शैवधर्मप्रशंसा तथा पञ्चविधसाधनविभागः / Praise of Śaiva Dharma and the Fivefold Classification of Practice

Verse 1

ऋषय ऊचुः । किं तच्छ्रेष्टमनुष्ठानं मोक्षो येनपरोक्षितः । तत्तस्य साधनं चाद्य वक्तुमर्हसि मारुत

ઋષિઓએ કહ્યું: કયું તે શ્રેષ્ઠ અનુષ્ઠાન છે, જેના દ્વારા મોક્ષ પ્રત્યક્ષ થાય છે? અને તેને પ્રાપ્ત કરવાનો સાધન શું? હે મારુત, હવે કહો.

Verse 2

वायुरुवाच । शैवो हि परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः । यत्रापरोक्षो लक्ष्येत साक्षान्मोक्षप्रदः शिवः

વાયુએ કહ્યું: શૈવધર્મ જ પરમ ધર્મ છે, શ્રેષ્ઠ અનુષ્ઠાન તરીકે ઓળખાય છે; કારણ કે તેમાં શિવ અપરોક્ષ રીતે પ્રત્યક્ષ અનુભૂતિમાં આવે છે, અને એ સాక్షાત્ શિવ જ મોક્ષ આપે છે.

Verse 3

स तु पञ्चविधो ज्ञेयः पञ्चभिः पर्वभिः क्रमात् । क्रियातपोजपध्यानज्ञानात्मभिरनुत्तरैः

એ સાધના પાંચવિધ જાણવી; તે ક્રમે પાંચ પડાવમાં પ્રગટે છે—ઉત્તમ ક્રિયા, તપ, જપ, ધ્યાન અને મુક્તિદાયક જ્ઞાન.

Verse 4

तैरेव सोत्तरैस्सिद्धो धर्मस्तु परमो मतः । परोक्षमपरोक्षं च ज्ञानं यत्र च मोक्षदम्

તે ઉપદેશો અને તેમના ઉચ્ચતર તાત્પર્ય સાથે પરમ ધર્મ સિદ્ધ થાય છે. ત્યાં પરોક્ષ (શાસ્ત્રીય) અને અપરોક્ષ (સાક્ષાત્કાર) બંને જ્ઞાન મળે છે—જે મોક્ષ આપે છે.

Verse 5

परमो ऽपरमश्चोभौ धर्मौ हि श्रुतिचोदितौ । धर्मशब्दाभिधेयेर्थे प्रमाणं श्रुतिरेव नः

પરમ અને અપારમ—બન્ને ધર્મો શ્રુતિ દ્વારા જ નિર્દેશિત છે. ‘ધર્મ’ શબ્દના અભિપ્રેત અર્થ માટે અમારું પ્રમાણ માત્ર શ્રુતિ જ છે.

Verse 6

परमो योगपर्यन्तो धर्मः श्रुतिशिरोगतः । धर्मस्त्वपरमस्तद्वदधः श्रुतिमुखोत्थितः

યોગપર્યંત પરમ ધર્મ શ્રુતિના શિરોભાગમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. એ જ રીતે તેના નીચેના ગૌણ ધર્મો શ્રુતિના મુખમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા કહેવાય છે.

Verse 7

अपश्वात्माधिकारत्वाद्यो धरमः परमो मतः । साधारणस्ततो ऽन्यस्तु सर्वेषामधिकारतः

જે ધર્મ ‘પરમ’ માનવામાં આવ્યો છે, તે અપશુ-સ્વભાવવાળા સંયમી આત્માના અધિકારને કારણે પરમ કહેવાય છે. પરંતુ તેનાથી ભિન્ન એક ‘સાધારણ’ ધર્મ છે, જે અધિકારતઃ સર્વેને લાગુ પડે છે.

