शिवतत्त्वे परापरभावविचारः (Inquiry into Śiva’s Principle and the Parā–Aparā Paradox)
અધ્યાય 30માં ઋષિઓ કહે છે કે શિવ‑શિવાના અદ્ભુત કાર્યો એટલા ગૂઢ છે કે દેવતાઓને પણ સમજવા કઠિન પડે છે, તેથી જ્ઞાનમાં ગૂંચવણ થાય છે. પછી સ્થાપિત થાય છે કે બ્રહ્મા વગેરે સૃષ્ટિ‑સ્થિતિ‑પ્રલયના કર્તા હોવા છતાં શિવના અનુગ્રહ‑નિગ્રહથી જ કાર્ય કરે છે; તેથી તેઓ શિવના અધિન છે. શિવ કોઈના અનુગ્રહ કે દંડનો વિષય નથી; તેમનું ઐશ્વર્ય સંપૂર્ણ અનાયત્ત, સ્વભાવસિદ્ધ સ્વાતંત્ર્ય છે. પરંતુ મૂર્તિમત્વ કારણત્વ અને પરતંત્રતાનો સંકેત આપે તેમ લાગે છે—અહીં તાત્ત્વિક તણાવ ઊભો થાય છે. શાસ્ત્રમાં પર અને અપર—બે ભાવ કહેવામાં આવે છે; એક જ તત્ત્વમાં બંને કેવી રીતે એકરૂપ? પરમ સ્વરૂપ નિષ્ફલ/નિષ્ક્રિય હોય તો એ જ સત્તા સકલ/પ્રગટ કેવી રીતે બને? શિવ જો સ્વભાવ ઉલટાવી શકે તો નિત્ય‑અનિત્ય ભેદ પણ નષ્ટ થઈ જાય; તેથી પ્રાકટ્ય અવिरोधી સ્વભાવ અનુસાર જ છે. અંતે સૂત્ર—એક સકલ મૂર્તાત્મા તત્ત્વ અને એક નિષ્ફલ અવ્યક્ત શિવ; અને સકલનો અધિષ્ઠાતા શિવ જ છે।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । चरितानि विचित्राणि गृह्याणि गहनानि च । दुर्विज्ञेयानि देवैश्च मोहयंति मनांसि नः
ઋષિઓએ કહ્યું: આ ચરિત્રો અદ્ભુત, સૂક્ષ્મ અને ગહન છે. દેવોને પણ દુર્વિજ્ઞેય છે અને અમારા મનને મોહીત કરે છે.
Verse 2
शिवयोस्तत्त्वसम्बन्धे न दोष उपलभ्यते । चरितैः प्राकृतो भावस्तयोरपि विभाव्यते
શિવ અને શક્તિના તત્ત્વ-સંબંધમાં કોઈ દોષ મળતો નથી. છતાં તેમના દિવ્ય ચરિત્રોથી તેમામાં પણ લોકવત્ ભાવ (ઉપદેશ અને ભક્તિ માટે) સમજાવવામાં આવે છે.
Verse 3
ब्रह्मादयो ऽपि लोकानां सृष्टिस्थित्यन्तहेतवः । निग्रहानुग्रहौ प्राप्य शिवस्य वशवर्तिनः
બ્રહ્મા આદિ દેવો પણ લોકોની સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયના નિમિત્તકારણ બનીને, શિવના નિગ્રહ અને અનુગ્રહને પ્રાપ્ત કર્યા પછી જ પ્રવર્તે છે; તેથી તેઓ સર્વે શિવના વશવર્તી છે.
Verse 4
शिवः पुनर्न कस्यापि निग्रहानुग्रहास्पदम् । अतो ऽनायत्तमैश्वर्यं तस्यैवेति विनिश्चितम्
પરંતુ શિવ કોઈના પણ નિગ્રહ કે અનુગ્રહના વિષય નથી. તેથી નિશ્ચિત છે કે સ્વતંત્ર અને પરાવલંબનરહિત ઐશ્વર્ય માત્ર તેમનું જ છે.
