सर्गविभागवर्णनम् (Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings)

Verse 1

पद्भ्यां चाश्वान्समातंगान् शरभान् गवयान्मृगान् । उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यंकूनन्याश्च जातयः

તેમના પગમાંથી ઘોડા, મહાન હાથી, શરભ, ગવય, મૃગ, ઊંટ, ખચ્ચર તથા ન્યંકુ વગેરે અનેક જાતિઓ ઉત્પન્ન થઈ।

Verse 3

पञ्चधा ऽवस्थितः सर्गो ध्यायतस्त्वभिमानिनः । सर्वतस्तमसातीव बीजकुम्भवदावृतः । बहिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ एव च । तस्मात्तेषां वृता बुद्धिर्मुखानि करणानि च

અભિમાની સત્તા માત્ર ધ્યાનમાં સ્થિત રહેતાં સૃષ્ટિ પંચવિધ અવસ્થામાં રહી. તે સર્વત્ર ઘન તમસથી બીજના આવરણ જેવી રીતે ઢંકાઈ હતી; બહાર-અંદર ક્યાંય પ્રકાશ ન હતો, બધું જડ અને જાણે અચેત. તેથી તેમની બુદ્ધિ, મુખ અને કર્મેન્દ્રિય-જ્ઞાનેન્દ્રિય સર્વે આવૃત અને અવરોધિત રહ્યા.

Verse 5

तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः । तं दृष्ट्वाऽसाधकं ब्रह्मा प्रथमं सर्गमीदृशम् । अप्रसन्नमना भूत्वा द्वितीयं सो ऽभ्यमन्यत । तस्याभिधायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत

અતએવ સ્વ-સંવૃત સ્વભાવવાળા તેઓ ‘નાગ’ તરીકે મુખ્ય ગણાઈ કીર્તિત થયા. આવી પ્રથમ સૃષ્ટિ સાધનયોગ્ય નથી એમ જોઈ બ્રહ્મા મનથી અપ્રસન્ન થયા અને બીજી સૃષ્ટિનું ચિંતન કર્યું. તે સૃષ્ટિનું વિધાન કરતાં જ ‘તિર્યક્-સ્રોતસ્’ નામનો પ્રવાહ—આડું વહેતો જીવનપ્રવાહ (પશુ વગેરે)—પ્રગટ થયો.

Verse 7

अन्तःप्रकाशास्तिर्यंच आवृताश्च बहिः पुनः । पश्वात्मानस्ततो जाता उत्पथग्राहिणश्च ते । तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यममन्यत । तदोर्ध्वस्रोतसो वृत्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः

તિર્યક્ સ્વભાવવાળા તેઓ અંદરથી પ્રકાશયુક્ત હતા, પરંતુ બહારથી ફરી આવૃત હતા. તેથી ‘પશુ’ અવસ્થાવાળા જીવો જન્મ્યા, જે કુપથ ગ્રહણ કરનારા હતા. આ સૃષ્ટિ પણ સાધનયોગ્ય નથી એમ જાણી તેણે બીજી સૃષ્ટિ વિચારેલી. ત્યારે ‘ઊર્ધ્વ-સ્રોતસ્’ પ્રવાહ પ્રગટ થયો—સાત્ત્વિક દેવસૃષ્ટિ.

Verse 9

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः । प्रकाशा बहिरन्तश्चस्वभावादेव संज्ञिताः । ततो ऽभिध्यायतोव्यक्तादर्वाक्स्रोतस्तु साधकः । मनुष्यनामा सञ्जातः सर्गो दुःखसमुत्कटः

તેઓ સુખ અને પ્રીતિથી ભરપૂર હતા અને બહાર-અંદરથી આવૃત નહોતા. સ્વભાવથી જ તેઓ બહાર-અંદર ‘પ્રકાશ’ તરીકે સંજ્ઞિત થયા. ત્યારબાદ અવ્યક્તના ધ્યાનથી ‘અર્વાક્-સ્રોતસ્’—સાધક પ્રવાહ—પ્રગટ થયો. ‘મનુષ્ય’ નામની સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થઈ, જે દુઃખથી તીવ્ર રીતે મિશ્રિત હતી.