Verse 8

स चायं परमो धर्मः परधर्मस्य साधनम् । धर्मशास्त्रादिभिस्सम्यक्सांग एवोपबृंहितः

અને આ જ પરમ ધર્મ પરધર્મ (મોક્ષધર્મ) પ્રાપ્ત કરવાનો સાધન છે. ધર્મશાસ્ત્ર વગેરે પ્રમાણગ્રંથો દ્વારા તે સર્વ અંગો સહિત યોગ્ય રીતે પોષિત અને સમર્થિત છે.

Verse 9

शैवो यः परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः । इतिहासपुराणाभ्यां कथंचिदुपबृंहितः

જે શૈવ પરમ ધર્મ ‘શ્રેષ્ઠ અનુષ્ઠાન’ તરીકે કહેવાય છે, તે ઇતિહાસ અને પુરાણો દ્વારા કંઈક અંશે વિસ્તૃત અને સમર્થિત થાય છે.

Verse 10

शैवागमैस्तु संपन्नः सहांगोपांविस्तरः । तत्संस्काराधिकारैश्च सम्यगेवोपबृंहितः

આ શૈવ આગમોથી સમ્પન્ન છે, તેમના અંગ-ઉપાંગોના વિસ્તૃત વિધાનসহ. તેમજ તે પરંપરાના સંસ્કાર અને અધિકાર-નિયમોથી તે યોગ્ય રીતે પરિશોધિત અને પોષિત છે.

Verse 11

शैवागमो हि द्विविधः श्रौतो ऽश्रौतश्च संस्कृतः । श्रुतिसारमयः श्रौतस्स्वतंत्र इतरो मतः

શૈવ આગમ દ્વિવિધ કહેવાય છે—શ્રૌત (વૈદિક) અને અશ્રૌત. શ્રૌત પરંપરા શ્રુતિસારમય છે; બીજી પરંપરા અધિકાર અને વિધિમાં સ્વતંત્ર માનવામાં આવે છે।

Verse 12

स्वतंत्रो दशधा पूर्वं तथाष्टादशधा पुनः । कामिकादिसमाख्याभिस्सिद्धः सिद्धान्तसंज्ञितः

આ શૈવ ઉપદેશ સ્વપ્રમાણ છે—પૂર્વે દશવિધ અને પછી ફરી અષ્ટાદશવિધ રીતે પ્રસ્તુત થયો. કામિક વગેરે નામોથી સિદ્ધ થયેલ હોવાથી તેને ‘સિદ્ધાંત’ કહેવાય છે।

Verse 13

श्रुतिसारमयो यस्तु शतकोटिप्रविस्तरः । परं पाशुपतं यत्र व्रतं ज्ञानं च कथ्यते

જે શ્રુતિસારમય છે અને શતકોટિ વિસ્તૃત છે—તેમાં પરમ પાશુપત વ્રત તથા મુક્તિદાયક જ્ઞાનનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે।

Verse 14

युगावर्तेषु शिष्येत योगाचार्यस्वरूपिणा । तत्रतत्रावतीर्णेन शिवेनैव प्रवर्त्यते

યુગોના સંધિકાળે તે યોગાચાર્ય-સ્વરૂપે શિષ્યોને શિક્ષિત કરે છે; જ્યાં જ્યાં તે અવતીર્ણ થાય છે, ત્યાં સ્વયં શિવ જ સાધના-ધર્મને પ્રવર્તાવે અને ધારણ કરે છે।

Verse 15

संक्षिप्यास्य प्रवक्तारश्चत्वारः परमर्षय । रुरुर्दधीचो ऽगस्त्यश्च उपमन्युर्महायशाः

સંક્ષેપમાં, આ ઉપદેશ-પરંપરાના પ્રવક્તા ચાર પરમઋષિ છે—રુરૂ, દધીચિ, અગસ્ત્ય અને મહાયશસ્વી ઉપમન્યુ।

Verse 16

ते च पाशुपता ज्ञेयास्संहितानां प्रवर्तकाः । तत्संततीया गुरवः शतशो ऽथ सहस्रशः

તેમને પાશુપત તરીકે જાણો—તેઓ સંહિતાઓના પ્રવર્તક છે. તેમની પરંપરામાંથી સૈકડાઓ, અહીં સુધી કે હજારો ગુરુઓ પ્રગટ થયા.