Verse 5
यद्येवमीदृशैश्वर्यं तत्तु स्वातन्त्र्यलक्षणम् । स्वभावसिद्धं चैतस्य मूर्तिमत्तास्पदं भवेत्
જો આવું ઐશ્વર્ય હોય, તો તેનું લક્ષણ પરમ સ્વાતંત્ર્ય છે. અને તે સ્વભાવસિદ્ધ હોવાથી, તે જ તેમની મૂર્તિમત્તા—રૂપધારણ—નો આધાર બને છે.
Verse 6
न मूर्तिश्च स्वतंत्रस्य घटते मूलहेतुना । मूर्तेरपि च कार्यत्वात्तत्सिद्धिः स्यादहैतुकी
સ્વતંત્ર પ્રભુની મૂર્તિ મૂળ કારણથી ઉત્પન્ન થાય છે—એવું સ્થાપિત થતું નથી. અને મૂર્તિ પણ કાર્યસ્વરૂપ હોવાથી તેને પરમ તત્ત્વ માનવું અહેતુક અને અસંગત બને.
Verse 7
सर्वत्र परमो भावो ऽपरमश्चान्य उच्यते । परमापरमौ भावौ कथमेकत्र संगतौ
સર્વત્ર પરમ તત્ત્વને ‘પર’ (અતીત) કહેવામાં આવે છે, અને તેને ‘અપર’ (સન્નિહિત) પણ કહે છે. તો ‘પર’ અને ‘અપર’—આ બે ભાવ એક જમાં કેવી રીતે સંગત થાય?
Verse 8
निष्फलो हि स्वभावो ऽस्य परमः परमात्मनः । स एव सकलः कस्मात्स्वभावो ह्यविपर्ययः
આ પરમાત્માનો પરમ સ્વભાવ નિષ્ક્રિય અને નિષ્ફલ, કર્મફળાતીત છે. તો પછી એ જ તત્ત્વને ‘સકલ’—ગુણલક્ષણોથી પ્રગટ—કેમ કહે છે? કારણ કે તેનો સ્વભાવ અવિપર્યય, કદી વિરુદ્ધ થતો નથી.
Verse 9
स्वभावो विपरीतश्चेत्स्वतंत्रः स्वेच्छया यदि । न करोति किमीशानो नित्यानित्यविपर्ययम्
જો ઈશાનનો સ્વભાવ વિપરીત હોત અને તે સ્વઇચ્છાથી સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર રીતે વર્તતો હોત, તો પરમેશ્વર નિત્ય અને અનિત્યની વ્યવસ્થાને કેમ ન ઉલટાવી દેતો?
Verse 10
मूर्तात्मा सकलः कश्चित्स चान्यो निष्फलः शिवः । शिवेनाधिष्ठितश्चेति सर्वत्र लघु कथ्यते
સર્વત્ર સંક્ષેપમાં એમ કહેવામાં આવે છે—એક તરફ મૂર્ત, સકલ (પ્રગટ) તત્ત્વ છે; બીજી તરફ તેનાથી ભિન્ન નિષ્ફલ (નિર્વિકાર) શિવ છે. અને તે મૂર્ત તત્ત્વ શિવ દ્વારા અધિષ્ઠિત તથા નિયંત્રિત છે.