Verse 11

प्रकाशाबहिरन्तस्ते तमोद्रिक्ता रजो ऽधिकाः । पञ्चमोनुग्रहः सर्गश्चतुर्धा संव्यवस्थितः । विपर्ययेण शक्त्या च तुष्ट्यासिद्ध्या तथैव च । ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः

તેઓ બહાર-અંદર પ્રકાશમય છે, છતાં તેમામાં તમસનો ઉત્કર્ષ અને રજસની પ્રધાનતા છે. પાંચમી સૃષ્ટિ ‘અનુગ્રહ’ ચાર રીતે વ્યવસ્થિત છે—વિપર્યય, શક્તિ, તુષ્ટિ અને સિદ્ધિ. તેઓ સર્વે અપરીગ્રાહી છે અને ફરી યોગ્ય સંવિભાગ (સમ્યક્ વહેંચણી)માં રત રહે છે.

Verse 13

खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः । प्रथमो महतः सर्गो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते । वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

‘ખાદન’ અને ‘અશીલ’ વગેરે વર્ગો ભૂતાદિ પ્રાણીઓમાં ગણાય છે. પરમેષ્ઠી બ્રહ્મા દ્વારા મહત્તત્ત્વનો વિકાસ પ્રથમ સર્ગ છે. તન્માત્રાઓની ઉત્પત્તિ દ્વિતીય; તેથી તે ભૂતસર્ગ કહેવાય છે. તૃતીય ‘વૈકારિક’ સર્ગ ઇન્દ્રિયશક્તિઓનો સર્ગ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 15

इत्येष प्रकृतेः सर्गः सम्भृतो ऽबुद्धिपूर्वकः । मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योनिः स पञ्चमः । तदूर्ध्वस्रोतसः षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः

આ રીતે પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન આ સર્ગ આરંભે બુદ્ધિ પૂર્વે વિના જ પ્રવર્ત્યો. ચોથો ‘મુખ્યસર્ગ’ કહેવાય છે, જેમાં સ્થાવર (વનસ્પતિ વગેરે) મુખ્ય માનવામાં આવ્યા છે. પાંચમો ‘તિર્યક્સ્રોતસ્’ તરીકે કહ્યો—એ જ તિર્યગ્યોનિ, એટલે પશુજન્મ. તેના ઉપર છઠ્ઠો ‘ઊર્ધ્વસ્રોતસ્’ દેવસર્ગ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 17

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः । अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः कौमारो नवमः स्मृतः । प्राकृताश्च त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः । बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्याः पञ्च वैकृताः

પછી ‘અર્વાક્સ્રોતસ્’નો સાતમો સર્ગ આવે છે—એ જ માનવસૃષ્ટિ છે. આઠમો ‘અનુગ્રહસર્ગ’ કહેવાય છે. નવમો ‘કૌમારસર્ગ’ તરીકે સ્મૃત છે. અગાઉના ત્રણ સર્ગ પ્રાકૃત છે અને બુદ્ધિ પૂર્વે વિના જ પ્રવર્તે છે; પરંતુ ‘મુખ્ય’ વગેરે પાંચ વૈકૃત સર્ગ બુદ્ધિ-પૂર્વક પ્રવર્તે છે.

Verse 19

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् । सनन्दं सनकञ्चैव विद्वांसञ्च सनातनम् । ऋभुं सनत्कुमारञ्च पूर्वमेव प्रजापतिः । सर्वे ते योगिनो ज्ञेया वीतरागा विमत्सराः

આદિમાં પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ પોતાના મનમાંથી, પોતાના સમાન, પ્રથમ સનંદ, સનક, વિદ્વાન સનાતન, ઋભુ અને સનત્કુમારને સર્જ્યા. તેઓ સર્વે યોગી તરીકે જાણવાં—વૈરાગ્યયુક્ત અને મત્સરરહિત.