Verse 17

तत्रोक्तः परमो धर्मश्चर्याद्यात्मा चतुर्विधः । तेषु पाशुपतो योगः शिवं प्रत्यक्षयेद्दृढम्

ત્યાં પરમ ધર્મને ચર્યા વગેરે થી આરંભ થતો ચતુર્વિધ કહ્યો છે. તેમાં પાશુપત યોગ દૃઢ રીતે શિવનું પ્રત્યક્ષ સાક્ષાત્કાર કરાવે છે.

Verse 18

तस्माच्छ्रेष्ठमनुष्ठानं योगः पाशुपतो मतः । तत्राप्युपायको युक्तो ब्रह्मणा स तु कथ्यते

અતએવ શ્રેષ્ઠ અનુષ્ઠાન પાશુપત યોગ માનવામાં આવ્યો છે. અને તેમાં પણ યોગ્ય ઉપાય બ્રહ્માએ જ નિશ્ચિત રીતે કહ્યો છે.

Verse 19

नामाष्टकमयो योगश्शिवेन परिकल्पितः । तेन योगेन सहसा शैवी प्रज्ञा प्रजायते

શિવે અષ્ટનામમય યોગની પરિકલ્પના કરી છે. તે જ યોગના અભ્યાસથી સહસાએ શૈવી પ્રજ્ઞા પ્રગટે છે.

Verse 20

प्रज्ञया परमं ज्ञानमचिराल्लभते स्थिरम् । प्रसीदति शिवस्तस्य यस्य ज्ञानं प्रतिष्ठितम्

પ્રજ્ઞાથી અચિરકાળમાં પરમ અને સ્થિર જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે. જેના હૃદયમાં તે જ્ઞાન દૃઢ પ્રતિષ્ઠિત છે, તેના પર શિવ પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 21

प्रसादात्परमो योगो यः शिवं चापरोक्षयेत् । शिवापरोक्षात्संसारकारणेन वियुज्यते

પ્રસાદથી પરમ યોગ પ્રગટે છે, જેના દ્વારા શિવનું અપરોક્ષ સાક્ષાત્કાર થાય છે। શિવના અપરોક્ષ અનુભવથી જીવ સંસારના કારણથી વિયોગ પામે છે।

Verse 22

ततः स्यान्मुक्तसंसारो मुक्तः शिवसमो भवेत् । ब्रह्मप्रोक्त इत्युपायः स एव पृथगुच्यते

ત્યારબાદ તે સંસારબંધનથી મુક્ત થાય છે; મુક્ત થઈ શિવસમ બને છે। બ્રહ્માએ કહેલો આ જ ઉપાય અહીં અલગ પદ્ધતિરૂપે જણાવાયો છે।

Verse 23

शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः । संसारवैद्यः सर्वज्ञः परमात्मेति मुख्यतः

તે શિવ, મહેશ્વર અને રુદ્ર તરીકે ઓળખાય છે; તે જ વિષ્ણુ અને પિતામહ (બ્રહ્મા) પણ છે। તે સંસાર-રોગનો વૈદ્ય, સર્વજ્ઞ અને મુખ્યત્વે પરમાત્મા છે।

Verse 24

नामाष्टकमिदं मुख्यं शिवस्य प्रतिपादकम् । आद्यन्तु पञ्चकं ज्ञेयं शान्त्यतीताद्यनुक्रमात्

આ શિવનું પ્રતિપાદન કરતું મુખ્ય નામાષ્ટક છે. શાંતિથી આરંભ કરીને અતીત સુધીના ક્રમ અનુસાર તેમાંનું આદ્ય અને અંત્ય પંચક જાણવું જોઈએ.

