વ રથ પર સ્થિત થયા હતા।

Verse 4

स तं रथवरं ब्रह्मा शासनादेव शूलिनः । हरेस्समीपमानीय कृताञ्जलिरभाषत

ત્યારે બ્રહ્માએ શૂલધારી પ્રભુ (શિવ) ની આજ્ઞાથી જ તે ઉત્તમ રથ હરી (વિષ્ણુ) ની નજીક લાવી, કરજોડીને તેમને સંબોધ્યા।

Verse 5

भगवन्भद्र भद्रांग भगवानिन्दुभूषणः । आज्ञापयति वीरस्त्वां रथमारोढुमव्ययः

હે ભગવન, હે ભદ્ર! હે શુભાંગ વીર! ચંદ્રભૂષણ ભગવાન—અવ્યય પ્રભુ શિવ—તમને રથ પર આરોહણ કરવાની આજ્ઞા આપે છે।

Verse 6

रेभ्याश्रमसमीपस्थस्त्र्यंबको ऽंबिकया सह । सम्पश्यते महाबाहो दुस्सहं ते पराक्रमम्

રેભ્યાના આશ્રમની નજીક સ્થિત ત્ર્યંબક (શિવ) અંબિકા (પાર્વતી) સાથે, હે મહાબાહો, તમારું દુષ્સહ પરાક્રમ નિહાળી રહ્યા છે।

Verse 7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स वीरो गणकुञ्जरः । आरुरोह रथं दिव्यमनुगृह्य पितामहम्

તે વચન સાંભળી તે વીરસ્વરૂપ ગણ—ગણોમાં ગજરાજ સમાન—પિતામહ (બ્રહ્મા)ની કૃપા અને આશીર્વાદ મેળવી દિવ્ય રથ પર આરોહણ કર્યો।

Verse 8

तथा रथवरे तस्मिन्स्थिते ब्रह्मणि सारथौ । भद्रस्य ववृधे लक्ष्मी रुद्रस्येव पुरद्विषः

આ રીતે તે શ્રેષ્ઠ રથ પર સારથિ રૂપે બ્રહ્મા સ્થિત થતાં જ ભદ્રની લક્ષ્મી-શ્રી વધવા લાગી—જેમ ત્રિપુરદ્વેષી રુદ્રની મહિમા સદા વધે છે।

Verse 9

ततः शंखवरं दीप्तं पूर्णचंद्रसमप्रभम् । प्रदध्मौ वदने कृत्वा भानुकंपो महाबलः

ત્યાર પછી મહાબળી ભાનુકંપે પૂર્ણચંદ્ર સમ પ્રભા ધરાવતો દીપ્તિમાન શ્રેષ્ઠ શંખ હોઠે લગાવી બળપૂર્વક ફૂંક્યો.

Verse 10

तस्य शंखस्य तं नादं भिन्नसारससन्निभम् । श्रुत्वा भयेन देवानां जज्वाल जठरानलः

તે શંખનો ભિન્નસારસના કૂજન સમાન નાદ સાંભળીને દેવતાઓ ભયથી કંપી ઊઠ્યા; તેમના જઠરાગ્નિ પ્રજ્વલિત થયો.

Verse 11

यक्षविद्याधराहीन्द्रैः सिद्धैर्युद्धदिदृक्षुभिः । क्षणेन निबडीभूताः साकाशविवरा दिशाः

યુદ્ધ જોવા ઉત્સુક યક્ષો, વિદ્યાધરો, નાગેન્દ્રો અને સિદ્ધો ક્ષણમાં જ ઉમટી પડ્યા; આકાશમાં પણ જગ્યા ન રહે એવી રીતે દિશાઓ ઘન થઈ ગઈ.

Verse 12

ततः शार्ङ्गेण चापाङ्कात्स नारायणनीरदः । महता बाणवर्षेण तुतोद गणगोवृषम्

ત્યારબાદ મેઘગર્જના સમ નાદ કરનાર તે નારાયણે શાર्ङ્ગ ધનુષ્ય કાન સુધી ખેંચી, મહાન બાણવર્ષાથી શિવગણોના વૃષભસમાન નાયકને વિંધ્યો.