Verse 21

ईश्वरासक्तमनसो न चक्रुः सृष्टये मतिम् । तेषु सृष्ट्यनपेक्षेषु गतेषु सनकादिषु । स्रष्टुकामः पुनर्ब्रह्मा तताप परमं तपः । तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित्समवर्तत

ઈશ્વરમાં આસક્ત મનવાળા તેમણે સૃષ્ટિ માટે મન ન કર્યું. સૃષ્ટિકાર્યથી નિરપેક્ષ સનકાદિ ચાલ્યા ગયા પછી, સર્જન કરવાની ઇચ્છાથી બ્રહ્માએ ફરી પરમ તપ કર્યું. છતાં આમ તપ કરતા પણ કશું જ પ્રગટ ન થયું.

Verse 23

ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो व्यजायत । क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः । ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तदाभवन् । सर्वांस्तानश्रुजान्दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिंदत

પછી લાંબા સમય પછી દુઃખમાંથી ક્રોધ ઉત્પન્ન થયો. ક્રોધાવેશમાં તેની આંખોમાંથી અશ્રુબિંદુઓ પડ્યા. એ અશ્રુબિંદુઓમાંથી તત્કાળ ભૂત અને પ્રેત ઉત્પન્ન થયા. અશ્રુજાત સૌને જોઈ બ્રહ્માએ પોતાને જ નિંદ્યો.

Verse 25

तस्य तीव्रा ऽभवन्मूर्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा । मूर्छितस्तु जहौ प्राणान्क्रोधाविष्टः प्रजापतिः । ततः प्राणेश्वरो रुद्रो भगवान्नीललोहितः । प्रसादमतुलं कर्तुं प्रादुरासीत्प्रभोर्मुखात्

ક્રોધ અને આઘાત પામેલા અભિમાનથી તેને તીવ્ર મૂર્છા આવી. ક્રોધાવેશમાં પ્રજાપતિ મૂર્છિત થઈ પ્રાણ પણ ત્યજી બેઠો. ત્યારે પ્રાણોના ઈશ્વર રુદ્ર, ભગવાન નીલલોહિત, અતુલ કૃપા આપવા પ્રભુના મુખમાંથી પ્રાદુર્ભવ્યા.

Verse 27

दशधा चैकधा चक्रे स्वात्मानं प्रभुरीश्वरः । ते तेनोक्ता महात्मानो दशधा चैकधा कृताः । यूयं सृष्टा मया वत्सा लोकानुग्रहकारणात् । तस्मात्सर्वस्य लोकस्य स्थापनाय हिताय च

પ્રભુ પરમેશ્વરે પોતાના આત્મસ્વરૂપને એકરૂપ પણ અને દશરૂપ પણ પ્રગટ કર્યું. તેમના ઉપદેશથી તે મહાત્માઓ પણ દશધા અને એકધા થયા. “વત્સો, લોકોના અનુગ્રહ માટે મેં તમને સર્જ્યા છે; તેથી સર્વ લોકની સ્થાપના અને હિત માટે કાર્ય કરો,” એમ કહ્યું.

Verse 29

प्रजासन्तानहेतोश्च प्रयतध्वमतन्द्रिताः । एवमुक्ताश्च रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः । रोदनाद्द्रावणाच्चैव ते रुद्रा नामतः स्मृताः । ये रुद्रास्ते खलु प्राणा ये प्राणास्ते महात्मकाः

“પ્રજાસંતાન માટે નિષ્કાળજી વિના પ્રયત્ન કરો”—એમ કહ્યા પછી તેઓ રડ્યા અને ચારે તરફ દોડ્યા. રોદન અને દ્રાવણના કારણે તેઓ ‘રુદ્ર’ નામે સ્મરાય છે. એ રુદ્રો જ પ્રાણ છે; અને એ પ્રાણ મહાત્મશક્તિ છે.