Verse 11
मूर्त्यात्मैव तदा मूर्तिः शिवस्यास्य भवेदिति । तस्य मूर्तौ मूर्तिमतोः पारतंत्र्यं हि निश्चितम्
ત્યારે આ મૂર્તિ જ શિવનું મૂર્ત્યાત્મા—સ્વરૂપ—બને છે, એમ ઘોષિત છે; અને તે મૂર્તિમાં મૂર્તિમાનનું તે રૂપ પર આધાર (પારતંત્ર્ય) નિશ્ચિત રીતે સ્થાપિત થાય છે।
Verse 12
अन्यथा निरपेक्षेण मूर्तिः स्वीक्रियते कथम् । मूर्तिस्वीकरणं तस्मान्मूर्तौ साध्यफलेप्सया
નહિતર જે સર્વથા નિરપેક્ષ છે તે મૂર્તિને કેવી રીતે સ્વીકારે? તેથી સાધ્ય ફળસિદ્ધિ માટે, સાધકોની ઇષ્ટપ્રાપ્તિ હેતુ, તે મૂર્તિમાં જ મૂર્તિ-સ્વીકાર થાય છે।
Verse 13
न हि स्वेच्छाशरीरत्वं स्वातंत्र्यायोपपद्यते । स्वेच्छैव तादृशी पुंसां यस्मात्कर्मानुसारिणी
માત્ર પોતાની ઇચ્છાથી રચાયેલું શરીર હોવું એ સાચું સ્વાતંત્ર્ય નથી. કારણ કે દેહધારીઓની ‘ઇચ્છા’ એવી જ હોય છે—તે કર્મના અનુસરણમાં ચાલે છે।
Verse 14
स्वीकर्तुं स्वेच्छया देहं हातुं च प्रभवन्त्युत । ब्रह्मादयः पिशाचांताः किं ते कर्मातिवर्तिनः
તેઓ પોતાની ઇચ્છાથી દેહ ધારણ કરવા અને તેને ત્યાગવા પણ સમર્થ છે. બ્રહ્મા આદિ દેવોથી લઈને પિશાચો સુધી—શું તેઓ કર્મને અતિક્રમ કરી શકે?
Verse 15
इच्छया देहनिर्माणमिन्द्रजालोपमं विदुः । अणिमादिगुणैश्वर्यवशीकारानतिक्रमात्
ઇચ્છામાત્રથી દેહ-નિર્માણને ઇન્દ્રજાળ સમાન જાણવામાં આવે છે. કારણ કે અણિમા આદિ ગુણ-ઐશ્વર્ય અને વશીકરણ-શક્તિના સામર્થ્યથી સામાન્ય મર્યાદાઓનું અતિક્રમણ થાય છે।
Verse 16
विश्वरूपं दधद्विष्णुर्दधीचेन महर्षिणा । युध्यता समुपालब्धस्तद्रूपं दधता स्वयम्
જ્યારે વિષ્ણુએ વિશ્વરૂપ ધારણ કર્યું, ત્યારે મહર્ષિ દધીચિ યુદ્ધમાં તેમને સામનો કર્યો; અને એ જ રૂપ પોતે ધારણ કરીને વિરોધ માટે ઊભા રહ્યા।
Verse 17
सर्वस्मादधिकस्यापि शिवस्य परमात्मनः । शरीरवत्तयान्यात्मसाधर्म्यं प्रतिभाति नः
અમને એવું જણાય છે કે સર્વથી ઉચ્ચ પરમાત્મા શિવ વિષે પણ, જ્યારે તેમને શરીરવાળા તરીકે કહેવામાં આવે છે, ત્યારે દેહધારી જીવોથી કંઈક સાધર્મ્ય દેખાય છે।
Verse 18
सर्वानुग्राहकं प्राहुश्शिवं परमकारणम् । स निर्गृह्णाति देवानां सर्वानुग्राहकः कथम्
તેઓ શિવને પરમકારણ અને સર્વાનુગ્રાહક કહે છે; તો પછી એ સર્વકૃપાળુ પ્રભુ દેવતાઓને પણ કેવી રીતે નિયંત્રિત કરે છે?
Verse 19
चिच्छेद बहुशो देवो ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः । शिवनिन्दां प्रकुर्वंतं पुत्रेति कुमतेर्हठात्
ત્યારે દેવ શિવે બ્રહ્માનું પાંચમું મસ્તક વારંવાર કાપી નાખ્યું; કારણ કે તે કુમતિ હઠપૂર્વક શિવની નિંદા કરતો અને નિર્લજ્જપણે તેમને ‘પુત્ર’ કહેતો હતો।
Verse 20
विष्णोरपि नृसिंहस्य रभसा शरभाकृतिः । बिभेद पद्भ्यामाक्रम्य हृदयं नखरैः खरैः
વિષ્ણુના ઉગ્ર નૃસિંહ રૂપને પણ તે ધક્કાના વેગમાં શરભાકાર પ્રાકટ્યે દબાવી દીધો; પગથી કચડી, તીક્ષ્ણ નખોથી તેનું હૃદય ફાડી નાખ્યું।
Verse 21
देवस्त्रीषु च देवेषु दक्षस्याध्वरकारणात् । वीरेण वीरभद्रेण न हि कश्चिददण्डितः
દક્ષના યજ્ઞના કારણે દેવસ્ત્રીઓ અને દેવોમાં એવો કોઈ ન રહ્યો જેને તે વીર વીર્ભદ્રે દંડિત ન કર્યો હોય.