Verse 25

संज्ञा सदाशिवादीनां पञ्चोपाधिपरिग्रहात् । उपाधिविनिवृत्तौ तु यथास्वं विनिवर्तते

‘સદાશિવ’ વગેરે સંજ્ઞાઓ પાંચ ઉપાધિઓના પરિગ્રહથી ઉત્પન્ન થાય છે. પરંતુ ઉપાધિઓ નિવૃત્ત થતાં દરેક પોતપોતાના સ્વરૂપમાં પરત ફરે છે.

Verse 26

पदमेव हि तन्नित्यमनित्याः पदिनः स्मृताः । पदानां प्रतिकृत्तौ तु मुच्यन्ते पदिनो यतः

તે પરમ પદ જ નિત્ય છે; પથિકો (પદિનઃ) અનિત્ય કહેવાય છે. પરંતુ ‘પદો’—સીમિત અવસ્થાઓ અને આધાર—એનો આસક્તિછેદ થાય ત્યારે પથિકો મુક્ત થાય છે, કારણ કે પદોને અતિક્રમ કરીને જ તે પદ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 27

परिवृत्त्यन्तरे भूयस्तत्पदप्राप्तिरुच्यते । आत्मान्तराभिधानं स्याद्यदाद्यं नाम पञ्चकम्

પછી, મધ્યવર્તી પરિવર્તન પછી ફરી તે પરમ પદની પ્રાપ્તિ કહેવાય છે. અને અંતરાત્માનું જે અભિધાન છે, તે આદ્ય ‘પાંચ નામો’નું પંચક છે।

Verse 28

अन्यत्तु त्रितयं नाम्नामुपादानादियोगतः । त्रिविधोपाधिवचनाच्छिव एवानुवर्तते

પરંતુ બાકીના ત્રણ નામ ઉપાદાન-કારણ વગેરેના સંયોગથી ઉપજે છે. અને ત્રિવિધ ઉપાધિઓ દ્વારા વર્ણવાયા છતાં, અંતર્નિહિત સત્યરૂપે સતત અનુવર્તતો માત્ર શિવ જ છે।

Verse 29

अनादिमलसंश्लेषः प्रागभावात्स्वभावतः । अत्यंतं परिशुद्धात्मेत्यतो ऽयं शिव उच्यते

સ્વભાવથી જ તેમામાં અનાદિ મલનો કોઈ સંયોગ નથી; આરંભથી જ કલુષનો અભાવ છે. તેમનું આત્મસ્વરૂપ અત્યંત શુદ્ધ છે; તેથી તેઓ “શિવ” કહેવાય છે.

Verse 30

अथवाशेषकल्याणगुणैकधन ईश्वरः । शिव इत्युच्यते सद्भिश्शिवतत्त्वार्थवादिभिः

અથવા, જે પરમેશ્વર સર્વ મંગલ ગુણોનો એકમાત્ર ખજાનો છે, તેને સદ્જનો—શિવતત્ત્વના સાચા અર્થના વ્યાખ્યાતા—“શિવ” કહીને સ્તુતિ કરે છે.

Verse 31

त्रयोविंशतितत्त्वेभ्यः प्रकृतिर्हि परा मता । प्रकृतेस्तु परं प्राहुः पुरुषं पञ्चविंशकम्

ત્રેવીસ તત્ત્વોથી પરે પ્રકૃતિને પરા માનવામાં આવી છે. અને પ્રકૃતિથી પણ પરે પચ્ચીસમું તત્ત્વ પુરુષ કહેવાય છે.

Verse 32

यं वेदादौ स्वरं प्राहुर्वाच्यवाचकभावतः । वेदैकवेद्ययाथात्म्याद्वेदान्ते च प्रतिष्ठितः

વેદના આરંભમાં જેને વાચ્ય-વાચક ભાવથી ‘ઓમ્’ સ્વર તરીકે પ્રગટ કર્યો છે, જેના યથાર્થ સ્વરૂપને માત્ર વેદથી જ જાણી શકાય છે, તે જ વેદાંતમાં પણ અંતિમ તાત્પર્યરૂપે પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 33

तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परस्स महेश्वरः । तदधीनप्रवृत्तित्वात्प्रकृतेः पुरुषस्य च

જે તે તત્ત્વથી પણ પર છે જે પ્રકૃતિમાં લીન થાય છે, તે જ મહેશ્વર છે; કારણ કે પ્રકૃતિ અને પુરુષ—બન્નેની પ્રવૃત્તિ તેની અધિન છે.