Verse 31

ततो मृतस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । घृणी ददौ पुनः प्राणान्ब्रह्मपुत्रो महेश्वरः । प्रहृष्टवदनो रुद्रः प्राणप्रत्यागमाद्विभोः । अभ्यभाषत विश्वेशो ब्रह्माणं परमं वचः

ત્યારે નિર્જીવ પડેલા દેવ પરમેષ્ઠી બ્રહ્માને બ્રહ્મપુત્ર મહેશ્વરે કરુણાથી ફરી પ્રાણ આપ્યા. તે વિભુના પ્રાણ પાછા આવતાં રુદ્ર પ્રસન્નમુખ થયા. વિશ્વેશ્વરે બ્રહ્માને પરમ વચન કહ્યું.

Verse 33

माभैर्माभैर्महाभाग विरिंच जगतां गुरो । मया ते प्राणिताः प्राणाः सुखमुत्तिष्ठ सुव्रत । स्वप्नानुभूतमिव तच्छ्रुत्वा वाक्यं मनोहरम् । हरं निरीक्ष्य शनकैर्नेत्रैः फुल्लाम्बुजप्रभैः

ભય ન કર, ભય ન કર, હે મહાભાગ વિરિંચ, જગતના ગુરુ. મેં તારા પ્રાણ ફરી પ્રસ્થાપિત કર્યા છે; હે સુવ્રત, આનંદથી ઊઠ. સ્વપ્નમાં અનુભવ્યું હોય તેમ તે મનોહર વચન સાંભળી, ફૂલેલા કમળ સમ તેજસ્વી નેત્રોથી તેણે ધીમે ધીમે હરનું દર્શન કર્યું.

Verse 35

तथा प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा । उवाच वचनं ब्रह्मा तमुद्दिश्य कृताञ्जलिः । त्वं हि दर्शनमात्रेण चानन्दयसि मे मनः । को भवान् विश्वमूर्त्या वा स्थित एकादशात्मकः

ત્યારે પ્રાણ પાછા આવ્યા હોય તેમ બ્રહ્માએ સ્નિગ્ધ અને ગંભીર વાણીથી, કરજોડીને, તેને ઉદ્દેશીને કહ્યું— “તમારા માત્ર દર્શનથી જ મારું મન આનંદિત થાય છે. તમે કોણ છો—વિશ્વમૂર્તિરૂપે સ્થિત રહી એકાદશાત્મક સ્વભાવમાં પ્રતિષ્ઠિત?”

Verse 37

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः । स्पृशन् काराभ्यां ब्रह्माणं सुसुखाभ्यां सुरेश्वरः । मां विद्धि परमात्मानं तव पुत्रत्वमागतम् । एते चैकादश रुद्रास्त्वां सुरक्षितुमागताः

તેના વચન સાંભળી મહેશ્વરે ઉત્તર આપ્યો. દેવેશ્વરે પોતાના બે સુખદ કરોથી બ્રહ્માને સ્પર્શ કરીને કહ્યું— “મને પરમાત્મા તરીકે જાણ; હું તારા માટે પુત્રભાવથી આવ્યો છું. અને આ એકાદશ રુદ્રો પણ તારી રક્ષા કરવા આવ્યા છે.”

Verse 39

तस्मात्तीव्रामिमाम्मूर्छां विधूय मदनुग्रहात् । प्रबुद्धस्व यथापूर्वं प्रजा वै स्रष्टुमर्हसि । एवं भगवता प्रोक्तो ब्रह्मा प्रीतमना ह्यभूत् । नानाष्टकेन विश्वात्मा तुष्टाव परमेश्वरम्

“અતએવ મારી કૃપાથી આ તીવ્ર મૂર્છા ઝાડી નાખ. પૂર્વવત જાગ—તું પ્રજાઓની સૃષ્ટિ કરવા યોગ્ય છે.” ભગવાને એમ કહ્યે પછી બ્રહ્મા હૃદયથી પ્રસન્ન થયો, અને વિશ્વાત્માએ વિવિધ અષ્ટક સ્તુતિઓથી પરમેશ્વરની સ્તુતિ કરી.