Verse 22
पुरत्रयं च सस्त्रीकं सदैत्यं सह बालकैः । क्षणेनैकेन देवेन नेत्राग्नेरिंधनीकृतम्
તે એક દેવ (શિવ)એ એક ક્ષણમાં ત્રિપુરને—સ્ત્રીઓসহ, દૈત્યોসহ અને બાળકોসহ—પોતાના નેત્રાગ્નિનું ઇંધણ બનાવી દીધું.
Verse 23
प्रजानां रतिहेतुश्च कामो रतिपतिस्स्वयम् । क्रोशतामेव देवानां हुतो नेत्रहुताशने
પ્રજાઓની રતિનું કારણ અને સ્વયં રતિપતિ કામ—દેવોના આર્તનાદ વચ્ચે નેત્રજ અગ્નિમાં દગ્ધ થઈ ભસ્મ થયો।
Verse 24
गावश्च कश्चिद्दुग्धौघं स्रवन्त्यो मूर्ध्नि खेचराः । सरुषा प्रेक्ष्य देवेन तत्क्षणे भस्मसात्कृतः
એક ખેચરે ગાયો દ્વારા પ્રભુના મસ્તક પર દૂધનો પ્રવાહ વરસાવ્યો; પરંતુ દેવ ક્રોધથી નજર કરતાં જ તે ક્ષણે ભસ્મ થયો।
Verse 25
जलंधरासुरो दीर्णश्चक्रीकृत्य जलं पदा । बद्ध्वानंतेन यो विष्णुं चिक्षेप शतयोजनम्
અસુર જલંધરે ગર્વથી પગ વડે જળને ચક્રરૂપે મથ્યું; પછી અનંત દ્વારા વિષ્ણુને બાંધી સો યોજન દૂર ફેંકી દીધો।
Verse 26
तमेव जलसंधायी शूलेनैव जघान सः । तच्चक्रं तपसा लब्ध्वा लब्धवीर्यो हरिस्सदा
ત્યારે જલસંધાયીએ તેને માત્ર શૂલથી જ ઘાત કરી પાડી દીધો. અને હરિએ તપસ્યા દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલું તે ચક્ર મેળવી, સદા તપોબલજન્ય પરાક્રમથી યુક્ત રહ્યો.
Verse 27
जिघांसतां सुरारीणां कुलं निर्घृणचेतसाम् । त्रिशूलेनान्धकस्योरः शिखिनैवोपतापितम्
દેવોના શત્રુ, નિર્દયચિત્ત અને વધકામિ અસુરકુલનો નાશ કરવા અંધકનું વક્ષ ત્રિશૂલથી ભેદાઈ અગ્નિ સમું દગ્ધ થયું।
Verse 28
कण्ठात्कालांगनां सृष्ट्वा दारको ऽपि निपातितः । कौशिकीं जनयित्वा तु गौर्यास्त्वक्कोशगोचराम्
પોતાના કણ્ઠમાંથી કાળવર્ણ કન્યા (કાળી)ને સર્જી, દારક નામનો બાળક પણ પાતાળ થયો. ત્યારબાદ ગૌરીના ત્વક્-કોશમાંથી પ્રગટ થનારી કૌશિકી ઉત્પન્ન થઈ।
Verse 29
शुंभस्सह निशुंभेन प्रापितो मरणं रणे । श्रुतं च महदाख्यानं स्कान्दे स्कन्दसमाश्रयम्
શુંભ નિશુંભ સહિત રણમાં મરણને પામ્યો. અને સ્કંદપુરાણમાં સ્કંદના પ્રામાણ્ય પર આધારિત આ મહાન આખ્યાન પણ શ્રવણ થયું।
Verse 30
वधार्थे तारकाख्यस्य दैत्येन्द्रस्येन्द्रविद्विषः । ब्रह्मणाभ्यर्थितो देवो मन्दरान्तःपुरं गतः
ઇન્દ્રના શત્રુ દૈત્યેન્દ્ર તારકના વધાર્થે, બ્રહ્માની પ્રાર્થનાથી દેવ (શિવ) મંદરનાં અંતઃપુરમાં ગયા।