Verse 34

अथवा त्रिगुणं तत्त्वमुपेयमिदमव्ययम् । मायान्तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्

અથવા, આ અવ્યય ઉપેય તત્ત્વને ત્રિગુણાત્મક જાણો; માયાને પ્રકૃતિ સમજો અને માયાના અધિપતિને મહેશ્વર જાણો.

Verse 35

मायाविक्षोभको ऽनंतो महेश्वरसमन्वयात् । कालात्मा परमात्मादिः स्थूलः सूक्ष्मः प्रकीर्तितः

મહેશ્વર સાથેના સમન્વયથી અનંત જ માયાનો વિકષોભક બને છે. તે જ કાળાત્મા, પરમાત્મા વગેરે તરીકે, તેમજ સ્થૂલ અને સૂક્ષ્મ—બન્ને રૂપે કીર્તિત છે.

Verse 36

रुद्दुःखं दुःखहेतुर्वा तद्रावयति नः प्रभुः । रुद्र इत्युच्यते सद्भिः शिवः परमकारणम्

દુઃખ પોતે હોય કે દુઃખનું કારણ હોય, અમારા પ્રભુ તેને રડાવીને દૂર હાંકી દે છે. તેથી સદ્જનો તેમને “રુદ્ર” કહે છે; એ જ શિવ પરમ કારણ છે.

Verse 37

तत्त्वादिभूतपर्यन्तं शरीरादिष्वतन्द्रितः । व्याप्याधितिष्ठति शिवस्ततो रुद्र इतस्ततः

તત્ત્વોથી લઈને સ્થૂલ ભૂતો સુધી અને શરીરાદિ સર્વ રૂપોમાં, શિવ—અક્લાંત—સર્વત્ર વ્યાપીને અધિષ્ઠાન કરે છે. તેથી એક ભાવમાં “શિવ” અને બીજા ભાવમાં “રુદ્ર” કહેવાય છે.

Verse 38

जगतः पितृभूतानां शिवो मूर्त्यात्मनामपि । पितृभावेन सर्वेषां पितामह उदीरितः

જગતના પિતા શિવ છે—મૂર્તિમાન જીવોના પણ તે જ પિતા. સર્વ પ્રત્યે પિતૃભાવ હોવાથી તેમને ‘પિતામહ’ તરીકે પણ પ્રખ્યાત કરવામાં આવે છે.

Verse 39

निदानज्ञो यथा वैद्यो रोगस्य विनिवर्तकः । उपायैर्भेषजैस्तद्वल्लयभोगाधिकारतः

જેમ નિદાન જાણનાર વૈદ્ય યોગ્ય ઉપાયો અને ઔષધોથી રોગ દૂર કરે છે, તેમ લય અને ભોગની યોગ્યતા અનુસાર યોગ્ય આધ્યાત્મિક ઉપાયોથી બંધન દૂર થાય છે.

Verse 40

संसारस्येश्वरो नित्यं समूलस्य निवर्तकः । संसारवैद्य इत्युक्तः सर्वतत्त्वार्थवेदिभिः

તે નિત્ય સંસારના ઈશ્વર છે અને મૂળসহ સંસારને નિવર્તાવનાર છે. તેથી સર્વ તત્ત્વાર્થ જાણનારા તેમને “સંસાર-વૈદ્ય” કહે છે.