Verse 41

ब्रह्मोवाच । नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयात्मने । शर्वाय क्षितिरूपाय नन्दीसुरभये नमः

બ્રહ્માએ કહ્યું: હે ભગવન રુદ્ર, સૂર્ય સમ અપરિમિત તેજવાળા, તમને નમસ્કાર. રસ અને જળમય આત્મસ્વરૂપ દેવ ભવને નમો નમઃ. ધરતીરૂપ શર્વને નમસ્કાર, અને દેવોમાં નિર્ભય નંદીને પણ નમસ્કાર.

Verse 42

ईशाय वसवे तुभ्यं नमस्स्पर्शमयात्मने । पशूनां पतये चैव पावकायातितेजसे । भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः । उग्रायोग्रस्वरूपाय यजमानात्मने नमः । महादेवाय सोमाय नमोस्त्वमृतमूर्तये

હે ઈશ, હે વસુ—સ્પર્શમય આત્મસ્વરૂપ! તમને નમસ્કાર. હે પશુપતિ, અતિ તેજસ્વી પાવક! તમને નમઃ. હે ભીમ, વ્યોમરૂપ, શબ્દમાત્ર સ્વરૂપ! તમને નમઃ. હે ઉગ્ર, ઉગ્રસ્વભાવ, યજમાનના અંતરાત્મા! તમને નમઃ. હે મહાદેવ, હે સોમ—અમૃતમૂર્તિ! તમને નમસ્કાર.

Verse 44

एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रार्थयामास विश्वेशं गिरा प्रणतिपूर्वया । भगवन् भूतभव्येश मम पुत्र महेश्वर । सृष्टिहेतोस्त्वमुत्पन्नो ममांगे ऽनंगनाशनः

આ રીતે મહાદેવની સ્તુતિ કરીને લોકપિતામહ બ્રહ્માએ પ્રણતિપૂર્વક વાણીથી વિશ્વેશ્વરને પ્રાર્થના કરી—“હે ભગવન, ભૂત-ભવ્યેશ! હે મહેશ્વર, મારા પુત્ર! હે અનંગનાશન! સૃષ્ટિના હેતુથી તમે મારા જ અંગમાંથી પ્રગટ થયા છો.”

Verse 46

तस्मान्महति कार्येस्मिन् व्यापृतस्य जगत्प्रभो । सहायं कुरु सर्वत्र स्रष्टुमर्हसि स प्रजाः । तेनैषां पावितो देवो रुद्रस्त्रिपुरमर्दनः । बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शंकरः

અતએવ, હે જગત્પ્રભો! આ મહાન કાર્યમાં તમે વ્યસ્ત છો; સર્વત્ર સહાયક બનો, આ પ્રજાઓને સર્જવા તમે યોગ્ય છો. આ વિનંતિથી ત્રિપુરમર્દન દેવ રુદ્ર પ્રસન્ન થયા અને તેમના સંકલ્પને પવિત્ર કર્યો; અને શંકરે તે વચન સ્વીકારી “બાઢમ્—તથાસ્તુ” કહ્યું.

Verse 48

ततस्स भगवान् ब्रह्मा हृष्टं तमभिनंद्य च । स्रष्टुं तेनाभ्यनुज्ञातस्तथान्याश्चासृजत्प्रजाः । मरीचिभृग्वंगिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजन्मनसैव च

ત્યારબાદ ભગવાન બ્રહ્મા આનંદિત થઈ તેમને અભિનંદન કર્યા. સર્જન કરવાની અનુમતિ મળતાં બ્રહ્માએ અન્ય પ્રજાઓ પણ ઉત્પન્ન કરી. તેણે માત્ર મનથી જ મરીચિ, ભૃગુ, અંગિરસ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, દક્ષ, અત્રિ અને વસિષ્ઠને સર્જ્યા.