Verse 13

तं दृष्ट्वा विष्णुमायांतं शतधा बाणवर्षिणम् । स चाददे धनुर्जैत्रं भद्रो बाणसहस्रमुक्

વિષ્ણુની માયાથી પ્રગટ થઈ શતધારાએ બાણવર્ષા કરનારને જોઈ, ભદ્રે પણ વિજયકારી ધનુષ્ય ધારણ કર્યું—જાણે સહસ્ર બાણોનું મુખ—અને પ્રતિપ્રહાર માટે તૈયાર થયો।

Verse 14

समादाय च तद्दिव्यं धनुस्समरभैरवम् । शनैर्विस्फारयामास मेरुं धनुरिवेश्वरः

તે દિવ્ય, યુદ્ધમાં ભયંકર ધનુષ્યને ધારણ કરીને, ઈશ્વરે તેને ધીમે ધીમે તાણ્યું; જાણે મેરુ પર્વત જ ધનુષ્ય બની ગયો હોય।

Verse 15

तस्य विस्फार्यमाणस्य धनुषो ऽभून्महास्वनः । तेन स्वनेन महता पृथिवीं समकंपयत्

તે ધનુષ્ય ખેંચાતાં મહાન નાદ ઊઠ્યો; અને તે પ્રચંડ ધ્વનિથી ધરતી પણ કંપી ઉઠી।

Verse 16

ततः शरवरं घोरं दीप्तमाशीविषोपमम् । जग्राह गणपः श्रीमान्स्वयमुग्रपराक्रमः

પછી શ્રીમાન ગણપ—સ્વયં ઉગ્ર પરાક્રમી—એ ભયંકર શરોનો સમૂહ પકડી લીધો, જે દીપ્ત હતો અને વિષધર સર્પ સમાન ઝળહળતો હતો।

Verse 17

बाणोद्धारे भुजो ह्यस्य तूणीवदनसंगतः । प्रत्यदृश्यत वल्मीकं विवेक्षुरिव पन्नगः

બાણ કાઢતી વેળાએ તેનું ભુજદંડ તૂણીરના મુખ પાસે આવી, જાણે વલ્મીકમાંથી ફણ ઊંચકીને માર્ગ શોધતો સર્પ હોય તેમ દેખાતું હતું.

Verse 18

समुद्धृतः करे तस्य तत्क्षणं रुरुचे शरेः । महाभुजंगसंदष्टो यथा बालभुजङ्गमः

તે બાણ તેના હાથમાં ઉઠતાં જ ક્ષણમાં ઝળહળી ઊઠ્યો—જાણે મહાસર્પે દંશીને પકડી રાખેલો નાનો સર્પ તડફડીને તેજ પામે તેમ।

Verse 19

शरेण घनतीव्रेण भद्रो रुद्रपराक्रमः । विव्याध कुपितो गाढं ललाटे विष्णुमव्ययम्

ત્યારે રુદ્રના પરાક્રમ સમાન ભદ્ર ક્રોધિત થઈ, ઘન અને તીવ્ર બાણથી અવ્યય વિષ્ણુના લલાટે દૃઢ પ્રહાર કરીને ભેદી નાખ્યો.

Verse 20

ललाटे ऽभिहितो विष्णुः पूर्वमेवावमानितः । चुकोप गणपेंद्राय मृगेंद्रायेव गोवृषः

લલાટે માત્ર ચિહ્ન કહી પૂર્વે અપમાનિત થયેલા વિષ્ણુ ગણપતિન્દ્ર પર ક્રોધિત થયા; જેમ સિંહેન્દ્ર સામે મહાબળ વृषભ રોષે ભરાય તેમ।

Verse 21

ततस्त्वशनिकल्पेन क्रूरास्येन महेषुणा । विव्याध गणराजस्य भुजे भुजगसन्निभे

પછી તે ક્રૂરમુખે વજ્રસમાન મહાબાણથી, સર્પસદૃશ ભુજાવાળા ગણરાજના ભુજને વીંધી નાખ્યો।