Verse 31
विहृत्य सुचिरं देव्या विहारा ऽतिप्रसङ्गतः । रसां रसातलं नीतामिव कृत्वाभिधां ततः
દેવી સાથે લાંબા સમય સુધી વિહાર કરીને તે આનંદ-રસમાં અતિશય આસક્ત થયો; પછી ‘રસા’ નામવાળી તેણીને જાણે રસાતલમાં લઈ જવામાં આવી હોય તેમ કરી દીધું।
Verse 32
देवीं च वंचयंस्तस्यां स्ववीर्यमतिदुर्वहम् । अविसृज्य विसृज्याग्नौ हविः पूतमिवामृतम्
તે પ્રસંગે દેવીને વંચાવી તેણે પોતાનું અતિ દુર્ધર્ષ વીર્ય તેમાં ન છોડ્યું; પરંતુ અગ્નિમાં અર્પણ કર્યું—જેમ શુદ્ધ થયેલું હવિ, અમૃત સમાન।
Verse 33
गंगादिष्वपि निक्षिप्य वह्निद्वारा तदंशतः । तत्समाहृत्य शनकैस्तोकंस्तोकमितस्ततः
તેના અંશો ગંગા વગેરે પવિત્ર જળોમાં નાંખી અને અગ્નિ દ્વારા પણ અર્પણ કરીને, પછી તેમણે તેને ધીમે ધીમે—અહીંથી ત્યાંથી—થોડું થોડું કરીને એકત્ર કર્યું।
Verse 34
स्वाहया कृत्तिकारूपात्स्वभर्त्रा रममाणया । सुवर्णीभूतया न्यस्तं मेरौ शरवणे क्वचित्
એક વખત સ્વાહાએ કૃત્તિકાઓનું રૂપ ધારણ કરીને પોતાના પતિ સાથે રમતાં રમતાં સુવર્ણપ્રભા જેવી બની; અને ક્યારેક મેરુ પર શરવણમાં (રીડની શય્યા પર) તેને સ્થાપિત કર્યું।
Verse 35
संदीपयित्वा कालेन तस्य भासा दिशो दश । रञ्जयित्वा गिरीन्सर्वान्कांचनीकृत्य मेरुणा
સમય જતાં તેની કાંતિ પ્રજ્વલિત થઈ દસ દિશાઓને પ્રકાશિત કરવા લાગી; તેણે સર્વ પર્વતોને તેજથી રંજિત કર્યા, અને મેરુ પણ જાણે કાંચનમય બની ગયો।
Verse 36
ततश्चिरेण कालेन संजाते तत्र तेजसि । कुमारे सुकुमारांगे कुमाराणां निदर्शने
પછી લાંબા સમય પછી ત્યાં તે દિવ્ય તેજ સંપૂર્ણ રીતે પ્રગટ થયું; ત્યારે અતિ સુકુમાર અંગોવાળો એક દિવ્ય કુમાર પ્રાદુર્ભૂત થયો—બધા કુમારોમાં આદર્શ અને દૃશ્ય નિદર્શનરૂપે।
Verse 37
तच्छैशवं स्वरूपं च तस्य दृष्ट्वा मनोहरम् । सह देवसुरैर्लोकैर्विस्मिते च विमोहिते
તેણું તે મનોહર બાળરૂપ જોઈને, દેવો અને અસુરો સહિત સર્વ લોક આશ્ચર્યચકિત અને સંપૂર્ણ મોહીત થઈ ગયા।
Verse 38
देवो ऽपि स्वयमायातः पुत्रदर्शनलालसः । सह देव्यांकमारोप्य ततो ऽस्य स्मेरमाननम्
ત્યારે પ્રભુ સ્વયં પુત્રદર્શનની લાલસાથી ત્યાં આવ્યા. દેવી સાથે બાળકને તેના અંકમાં બેસાડીને, પછી તેના મંદ સ્મિતવાળા મુખને નિહાળ્યું।
Verse 39
पीतामृतमिव स्नेहविवशेनान्तरात्मना । देवेष्वपि च पश्यत्सु वीतरागैस्तपस्विभिः