Verse 49

पुरस्तादसृजद्ब्रह्मा धर्मं संकल्पमेव च । इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा द्वादशादौ प्रकीर्तिताः । सह रुद्रेण संभूताः पुराणा गृहमेधिनः

આદિમાં બ્રહ્માએ ધર્મ અને સંકલ્પને સર્જ્યા. તેઓ બ્રહ્માના બાર મુખ્ય પુત્રોમાં અગ્રગણ્ય તરીકે પ્રકીર્તિત છે. તેઓ રુદ્ર સાથે જ પ્રગટ થયા—પ્રાચીન પ્રજાપતિઓ, ગૃહસ્થધર્મના ધારક।

Verse 51

तेषां द्वादश वंशाः स्युर्दिव्या देवगणान्विताः । प्रजावन्तः क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः । अथ देवासुरपित्ःन्मनुष्यांश्च चतुष्टयम् । सह रुद्रेण सिसृक्षुरंभस्येतानि वै विधिः

તેમમાંથી બાર દિવ્ય વંશો ઉત્પન્ન થયા—દેવગણોથી યુક્ત, પ્રજાવંત, ધર્મક્રિયામાં પ્રવૃત્ત અને મહર્ષિઓથી અલંકૃત. ત્યારબાદ રુદ્ર સાથે વિધાતા બ્રહ્માએ આદ્ય જળમાંથી દેવ, અસુર, પિતૃ અને મનુષ્ય—આ ચતુર્વર્ગને સર્જવા ઇચ્છા કરી.

Verse 53

स सृष्ट्यर्थं समाधाय ब्रह्मात्मानमयूयुजत् । मुखादजनयद्देवान् पित्ःंश्चैवोपपक्षतः । जघनादसुरान् सर्वान् प्रजनादपि मानुषान् । अवस्करे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे

સૃષ્ટિ માટે તેમણે સમાધિ ધારણ કરી પોતાના સ્વરૂપને બ્રહ્મભાવ સાથે યોજ્યું. તેમના મુખમાંથી દેવો ઉત્પન્ન થયા અને બાજુમાંથી પિતૃગણ પ્રગટ થયા. જઘનમાંથી સર્વ અસુરો જન્મ્યા અને જનનેન્દ્રિયમાંથી મનુષ્યો. તેમના અવશેષમાંથી, ક્ષુધાથી વ્યાકુળ રાક્ષસો જન્મ્યા.

Verse 55

पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः । सर्पा यक्षास्तथा भूता गंधर्वाः संप्रजज्ञिरे । वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसो ऽसृजत् । मुखतोजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे

તેમના પુત્રો તમસ-રજસપ્રધાન, બલવાન અને નિશાચર હતા. સર્પ, યક્ષ, ભૂત તથા ગંધર્વ પણ ઉત્પન્ન થયા. પાંખોમાંથી પક્ષીઓ સર્જાયા; વક્ષસ્થળમાંથી પાંખવાળા પ્રાણી રચાયા. મુખમાંથી મનુષ્યો ઘડાયા અને પાર্শ્વમાંથી ઉરગ (સર્પજાતિ) પણ નિર્મિત થયા.

Verse 57

औषध्यः फलमूलानि रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे । गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथंतरम्

તે પરમેશ્વરના રોમમાંથી ઔષધિઓ તથા સર્વ ફળ-મૂળ ઉત્પન્ન થયા; તેમજ પવિત્ર ગાયત્રી, ઋચાઓ, ત્રિવૃત્ સામ અને રથંતર સ્તોત્ર પણ પ્રગટ થયા.