Verse 22

सो ऽपि तस्य भुजे भूयः सूर्यायुतसमप्रभम् । विससर्ज शरं वेगाद्वीरभद्रो महाबलः

ત્યારે મહાબળી વીરભદ્રે પણ ફરીથી તેના ભુજ પર મહાવેગે એક બાણ છોડ્યું, જે દસ હજાર સૂર્ય સમાન તેજથી પ્રજ્વલિત હતું।

Verse 23

स च विष्णुः पुनर्भद्रं भद्रो विष्णुं तथा पुनः । स च तं स च तं विप्राश्शरैस्तावनुजघ्नतुः

ત્યારે વિષ્ણુએ ફરી ભદ્ર પર પ્રહાર કર્યો અને ભદ્રએ પણ ફરી વિષ્ણુ પર પ્રહાર કર્યો. હે બ્રાહ્મણો, બંનેએ વારો-વારો શરવર્ષાથી પરસ્પર પર વારંવાર આક્રમણ કર્યું.

Verse 24

तयोः परस्परं वेगाच्छरानाशु विमुंचतोः । द्वयोस्समभवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्

બંને પરસ્પર પર મહા વેગથી ઝડપથી બાણ છોડતા હતા. ત્યારે એમના વચ્ચે ઘોર, કકળાટભર્યું અને રોમાંચક દ્વંદ્વયુદ્ધ ઊભું થયું.

Verse 25

तद्दृष्ट्वा तुमुलं युद्धं तयोरेव परस्परम् । हाहाकारो महानासीदाकाशे खेचरेरितः

એ બંને વચ્ચેનું તે ઘોર અને કકળાટભર્યું યુદ્ધ જોઈને, આકાશમાં વિહરતા દિવ્ય જીવો દ્વારા આકાશમાં મહા હાહાકાર થયો.

Verse 26

ततस्त्वनलतुंडेन शरेणादित्यवर्चसा । विव्याध सुदृढं भद्रो विष्णोर्महति वक्षसि

પછી ભદ્રએ અગ્નિમુખવાળા, સૂર્યતેજથી દીપ્ત એવા બાણથી વિષ્ણુના વિશાળ વક્ષસ્થળમાં દૃઢપણે ભેદ કર્યો.

Verse 27

स तु तीव्रप्रपातेन शरेण दृढमाहतः । महतीं रुजमासाद्य निपपात विमोहितः

પરંતુ તે તીવ્ર વેગથી પડતા બાણથી દૃઢપણે ઘાયલ થયો. ભારે પીડા પામી, મોહથી મૂર્છિત થઈ તે ધરતી પર ઢળી પડ્યો.

Verse 28

पुनः क्षणादिवोत्थाय लब्धसंज्ञस्तदा हरिः । सर्वाण्यपि च दिव्यास्त्राण्यथैनं प्रत्यवासृजत्

ત્યારે હરિ (વિષ્ણુ) ક્ષણમાત્રમાં જાણે ફરી ઊઠી પૂર્ણ ચેતના પામી, તેના સામે સર્વ દિવ્ય અસ્ત્રો પ્રક્ષેપિત કર્યા।

Verse 29

स च विष्णुर्धनुर्मुक्तान्सर्वाञ्छर्वचमूपतिः । सहसा वारयामास घोरैः प्रतिशरैः शरान्

પછી શર્વની સેના-નાયક વિષ્ણુએ ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા સર્વ બાણોને ભયંકર પ્રતિશરો વડે તત્કાળ અટકાવ્યા।

Verse 30

तं बाणं बाणवर्येण भद्रो भद्राह्वयेण तु । अप्राप्तमेव भगवाञ्चिच्छेद शतधा पथि

ત્યારે ભદ્રે ‘ભદ્રાહ્વ’ નામના પોતાના શ્રેષ્ઠ બાણથી, ભગવানের અપ્રતિહત શક્તિ વડે, લક્ષ્ય સુધી પહોંચે પહેલાં જ માર્ગમાં તે બાણને સો ભાગે કાપી નાખ્યો।

Verse 31

अथैकेनेषुणा शार्ङ्गं द्वाभ्यां पक्षौ गरुत्मतः । निमेषादेव चिच्छेद तदद्भुतमिवाभवत्

પછી તેણે એક બાણથી શારઙ્ગને અને બે બાણોથી ગરુડના પાંખોને પળભરમાં કાપી નાખ્યા; તે કૃત્ય અદ્ભુત જેવું લાગ્યું.