જાણે અમૃત પી રહ્યો હોય તેમ—સ્નેહથી વશ થયેલી તેની અંતરાત્મા તે આનંદમાં લીન થઈ ગઈ; દેવો જોઈ રહ્યા હતા અને વૈરાગ્યવાન તપસ્વીઓ પણ સાક્ષી હતા।
Verse 40
स्वस्य वक्षःस्थले स्वैरं नर्तयित्वा कुमारकम् । अनुभूय च तत्क्रीडां संभाव्य च परस्परम्
પોતાના વક્ષસ્થળ પર કુમારકને સ્વચ્છંદે નચાવી, તેની ક્રીડાનો આનંદ અનુભવી, તેઓ બંને પરસ્પર સ્નેહ અને ગૌરવથી એકબીજાને નિહાળવા લાગ્યા।
Verse 41
स्तन्यमाज्ञापयन्देव्याः पाययित्वामृतोपमम् । तवावतारो जगतां हितायेत्यनुशास्य च
તેણે દેવીએ સ્તન્ય આપવાનું આદેશ આપ્યો; તને અમૃતસમાન દૂધ પિવડાવી પછી ઉપદેશ આપ્યો—“તારો આ અવતાર જગતના હિત માટે છે।”
Verse 42
स्वयन्देवश्च देवी च न तृप्तिमुपजग्मतुः । ततः शक्रेण संधाय बिभ्यता तारकासुरात्
તથાપિ સ્વયંભૂ દેવ અને દેવી તૃપ્ત ન થયા. ત્યારબાદ તારકાસુરથી ભયભીત થઈ શક્ર (ઇન્દ્ર) સંધિ બાંધી (કરાર કરીને) આવ્યો।
Verse 43
कारयित्वाभिषेकं च सेनापत्ये दिवौकसाम् । पुत्रमन्तरतः कृत्वा देवेन त्रिपुरद्विषा
દેવતાઓની સેનાપતિપદની અભિષેકવિધિ કરાવી, ત્રિપુરદ્વેષી ભગવાન શિવે પોતાના પુત્રને તેમની વચ્ચે રાખીને (દેવસેનાના અગ્રમાં) સ્થાપિત કર્યો।
Verse 44
स्वयमंतर्हितेनैव स्कन्दमिन्द्रादिरक्षितम् । तच्छक्त्या क्रौञ्चभेदिन्या युधि कालाग्निकल्पया
પોતે અંતર્હિત થતાં સ્કંદનું રક્ષણ ઇન્દ્ર વગેરે દેવોએ કર્યું; અને યુદ્ધમાં એ જ ક્રૌંચભેદિની, યુગાંત અગ્નિસમાન શક્તિના બળે તે વિજયી થયો।
Verse 45
छेदितं तारकस्यापि शिरश्शक्रभिया सह । स्तुतिं चक्रुर्विशेषेण हरिधातृमुखाः सुराः
તારકનું શિર કાપાતાં જ શક્ર (ઇન્દ્ર)નો ભય પણ કાપી નખાયો; ત્યારબાદ હરિ અને ધાતૃ (બ્રહ્મા)ના નેતૃત્વમાં દેવોએ વિશેષ રીતે મહાસ્તુતિ કરી।
Verse 46
तथा रक्षोधिपः साक्षाद्रावणो बलगर्वितः । उद्धरन्स्वभुजैर्दीर्घैः कैलासं गिरिमात्मनः
એ જ રીતે રાક્ષસોના અધિપતિ રાવણ બળના ગર્વથી મત્ત થઈ, પોતાની લાંબી ભુજાઓથી પોતાના જ પર્વત કૈલાસને ઉખેડી ઉઠાવવા લાગ્યો।
Verse 47
तदागो ऽसहमानस्य देवदेवस्य शूलिनः । पदांगुष्ठपरिस्पन्दान्ममज्ज मृदितो भुवि
તે અપરાધ સહન ન થતાં દેવદેવ ત્રિશૂલધારી શિવે પોતાના પાદાંગુષ્ઠનું માત્ર અલ્પ સ્પંદન કર્યું; અને અપરાધી ચકનાચૂર થઈ ધરતીમાં ધસી ગયો.