Verse 59

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् । यजूंषि त्रैष्टुभं छंदःस्तोमं पञ्चदशं तथा । बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात् । सामानि जगतीछंदः स्तोमं सप्तदशं तथा

તેમના અગ્ર મુખમાંથી તેમણે યજ્ઞોમાં પ્રથમ અગ્નિષ્ટોમ રચ્યો; તેમજ યજુઃ મંત્રો, ત્રૈષ્ટુભ છંદ અને પંદરમો સ્તોમ પણ પ્રગટ કર્યો. તેમના દક્ષિણ મુખમાંથી બૃહત્સામ અને ઉક્થ ઉત્પન્ન થયા; તેમજ સામગાન, જગતી છંદ અને સત્તરમો સ્તોમ પણ સર્જાયા.

Verse 61

वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात् । एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च । अनुष्टुभं स वैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् । उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे

તેણે પોતાના પશ્ચિમ મુખમાંથી વૈરૂપ્ય અને અતિરાત્ર યજ્ઞો, તેમજ એકવિંશ, અથર્વણ પરંપરા સાથે આપ્તોર્યામ યાગ પણ પ્રગટ કર્યા. ઉત્તર મુખમાંથી વૈરાજ અનુષ્ટુભ છંદ ઉત્પન્ન કર્યો; અને તેના અંગોમાંથી ઉચ્ચ-નીચ અનેક પ્રકારનાં ભૂતો-પ્રાણીઓ જન્મ્યાં.

Verse 63

यक्षाः पिशाचा गंधर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः । नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगाः । अव्ययं चैव यदिदं स्थाणुस्थावरजंगमम् । तेषां वै यानि कर्माणि प्राक्सृष्टानि प्रपेदिरे

યક્ષો, પિશાચો, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓના ગણ; મનુષ્યો, કિન્નરો અને રાક્ષસો; પક્ષીઓ, પશુઓ, મૃગો અને સર્પો—સ્થાણુ-સ્થાવર-જંગમ સહિત આ સર્વ અવિનાશી સૃષ્ટિએ સૃષ્ટિના આરંભે નિર્ધારિત પોતાના-પોતાના કર્મો અને કાર્યોમાં પ્રવેશ કર્યો.

Verse 65

तान्येव ते प्रपद्यंते सृज्यमानाः पुनः पुनः । हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यंते तस्मात्तत्तस्य रोचते । महाभूतेषु नानात्वमिंद्रियार्थेषु मुक्तिषु

તેઓ વારંવાર સર્જાતા એ જ એ જ અવસ્થાઓને આશ્રય કરે છે—હિંસક-અહિંસક, મૃદુ-ક્રૂર, ધર્મ-અધર્મ તથા સત્ય-અસત્યથી આવૃત. એવા સંસ્કારોથી ભાવિત થઈ તેઓ પોતાના-પોતાના માર્ગે પ્રવર્તે છે; તેથી દરેકને પોતાના સ્વભાવને અનુરૂપ જ પ્રિય લાગે છે. આથી મહાભૂતોમાં, ઇન્દ્રિયવિષયોમાં અને મુક્તિમાર્ગોમાં પણ નાનાત્વ ઉપજે છે.

Verse 67

विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधत्स्वयम् । नाम रूपं च भूतानां प्राकृतानां प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे ऽसौ पितामहः । आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु वृत्तयः

ધાતા બ્રહ્માએ સ્વયં સર્વ ભૂતોના વિનિયોગ—તેમના-તેમના કાર્યો—નક્કી કર્યા, અને પ્રાકૃત તત્ત્વોના નામ-રૂપ નિર્ધારિત કરીને પ્રપંચની વિવિધતા વિસ્તારી. આરંભમાં તે પિતામહે વેદશબ્દોમાંથી જ આ સંજ્ઞાઓ રચી—આર્ષ નામો તથા વેદોમાં પ્રચલિત વૃત્તિ-પ્રયોગો પણ.