Verse 32

ततो योगबलाद्विष्णुर्देहाद्देवान्सुदारुणान् । शंखचक्रगदाहस्तान् विससर्ज सहस्रशः

ત્યારબાદ પોતાના યોગબળથી વિષ્ણુએ પોતાના જ દેહમાંથી સહસ્રશઃ અત્યંત ભયંકર દેવરૂપો પ્રગટ કર્યા; તેમના હાથમાં શંખ, ચક્ર અને ગદા હતી.

Verse 33

सर्वांस्तान्क्षणमात्रेण त्रैपुरानिव शंकरः । निर्ददाह महाबाहुर्नेत्रसृष्टेन वह्निना

પછી મહાબાહુ શંકરે ક્ષણમાત્રમાં જ તેમને સૌને—જેમ એક વખત ત્રિપુરોને ભસ્મ કર્યા હતા તેમ—નેત્રમાંથી ઉત્પન્ન અગ્નિથી દહન કરી નાખ્યા.

Verse 34

ततः क्रुद्धतरो विष्णुश्चक्रमुद्यम्य सत्वरः । तस्मिन्वीरो समुत्स्रष्टुं तदानीमुद्यतो ऽभवत्

ત્યારબાદ વધુ ક્રોધિત થયેલા વિષ્ણુએ ત્વરાથી ચક્ર ઉંચક્યું; એ જ ક્ષણે તે વીર તેને તેના પર ફેંકવા તૈયાર થયો.

Verse 35

तं दृष्ट्वा चक्रमुद्यम्य पुरतः समुपस्थितम् । स्मयन्निव गणेशानो व्यष्टंभयदयत्नतः

ચક્ર ઉંચકીને સામે ઊભેલા તેને જોઈ ગણોના ઈશ્વર ગણેશ જાણે સ્મિત કર્યો અને કોઈ પ્રયત્ન વિના તેને અટકાવી સ્થિર કરી દીધો.

Verse 36

स्तंभितांगस्तु तच्चक्रं घोरमप्रतिमं क्वचित् । इच्छन्नपि समुत्स्रष्टुं न विष्णुरभवत्क्षमः

પરંતુ વિષ્ણુના અંગો સ્તંભિત થઈ ગયા; તે ભયંકર, અપ્રતિમ ચક્ર ક્યાંય ફેંકી શકાયું નહીં. ફેંકવાની ઇચ્છા હોવા છતાં, શિવની પરમ અધિસત્તાથી બંધાયેલા વિષ્ણુ સમર્થ ન રહ્યા।

Verse 37

श्वसन्निवैकमुद्धृत्य बाहुं चक्रसमन्वितम् । अतिष्ठदलसो भूत्वा पाषाण इव निश्चलः

તે જાણે કષ્ટથી શ્વાસ લેતો હોય તેમ, ચક્રસહિત એક બાહુ ઊંચી કરી; પછી આળસે જડ બની પથ્થર જેવો નિશ્ચલ ઊભો રહી ગયો।

Verse 38

विशरीरो यथाजीवो विशृङ्गो वा यथा वृषः । विदंष्ट्रश्च यथा सिंहस्तथा विष्णुरवस्थितः

જેમ શરીર વિના જીવ શક્તિહીન થાય, જેમ શિંગ વિના વૃષભ નિષ્ફળ થાય, અને જેમ દંષ્ટ્રા વિના સિંહ દુર્બળ—તેમ શિવવિયોગે વિષ્ણુ પણ નિષ્પ્રભ રહે છે।

Verse 39

तं दृष्ट्वा दुर्दशापन्नं विष्णुमिंद्रादयः सुराः । समुन्नद्धा गणेन्द्रेण मृगेंद्रेणेव गोवृषाः

વિષ્ણુને દુર્દશામાં પડેલો જોઈ ઇન્દ્રાદિ દેવો ઉગ્ર બની ઉછળી પડ્યા—જેમ ગણનાયકથી ઉશ્કેરાયેલા વृषભો, અથવા મૃગરાજ સિંહથી ચકિત થયેલા ગોવૃષો।