Verse 41

दशार्थज्ञानसिद्ध्यर्थमिन्द्रियेष्वेषु सत्स्वपि । त्रिकालभाविनो भावान्स्थूलान्सूक्ष्मानशेषतः

આ ઇન્દ્રિયો હાજર હોવા છતાં, દશ તત્ત્વોના સિદ્ધ જ્ઞાન માટે ભૂત‑વર્તમાન‑ભવિષ્ય એવા ત્રિકાળમાં ઉત્પન્ન થતા સ્થૂલ તથા સૂક્ષ્મ ભાવોને અવશેષ વિના સંપૂર્ણ રીતે જાણવાં જોઈએ।

Verse 42

अणवो नैव जानन्ति माययैव मलावृताः । असत्स्वपि च सर्वेषु सर्वार्थज्ञानहेतुषु

અણુઓ (બંધ જીવ) માયા દ્વારા મલથી આવૃત હોવાથી યથાર્થ જાણતા નથી; અને સર્વાર્થ‑જ્ઞાનના હેતુ ગણાતા બધા સાધનો હાજર હોવા છતાં પણ તેઓ સત્યને જાણતા નથી।

Verse 43

यद्यथावस्थितं वस्तु तत्तथैव सदाशिवः । अयत्नेनैव जानाति तस्मात्सर्वज्ञ उच्यते

વસ્તુ જેમ યથાવસ્થિત છે તેમ જ સદાશિવ તેને પ્રયત્ન વિના જાણે છે; તેથી તેઓ ‘સર્વજ્ઞ’ કહેવાય છે।

Verse 44

सर्वात्मा परमैरेभिर्गुणैर्नित्यसमन्वयात् । स्वस्मात्परात्मविरहात्परमात्मा शिवः स्वयम्

પરમ ગુણો સાથે નિત્ય સમન્વય હોવાથી, સર્વનો અંતરાત્મા હોવાથી, અને પરાત્મા પોતાના સ્વરૂપથી કદી વિયોગ પામતો ન હોવાથી—શિવ સ્વયં પરમાત્મા છે।

Verse 45

नामाष्टकमिदं चैव लब्ध्वाचार्यप्रसादतः । निवृत्त्यादिकलाग्रन्थिं शिवाद्यैः पञ्चनामभिः

આચાર્યપ્રસાદથી આ નામાષ્ટક પ્રાપ્ત કરીને, ‘શિવ’થી આરંભ થતા પાંચ નામો દ્વારા નિવૃત્તિ વગેરે કલાઓની ગ્રંથિ (ગાંઠ) કાપવી જોઈએ।

Verse 46

यथास्वं क्रमशश्छित्वा शोधयित्वा यथागुणम् । गुणितैरेव सोद्धातैरनिरुद्धैरथापि वा

પોતપોતાના પ્રમાણ મુજબ ક્રમે કાપીને, યોગ્ય ગુણ મુજબ શુદ્ધ કરીને, પછી યોગ્ય ગુણકો અને સમ્યક્ ભાગકો દ્વારા—નિયત હોય કે જરૂર મુજબ અનિયત—સારનું નિષ્કર્ષ કરવો જોઈએ.

Verse 47

हृत्कण्ठतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमन्विताम् । छित्त्वा पर्यष्टकाकारं स्वात्मानं च सुषुम्णया

હૃદય, કંઠ, તાલુ, ભ્રૂમધ્ય અને બ્રહ્મરંધ્ર સાથે ચેતનાને એકરૂપ કરીને, પછી અષ્ટાવરણને ભેદીને, સુષુમ્ણા દ્વારા પોતાના આત્મતત્ત્વને ઉપર લઈ જવું જોઈએ.

Verse 48

द्वादशांतःस्थितस्येन्दोर्नीत्वोपरि शिवौजसि । संहृत्यं वदनं पश्चाद्यथासंस्करणं लयात्

દ્વાદશાંતમાં સ્થિત ચંદ્રધારાને ઉપર શિવૌજસમાં લઈ જઈ, પછી વદન (બાહ્યમુખ પ્રવાહ)ને સંહૃત કરવું જોઈએ; ત્યારબાદ લય દ્વારા વિધાન મુજબ આંતરિક સંસ્કાર-શુદ્ધિના ક્રમથી તેમાં લીન થવું જોઈએ.