Verse 69

शर्वर्यंते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददावजः । यथर्तावृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यंते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु । इत्येष करणोद्भूतो लोकसर्गस्स्वयंभुवः

પ્રલય-રાત્રિના અંતે અજ (અજન્મા પ્રભુ) એ આ જીવોને અગાઉ જેવાં જ તે જ કરણો અને સામર્થ્યો ફરી આપ્યાં. જેમ ઋતુઓનાં લક્ષણો ક્રમમાં નાનારૂપે ફરી ફરી દેખાય છે, તેમ યુગોના આરંભે પણ એ જ ભાવ-અવસ્થાઓ પુનઃ પ્રગટ થાય છે. આ રીતે કરણોથી ઉદ્ભવેલો સ્વયંભૂ લોકસર્ગ વર્ણવાયો છે.

Verse 71

महदाद्योविशेषांतो विकारः प्रकृतेः स्वयम् । चंद्रसूर्यप्रभाजुष्टो ग्रहनक्षत्रमंडितः । नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च स मंडितः । परैश्च विविधैरम्यैस्स्फीतैर्जनपदैस्तथा

મહત્ થી લઈને વિશેષો (સ્થૂલ તત્ત્વો) સુધી આ સમગ્ર જગત પ્રકૃતિનો સ્વયં વિકર છે. ચંદ્ર-સૂર્યની પ્રભાથી શોભિત, ગ્રહ-નક્ષત્રોથી અલંકૃત; નદીઓ, સમુદ્રો અને પર્વતોથી સજ્જ, તેમજ અન્ય અનેક વિવિધ, રમ્ય અને સમૃદ્ધ જનપદોથી વિભૂષિત છે।

Verse 73

तस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित् । अव्यक्तबीजप्रभव ईश्वरानुग्रहे स्थितः । बुद्धिस्कंधमहाशाख इन्द्रियांतरकोटरः । महाभूतप्रमाणश्च विशेषामलपल्लवः

તે બ્રહ્મવનમાં સર્વજ્ઞ બ્રહ્મા અવ્યક્તરૂપે વિચરે છે. અવ્યક્ત-બીજમાંથી ઉત્પન્ન થઈ તેઓ માત્ર ઈશ્વરના અનુગ્રહથી સ્થિત છે. બુદ્ધિ તેનો કાંડ છે, વિકારો તેની મહાશાખાઓ છે, ઇન્દ્રિયોના આંતરિક કોટરો તેના અંતર્ગુહ્ય ભાગ છે; મહાભૂતો તેનું પ્રમાણ છે અને નિર્મળ વિશેષો તેના પલ્લવ છે।

Verse 75

धर्माधर्मसुपुष्पाढ्यः सुखदुःखफलोदयः । आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः । द्यां मूर्धानं तस्य विप्रा वदंति खं वै नाभिं चंद्रसूर्यौ च नेत्रे । दिशः श्रोत्रे चरणौ च क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

ધર્મ-અધર્મના સુપુષ્પોથી સમૃદ્ધ અને સુખ-દુઃખના ફળો ઉપજાવતો તે સનાતન બ્રહ્મવૃક્ષ સર્વ ભૂતોની આજિવિકા છે. વિપ્રો કહે છે—દ્યુલોક તેનું મસ્તક, આકાશ તેની નાભિ; ચંદ્ર-સૂર્ય તેના નેત્ર; દિશાઓ તેના કાન અને પૃથ્વી તેના ચરણ. તે અચિંત્ય સ્વરૂપ સર્વભૂતનો પ્રેરક અને નિયંતા છે।

Verse 77

वक्त्रात्तस्य ब्रह्मणास्संप्रसूतास्तद्वक्षसः क्षत्रियाः पूर्वभागात् । वैश्या उरुभ्यां तस्य पद्भ्यां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः

તેના મુખમાંથી બ્રાહ્મણો ઉત્પન્ન થયા; તેના વક્ષના પૂર્વભાગમાંથી ક્ષત્રિયો. તેના ઊરુમાંથી વૈશ્યો અને તેના પગમાંથી શૂદ્રો પ્રગટ થયા. આ રીતે સર્વ વર્ણો તેના જ ગાત્રમાંથી પ્રાદુર્ભૂત થયા।