Verse 40

प्रगृहीतायुधा यौद्धुंक्रुद्धाः समुपतस्थिरे । तान्दृष्ट्वा समरे भद्रःक्षुद्रानिव हरिर्मृगान्

હાથમાં આયુધ લઈને, ક્રોધિત અને યુદ્ધ માટે આતુર થઈ તેઓ તેની સામે આગળ વધ્યા. સમરમાં તેમને જોઈ તે વીર તેમને તુચ્છ શત્રુ માન્યો—જેમ સિંહ નાનાં મૃગોને ગણે નહીં।

Verse 41

साक्षाद्रुद्रतनुर्वीरो वरवीरगणावृतः । अट्टहासेन घोरेण व्यष्टं भयदनिंदितः

તે વીર સాక్షાત્ રુદ્ર-તનુરૂપે પ્રગટ થયો અને શ્રેષ્ઠ વીરગણોથી ઘેરાયેલો ઊભો રહ્યો. હે નિર્દોષ, તેના ઘોર અট্টહાસે ભયને પણ ચકનાચૂર કરી દીધો.

Verse 42

तथा शतमखस्यापि सवज्रो दक्षिणः करः । सिसृक्षोरेव उद्वज्रश्चित्रीकृत इवाभवत्

એ જ રીતે શતમખ (ઇન્દ્ર)નો વજ્રધારી જમણો હાથ પણ—વજ્ર ફેંકવા ઉદ્યત હોય તેમ—ચિત્રિત જેવો સ્થિર અને અચળ બની ગયો, જાણે કોઈએ રોકી દીધો હોય.

Verse 43

अन्येषामपि सर्वेषां सरक्ता अपि बाहवः । अलसानामिवारंभास्तादृशाः प्रतियांत्युत

બીજાં સૌનાં બાહુઓ રક્તથી લિપ્ત હોવા છતાં, આળસિયાના અર્ધહૃદય આરંભ જેવી નિર્બળતા સાથે એ જ રીતે વારંવાર પાછાં ફરતાં હતાં।

Verse 44

एवं भगवता तेन व्याहताशेषवैभवात् । अमराः समरे तस्य पुरतः स्थातुमक्षमाः

આ રીતે તે ભગવાને તેમનું સર્વ વૈભવ ચકનાચૂર કર્યું; તેથી તે સમરમાં અમરગણ તેની સામે ઊભા રહી શક્યા નહીં।

Verse 45

स्तब्धैरवयवैरेव दुद्रुवुर्भयविह्वलाः । स्थितिं च चक्रिरे युद्धे वीरतेजोभयाकुलाः

અવયવો સ્તબ્ધ થતાં તેઓ ભયથી વ્યાકુળ થઈ ઇધર-ઉધર દોડ્યા; છતાં એ જ યુદ્ધમાં તેમણે સ્થાન પણ લીધું—વીરતેજ અને ભય વચ્ચે અંતરમાં દ્વિધાગ્રસ્ત બની.

Verse 46

विद्रुतांस्त्रिदशान्वीरान्वीरभद्रो महाभुजः । विव्याध निशितैर्बाणैर्मघो वर्षैरिवाचलान्

ત્યારે મહાબાહુ વીરભદ્રે ભાગતા તે વીર દેવોને તીક્ષ્ણ બાણોથી વિંધ્યા—જેમ મઘવા ઇન્દ્ર પર્વતો પર વરસાદની ધારો વરસાવે છે।

Verse 47

बहवस्तस्य वीरस्य बाहवः परिघोपमाः । शस्त्रैश्चकाशिरे दीप्तैः साग्निज्वाला इवोरगाः

તે વીરની ઘણી ભુજાઓ પરિઘ જેવી પ્રબળ હતી; અને તેના દીપ્ત શસ્ત્રો તેજથી ચમકતા હતા—જેમ અગ્નિજ્વાળાથી ઘેરાયેલા સર્પો।

Verse 48

अस्त्रशस्त्राण्यनेकानिसवीरो विसृजन्बभौ । विसृजन्सर्वभूतानि यथादौ विश्वसंभवः

એ વીર અસંખ્ય અસ્ત્ર-શસ્ત્રો વિસર્જિત કરતો તેજસ્વી દેખાયો. તેમને છોડતાં તે સૃષ્ટિના આદિમાં વિશ્વસમ્ભવ જેમ સર્વ ભૂતોને પ્રગટ કરે તેમ જણાયો।

Verse 49

यथा रश्मिभिरादित्यः प्रच्छादयति मेदिनीम् । तथा वीरः क्षणादेव शरैः प्राच्छादयद्दिशः

જેમ આદિત્ય પોતાની કિરણોથી ધરતીને ઢાંકી દે છે, તેમ તે વીરએ ક્ષણમાત્રમાં પોતાના બાણોથી દિશાઓને આચ્છાદિત કરી દીધી।

Verse 50

खमंडले गणेन्द्रस्य शराः कनकभूषिताः । उत्पतंतस्तडिद्रूपैरुपमानपदं ययुः

આકાશમંડળમાં ગણેન્દ્રના સોનાથી શોભિત બાણો ઉડતાં ઉડતાં વીજળી જેવા રૂપ ધારણ કરીને ઉપમાન માટે યોગ્ય દૃશ્ય બન્યા।

Verse 51

महांतस्ते सुरगणान्मंडूकानिवडुंडुभाः । प्राणैर्वियोजयामासुः पपुश्च रुधिरासवम्

તે મહાબલી ડુંડુભોએ દેવગણોને જાણે દેડકાં સમાન તુચ્છ ગણી પ્રહાર કરીને પ્રાણથી વિયોગ કરાવ્યો; અને તેમણે મદિરારસ સમાન રક્તરસ પણ પી લીધો.

Verse 52

निकृत्तबाहवः केचित्केचिल्लूनवराननाः । पार्श्वे विदारिताः केचिन्निपेतुरमरा भुवि

કેટલાક દેવોના હાથ કાપી નાખવામાં આવ્યા, કેટલાકના ઉત્તમ મુખ વિકૃત કરાયા, અને કેટલાકના પાર्श્વ ફાડી નાખાયા; આમ અમરો પણ યુદ્ધક્રોધમાં આઘાત પામી ધરતી પર ઢળી પડ્યા.

Verse 53

विशिखोन्मथितैर्गात्रैर्बहुभिश्छिन्नसन्धिभिः । विवृत्तनयनाः केचिन्निपेतुर्भूतले मृताः

કાંટાવાળા બાણોથી વિદિર્ણ અને મથિત અંગોવાળા, તથા અનેક સાંધા છિન્ન થયેલા—કેટલાક દેવો આંખો ઉલટી જઈ મૃત હાલતમાં ભૂતલ પર પડી ગયા.

Verse 54

भूमौ केचित्प्रविविशुः पर्वतानां गुहाः परे । अपरे जग्मुराकाशं परे च विविशुर्जलम्

કેટલાક ભૂમિમાં પ્રવેશી ગયા, કેટલાક પર્વતોની ગુફાઓમાં ગયા. કેટલાક આકાશ તરફ ગયા, અને કેટલાક જળમાં પ્રવેશી ગયા.

Verse 55

तथा संछिन्नसर्वांगैस्स वीरस्त्रिदशैर्बभौ । परिग्रस्तप्रजावर्गो भगवानिव भैरवः

આ રીતે અંગો છિન્નભિન્ન થયેલા ત્રિદશ વીરોથી ઘેરાયેલો તે વીર તેજથી ઝળહળ્યો— જાણે સ્વયં ભગવાન ભૈરવ; અને પ્રજાવર્ગ ભય-વિસ્મયથી ગ્રસ્ત થઈ જકડાઈ ગયો।

Verse 56

दग्धत्रिपुरसंव्यूहस्त्रिपुरारिर्यथाभवत् । एवं देवबलं सर्वं दीनं बीभत्सदर्शनम्

જેમ ત્રિપુરારીએ ત્રિપુરના સમગ્ર વ્યૂહને દગ્ધ કરી ભસ્મ કર્યો, તેમ દેવબળ સર્વે અત્યંત દીન બની ગયું— તેનું દર્શન ભયાનક અને કરુણ હતું।

Verse 57

गणेश्वरसमुत्पन्नं कृपणं वपुराददे । तदा त्रिदशवीराणामसृक्सलिलवाहिनी

ત્યારે ગણેશ્વરથી ઉત્પન્ન થયેલું એક કરુણ, દીન રૂપ પ્રગટ થયું; અને એ જ ક્ષણે ત્રિદશ વીરાઓમાં લોહીની ધારા પાણીની જેમ વહેવા લાગી।

Verse 58

प्रावर्तत नदी घोरा प्राणिनां भयशंसिनी । रुधिरेण परिक्लिन्ना यज्ञभूमिस्तदा बभौ

ત્યારે પ્રાણીઓમાં ભય સંકેત આપતી એક ભયંકર નદી વહેવા લાગી. એ સમયે યજ્ઞભૂમિ રક્તથી ભીંજાઈ સંપૂર્ણ લથપથ દેખાઈ.

Verse 59

रक्तार्द्रवसना श्यामा हतशुंभेव कैशिकी । तस्मिन्महति संवृत्ते समरे भृशदारुणे

કૈશિકી શ્યામવર્ણી હતી, તેના વસ્ત્રો રક્તથી ભીંજાયેલા હતા; તે જાણે શુંભને મારી ચૂકી હોય એવી દેખાઈ. તે મહાન, સંપૂર્ણ રીતે પ્રગટ થયેલા અને અત્યંત ભયંકર સમરમાં તે પ્રચંડ શક્તિરૂપે સ્થિત રહી.

Verse 60

भयेनेव परित्रस्ता प्रचचाल वसुन्धरा । महोर्मिकलिलावर्तश्चुक्षुभे च महोदधिः

ભયથી ગ્રસ્ત થઈ હોય તેમ વસુંધરા કંપી ઊઠી અને ડોલવા લાગી; તેમજ મહાસાગર પણ વિશાળ તરંગો અને ઘુમ્મરાવર્તોથી વ્યાકુળ થઈ ઉછળ્યો।

Verse 61

पेतुश्चोल्का महोत्पाताः शाखाश्च मुमुचुर्द्रुमाः । अप्रसन्ना दिशः सर्वाः पवनश्चाशिवो ववौ

અગ્નિમય ઉલ્કાઓ પડી, ભયંકર ઉત્પાતો ઊભા થયા; વૃક્ષોએ ડાળીઓ છોડીને નાખી. સર્વ દિશાઓ અપ્રસન્ન લાગી અને અશિવ પવન વહેવા લાગ્યો।

Verse 62

अहो विधिविपर्यासस्त्वश्वमेधोयमध्वरः । यजमानस्स्वयं दक्षौ ब्रह्मपुत्रप्रजापतिः

અહો, વિધિનો કેવો વિપર્યાસ—આ અશ્વમેધ અધ્વર! કારણ કે અહીં યજમાન સ્વયં દક્ષ છે, બ્રહ્મપુત્ર પ્રજાપતિ।

Verse 63

धर्मादयस्सदस्याश्च रक्षिता गरुडध्वजः । भागांश्च प्रतिगृह्णंति साक्षादिंद्रादयः सुराः

ધર્મ વગેરે સભાસદો ગરુડધ્વજ ભગવાન (વિષ્ણુ) દ્વારા રક્ષિત હતા; અને ઇન્દ્ર વગેરે દેવતાઓ પ્રત્યક્ષ પોતાના-પોતાના હવિર્ભાગ સ્વીકારતા હતા।

Verse 64

तथापि यजमानस्य यज्ञस्य च सहर्त्विजः । सद्य एव शिरश्छेदस्साधु संपद्यते फलम्

તથાપિ યજમાન માટે અને યજ્ઞ માટે—ઋત્વિજોની સાથે—યોગ્ય ફળ તત્કાળ પ્રાપ્ત થયું: ત્યાં જ શિરચ્છેદ।

Verse 65

तस्मान्नावेदनिर्दिष्टं न चेश्वरबहिष्कृतम् । नासत्परिगृहीतं च कर्म कुर्यात्कदाचन

અતએવ જે કર્મ શાસ્ત્રે નિર્દેશ્યું નથી, જે ઈશ્વરે ત્યજ્યું છે, અને જે અસત્-અધર્મીઓએ અપનાવ્યું છે—એવું કર્મ ક્યારેય ન કરવું।

Verse 66

कृत्वापि सुमहत्पुण्यमिष्ट्वा यज्ञशतैरपि । न तत्फलमवाप्नोति भक्तिहीनो महेश्वरे

અતિ મહાન પુણ્યકર્મો કર્યા છતાં અને સૈકડો યજ્ઞો કર્યા છતાં, જે મહેશ્વરમાં ભક્તિહીન છે તે તે કર્મોનું સાચું ફળ પ્રાપ્ત કરતો નથી.

Verse 67

कृत्वापि सुमहत्पापं भक्त्या यजति यश्शिवम् । मुच्यते पातकैः सर्वैर्नात्र कार्या विचारणा

અતિ મહાન પાપ કર્યું હોય તોય જે ભક્તિપૂર્વક શિવની આરાધના કરે છે, તે સર્વ પાતકોથી મુક્ત થાય છે—આમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 68

बहुनात्र किमुक्तेन वृथा दानं वृथा तपः । वृथा यज्ञो वृथा होमः शिवनिन्दारतस्य तु

અહીં વધુ શું કહેવું? જે શિવનિંદામાં રત છે, તેના માટે દાન વ્યર્થ, તપ વ્યર્થ; યજ્ઞ વ્યર્થ અને હોમ પણ વ્યર્થ છે.

Verse 69

ततः सनारायणकास्सरुद्राः सलोकपालास्समरे सुरौघाः । गणेंद्रचापच्युतबाणविद्धाः प्रदुद्रुवुर्गाढरुजाभिभूताः

પછી તે યુદ્ધમાં નારાયણ સહિત, રુદ્રો સહિત અને લોકપાલો સહિત દેવસમૂહ—ગણેન્દ્રના ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા બાણોથી વિદ્ધ થઈ—ઘોર પીડાથી અભિભૂત થઈને ભાગી ગયા.

Verse 70

चेलुः क्वचित्केचन शीर्णकेशाः सेदुः क्वचित्केचन दीर्घगात्राः । पेतुः क्वचित्केचन भिन्नवक्त्रा नेशुः क्वचित्केचन देववीराः

ક્યાંક કેટલાક વેરવિખેર વાળવાળા ફરતા હતા; ક્યાંક કેટલાક લાંબા અંગવાળા બેસી ગયા. ક્યાંક કેટલાક વિકૃત મુખવાળા પડી ગયા; અને ક્યાંક દેવવીરો ઊંચે સ્વરે ચીસો પાડી ઉઠ્યા।

Verse 71

केचिच्च तत्र त्रिदशा विपन्ना विस्रस्तवस्त्राभरणास्त्रशस्त्राः । निपेतुरुद्भासितदीनमुद्रा मदं च दर्पं च बलं च हित्वा

ત્યાં કેટલાક ત્રિદશો સંપૂર્ણ રીતે વિપન્ન થયા; તેમના વસ્ત્રો, આભૂષણો, અસ્ત્ર-શસ્ત્રો બધાં જ સરકી ગયા. દીન મુદ્રા પ્રગટ કરતાં તેઓ ધરતી પર પડી ગયા, મદ, દર્પ અને બળનો અભિમાન ત્યજીને।

Verse 72

सस्मुत्पथप्रस्थितमप्रधृष्यो विक्षिप्य दक्षाध्वरमक्षतास्त्रैः । बभौ गणेशस्स गणेश्वराणां मध्ये स्थितः सिंह इवर्षभाणाम्

અજેય અને અપ્રતિહત એવા ગણેશે અચૂક અસ્ત્રોથી દક્ષનો યજ્ઞ વિખેરીને ધ્વસ્ત કર્યો. ત્યારબાદ તે ગણેશ ગણોના અધિપતિઓની વચ્ચે, વૃષભોની વચ્ચે ઊભેલા સિંહ સમો તેજસ્વી દેખાયો.