Verse 48
बटोः केनचिदर्थेन स्वाश्रितस्य गतायुषः । त्वरयागत्य देवेन पादांतं गमितोन्तकः
પોતાના આશ્રિત એવા બટુના એક કાર્ય માટે—જેનુ આયુષ્ય પૂર્ણ થયું હતું—યમ ત્વરાથી ત્યાં આવ્યો; પરંતુ પ્રભુએ તેને પોતાના ચરણાંત સુધી દોરી પાડી નિષ્પ્રભ કરી દીધો.
Verse 49
स्ववाहनमविज्ञाय वृषेन्द्रं वडवानलः । सगलग्रहमानीतस्ततो ऽस्त्येकोदकं जगत्
પોતાના જ વાહન એવા વૃષેન્દ્રને ન ઓળખીને વડવાનલે સમગ્ર લોકમંડળને ગળી અંદર ખેંચી લીધું; તેથી જગત એક જ જલવિસ્તાર બની ગયું.
Verse 50
अलोकविदितैस्तैस्तैर्वृत्तैरानन्दसुन्दरैः । अंगहारस्वसेनेदमसकृच्चालितं जगत्
સામાન્ય લોકને અજાણ, પરંતુ આનંદસૌંદર્યથી ભરપૂર એવા તે તે વૃત્તો દ્વારા પ્રભુની અંગહાર-સ્વસેનાએ આ જગતને વારંવાર ચલિત કર્યું.
Verse 51
शान्त एव सदा सर्वमनुगृह्णाति चेच्छिवः । सर्वाणि पूरयेदेव कथं शक्तेन मोचयेत्
જો સદા શાંત શિવ સર્વને સતત અનુગ્રહ કરે છે અને બધું પૂર્ણ કરે છે, તો તેમને કોઈ શક્તિ કેવી રીતે રોકી શકે? અને બીજો કોણ મુક્તિ આપે એવો દાવો કરી શકે?
Verse 52
अनादिकर्म वैचित्र्यमपि नात्र नियामकम् । कारणं खलु कर्मापि भवेदीश्वरकारितम्
અહીં અનાદિ કર્મોની વિવિધતા જ અંતિમ નિયામક નથી. કર્મ પણ કારણ બને છે, પરંતુ તે ઈશ્વરની પ્રેરણા અને નિયંત્રણ હેઠળ હોય ત્યારે જ.
Verse 53
किमत्र बहुनोक्तेन नास्तिक्यं हेतुकारकम् । यथा ह्याशु निवर्तेत तथा कथय मारुत
અહીં ઘણું કહેવાનો શું લાભ? માત્ર વાદજન્ય નાસ્તિક્ય જ કારણ બને છે. હે મારુત, તે કેવી રીતે ઝડપથી નિવૃત્ત થાય તે કહો.
Frequently Asked Questions
In the sampled opening, the chapter is framed less as a discrete mythic episode and more as a philosophical inquiry prompted by the sages’ confusion over Śiva–Śivā’s extraordinary deeds and their implications.
They function as theological markers of hierarchy: cosmic rulers like Brahmā operate through Śiva’s capacity to restrain and to bestow favor, whereas Śiva himself is not subject to any higher agent’s nigraha/anugraha.
The chapter foregrounds the niṣphala (actionless/transcendent) Śiva alongside a sakala/mūrta (manifest, embodied) principle, insisting that manifestation is upheld by Śiva without negating his intrinsic svātantrya.