Verse 49

शाक्तेनामृतवर्षेण संसिक्तायां तनौ पुनः । अवतार्य स्वमात्मानममृतात्माकृतिं हृदि

શક્તિજન્ય અમૃતવર્ષાથી દેહ ફરી સિંચિત થતાં, તેણે પોતાનું જ આત્મસ્વરૂપ અવતારી હૃદયમાં અમૃતાત્માનું રૂપ સ્થાપ્યું।

Verse 50

द्वादशांतःस्थितस्येन्दोः परस्ताच्छ्वेतपंकजे । समासीनं महादेवं शंकरम्भक्तवत्सलम्

દ્વાદશાંતમાં સ્થિત ચંદ્રથી પરે, શ્વેત કમળ પર આસનસ્થ મહાદેવ શંકર—ભક્તવત્સલ—તેણે દર્શન કર્યા।

Verse 51

अर्धनारीश्वरं देवं निर्मलं मधुराकृतिम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं प्रसन्नं शीतलद्युतिम्

તેણે દેવ અર્ધનારીશ્વરનું દર્શન કર્યું—નિર્મળ, મધુર આકૃતિવાળા; શુદ્ધ સ્ફટિક સમાન તેજસ્વી, પ્રસન્ન મુખવાળા અને શીતલ કાંતિથી દીપ્ત।

Verse 52

ध्यात्वा हि मानसे देवं स्वस्थचित्तो ऽथ मानवः । शिवनामाष्टकेनैव भावपुष्पैस्समर्चयेत्

પ્રથમ મનમાં દેવનું ધ્યાન કરીને, પછી સ્થિર અને શાંત ચિત્તવાળો મનુષ્ય શિવના નામાષ્ટકથી જ ભાવરૂપ પુષ્પો અર્પી સમ્યક્ પૂજન કરે।

Verse 53

अभ्यर्चनान्ते तु पुनः प्राणानायम्य मानवः । सम्यक्चित्तं समाधाय शार्वं नामाष्टकं जपेत्

પૂજનના અંતે ભક્તે ફરી પ્રાણાયામ કરીને, ચિત્તને યોગ્ય રીતે સમાધિમાં સ્થિર કરી, શાર્વ નામાષ્ટક—પ્રભુ શર્વ (શિવ)ના આઠ નામ—નો જપ કરવો।

Verse 54

नाभौ चाष्टाहुतीर्हुत्वा पूर्णाहुत्या नमस्ततः । अष्टपुष्पप्रदानेन कृत्वाभ्यर्चनमंतिमम्

નાભિરૂપ અંતર્વેદીમાં આઠ આહુતિઓ અર્પણ કરીને, પછી પૂર્ણાહુતિ સાથે નમસ્કાર કરી, આઠ પુષ્પો અર્પણ કરીને અંતિમ અભ્યર્ચના પૂર્ણ કરવી—એ રીતે શિવપૂજા સમાપ્ત થાય છે।

Verse 55

निवेदयेत्स्वमात्मानं चुलुकोदकवर्त्मना । एवं कृत्वा चिरादेव ज्ञानं पाशुपतं शुभम्

ચુલુકભર પાણી અર્પણ કરવાની રીતથી પોતાનું આત્મસ્વરૂપ નિવેદન (સમર્પણ) કરવું. આમ કરવાથી સમય જતાં નિશ્ચયે શુભ પાશુપત જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 56

लभते तत्प्रतिष्ठां च वृत्तं चानुत्तमं तथा । योगं च परमं लब्ध्वा मुच्यते नात्र संशयः

તે તે તત્ત્વમાં પ્રતિષ્ઠા પ્રાપ્ત કરે છે અને તેમ જ અનુત્તમ આચરણ પણ મેળવે છે. પરમ યોગ પ્રાપ્ત કરીને તે મુક્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી.