अर्धनारीश्वरप्रादुर्भावः (Manifestation of Ardhanārīśvara and the Impulse for Procreative Creation)
અધ્યાય ૧૫માં આદિસૃષ્ટિનો સંકટ વર્ણવાયો છે. બ્રહ્માએ જીવો સર્જ્યા, પરંતુ તેઓ વધતા નથી. તે મૈથુનજ સૃષ્ટિ (લૈંગિક પ્રજનન) સ્થાપવા વિચારે છે, પરંતુ ઈશ્વર તરફથી હજી સ્ત્રી-તત્ત્વ/સ્ત્રી-પરંપરાનો પ્રાદુર્ભાવ ન થયો હોવાથી તે અસમર્થ રહે છે. તેથી તે નક્કી કરે છે કે પ્રજાવૃદ્ધિ માટે પરમેશ્વરના પ્રસાદની જરૂર છે; દૈવી અનુગ્રહ વિના સર્જાયેલ જનસમૂહ વિસ્તરે નહીં. બ્રહ્મા અનંત, શુદ્ધ, નિર્ગુણ, કલ્પનાતીત અને ઈશ્વર-સન્નિહિત એવી સૂક્ષ્મ પરાશક્તિનું ધ્યાન કરીને કઠોર તપ કરે છે. પ્રસન્ન થઈ શિવ પુરુષ-સ્ત્રી તત્ત્વોની એકતારૂપ અર્ધનારીશ્વર તરીકે પ્રગટ થાય છે. અધ્યાયનો સિદ્ધાંત એ છે કે જનનશીલ બહુત્વ શિવ-શક્તિ ધ્રુવતાના પ્રકટથી જ, આંતરિક અદ્વય દૈવત્વમાં સ્થિત રહી, શક્ય બને છે; તપનું પર્યવસાન યાંત્રિક સર્જન નહીં, દેવદર્શન છે.
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । यदा पुनः प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त वेधसः । तदा मैथुनजां सृष्टिं ब्रह्मा कर्तुममन्यत
વાયુએ કહ્યું—જ્યારે વિધાતા બ્રહ્માએ સર્જેલી પ્રજાઓ ફરી પણ ન વધ્યાં, ત્યારે બ્રહ્માએ મૈથુનજન્ય સૃષ્ટિ કરવાનું નિશ્ચય કર્યું.
Verse 2
न निर्गतं पुरा यस्मान्नारीणां कुलमीश्वरात् । तेन मैथुनजां सृष्टिं न शशाक पितामहः
કારણ કે પૂર્વે ઈશ્વર પાસેથી સ્ત્રીઓનું કુલ પ્રગટ થયું ન હતું; તેથી પિતામહ બ્રહ્મા મૈથુનજન્ય સૃષ્ટિ કરી શક્યા નહીં.
Verse 3
ततस्स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम् । प्रजानमेव वृद्ध्यर्थं प्रष्टव्यः परमेश्वर
પછી તેણે એવી વિવેકબુદ્ધિ રચી જે અર્થના નિશ્ચય સુધી લઈ જાય; પ્રજાના કલ્યાણ અને વૃદ્ધિ માટે પરમેશ્વરને જ નજીક જઈને પૂછવું જોઈએ.
Verse 4
प्रसादेन विना तस्य न वर्धेरन्निमाः प्रजाः । एवं संचिन्त्य विश्वात्मा तपः कर्तुं प्रचक्रमे
તેણાના પ્રસાદ વિના આ સૃષ્ટ પ્રજાઓ સાચે ફૂલેફાલે નહીં. એમ વિચારી વિશ્વાત્માએ તે દિવ્ય અનુગ્રહ મેળવવા તપ કરવા આરંભ કર્યો.
Verse 5
तदाद्या परमा शक्तिरनंता लोकभाविनी । आद्या सूक्ष्मतरा शुद्धा भावगम्या मनोहरा
એ જ આદ્ય—પરમ શક્તિ છે; અનંત અને લોકોને ઉત્પન્ન કરનારી. તે આદિ, અતિ સૂક્ષ્મ, શુદ્ધ, ભાવથી જાણી શકાય તેવી અને મનોહર છે.
Verse 6
निर्गुणा निष्प्रपञ्चा च निष्कला निरुपप्लवा । निरंतरतरा नित्या नित्यमीश्वरपार्श्वगा
તે ગુણાતીત, પ્રપંચાતીત, નિષ્કલા અને નિરુપદ્રવ છે. તે વધુ ને વધુ નિરંતર, નિત્યા, અને સદા ઈશ્વરના પાર্শ્વે સ્થિત રહે છે.
Verse 7
तया परमया शक्त्या भगवंतं त्रियम्बकम् । संचिन्त्य हृदये ब्रह्मा तताप परमं तपः
તે પરમ શક્તિના આશ્રયથી બ્રહ્માએ હૃદયમાં ભગવાન ત્ર્યંબક (શિવ)નું ચિંતન કર્યું અને પછી પરમ તપમાં પ્રવૃત્ત થયો.
Verse 8
तीव्रेण तपसा तस्य युक्तस्य परमेष्ठिनः । अचिरेणैव कालेन पिता संप्रतुतोष ह
તે પરમેષ્ઠીના તીવ્ર તપ અને યોગનિષ્ઠાથી અલ્પ સમયમાં જ તેના પિતા પ્રસન્ન થયા।
Verse 9
ततः केनचिदंशेन मूर्तिमाविश्य कामपि । अर्धनारीश्वरो भूत्वा ययौ देवस्स्वयं हरः
પછી ભગવાન હર સ્વયં પોતાની શક્તિના એક અંશથી એક રૂપમાં પ્રવેશ કરીને અર્ધનારીશ્વર બની દેવરૂપે આગળ વધ્યા।
Verse 10
तं दृष्ट्वा परमं देवं तमसः परमव्ययम् । अद्वितीयमनिर्देश्यमदृश्यमकृतात्मभिः
તે પરમ દેવને—અજ્ઞાનના તમસથી પરે, અવ્યય—જોઈને પણ, જેમનું અંતઃકરણ અપરિપક્વ હતું તેમણે તેને અદ્વિતીય, અનિર્દેશ્ય અને અદૃશ્ય રૂપે જાણ્યો।
Verse 11
सर्वलोकविधातारं सर्वलोकेश्वरेश्वरम् । सर्वलोकविधायिन्या शक्त्या परमया युतम्
હું તેમને નમસ્કાર કરું છું—જે સર્વ લોકોના વિધાતા, સર્વ લોકેશ્વરોના પણ પરમેશ્વર, અને સર્વલોક-વિધાયિની પરાશક્તિથી યુક્ત છે।
Verse 12
अप्रतर्क्यमनाभासममेयमजरं ध्रुवम् । अचलं निर्गुणं शांतमनंतमहिमास्पदम्
તે તર્કથી પરે, સીમિત આભાસથી રહિત, અમેય, અજર અને ધ્રુવ છે; અચલ, નિર્ગુણ, પરમ શાંત—અનંત મહિમાનું આશ્રયસ્થાન છે।
Verse 13
सर्वगं सर्वदं सर्वसदसद्व्यक्तिवर्जितम् । सर्वोपमाननिर्मुक्तं शरण्यं शाश्वतं शिवम्
હું તે શાશ્વત શિવની શરણું લઉં છું—જે સર્વવ્યાપી, સર્વદાતા, સત્-અસત્ સર્વ વ્યક્તિત્વથી પરે, સર્વ ઉપમાનથી મુક્ત અને સર્વનો પરમ આશ્રય છે।
Verse 14
प्रणम्य दंडवद्ब्रह्मा समुत्थाय कृतांजलिः । श्रद्धाविनयसंपन्नैः श्राव्यैः संस्करसंयुतैः
દંડવત્ પ્રણામ કરીને બ્રહ્મા ઊભા થયા અને હાથ જોડીને બોલ્યા—શ્રદ્ધા અને વિનયથી યુક્ત, સંસ્કાર-સંયમથી પરિષ્કૃત, શ્રવણયોગ્ય વચનોમાં।
Verse 15
यथार्थयुक्तसर्वार्थैर्वेदार्थपरिबृंहितैः । तुष्टाव देवं देवीं च सूक्तैः सूक्ष्मार्थगोचरैः
યથાર્થ અને યોગ્ય અર્થોથી યુક્ત, વેદાર્થ-તાત્પર્યથી પરિબૃંહિત અને સૂક્ષ્મ આધ્યાત્મિક ભાવગોચર સૂક્તોથી તેણે દેવાધિદેવ મહાદેવ તથા તેમની અવಿಭાજ્ય શક્તિ દેવી—બન્નેની સ્તુતિ કરી।
Verse 16
ब्रह्मोवाच । जय देव महादेव जयेश्वर महेश्वर । जय सर्वगुण श्रेष्ठ जय सर्वसुराधिप
બ્રહ્માએ કહ્યું—જય હો, હે દેવ! હે મહાદેવ, જય. હે ઈશ્વર, હે મહેશ્વર, જય. સર્વ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ, જય; સર્વ દેવોના અધિપતિ, જય.
Verse 17
जय प्रकृति कल्याणि जय प्रकृतिनायिके । जय प्रकृतिदूरे त्वं जय प्रकृतिसुन्दरि
જય હો, હે કલ્યાણી પ્રકૃતિ! જય હો, હે પ્રકૃતિની નાયિકા! જય હો, તું પ્રકૃતિથી પરે સ્થિત છે; જય હો, હે પ્રકૃતિસુંદરી!
Verse 18
जयामोघमहामाय जयामोघ मनोरथ । जयामोघमहालील जयामोघमहाबल
અમોઘ શક્તિવાળી મહામાયાને જય; સર્વ મનોભાવ-મનોરથ પૂર્ણ કરનાર અમોઘ પ્રભુને જય. વિશાળ મહાલીલાવાળા અમોઘને જય; પરમ મહાબળવાળા અમોઘને જય.
Verse 19
जय विश्वजगन्मातर्जय विश्वजगन्मये । जय विश्वजगद्धात्रि जय विश्वजगत्सखि
જય હો, હે વિશ્વજગતની માતા; જય હો, હે સર્વ જગતમાં વ્યાપ્ત સ્વરૂપિણી. જય હો, હે જગદ્ધાત્રી; જય હો, હે વિશ્વસખી॥
Verse 20
जय शाश्वतिकैश्वर्ये जय शाश्वतिकालय । जय शाश्वतिकाकार जय शाश्वतिकानुग
જય હો, હે શાશ્વત ઐશ્વર્યસ્વરૂપિણી; જય હો, હે સનાતન આલય. જય હો, હે કાલાતીત આકાર; જય હો, હે ભક્તાનુગામી અંતર્યામી॥
Verse 21
जयात्मत्रयनिर्मात्रि जयात्मत्रयपालिनि । जयात्मत्रयसंहर्त्रि जयात्मत्रयनायिके
જય હો, હે આત્મત્રયની નિર્માત્રી; જય હો, હે આત્મત્રયની પાલિની. જય હો, હે આત્મત્રયની સંહર્ત્રી; જય હો, હે આત્મત્રયની નાયિકા॥
Verse 22
जयावलोकनायत्तजगत्कारणबृंहण । जयोपेक्षाकटाक्षोत्थहुतभुग्भुक्तभौतिक
જય હો, હે પ્રભુ! તમારા વિજયી અવલોકનથી જગત સ્થિર રહે છે અને કારણતત્ત્વનું વિસ્તરણ થાય છે. અને તમારી જયમય ઉપેક્ષા-કટાક્ષથી હુતભુક્ અગ્નિ પ્રગટે છે, જે ભૌતિક ભોગ્ય જગતને ‘ભુક્ત’—વશ અને ક્ષીણ—કરી દે છે॥
Verse 23
जय देवाद्यविज्ञेये स्वात्मसूक्ष्मदृशोज्ज्वले । जय स्थूलात्मशक्त्येशेजय व्याप्तचराचरे
જય હો તમને—દેવોમાં અગ્રગણ્યને પણ અવિજ્ઞેય, છતાં સ્વાત્માની સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિમાં તેજસ્વી. સ્થૂલ દેહ-જીવનની શક્તિઓના ઈશ્વર, તમને જય. ચરાચર સર્વમાં વ્યાપ્ત તમને જય.
Verse 24
जय नामैकविन्यस्तविश्वतत्त्वसमुच्चय । जयासुरशिरोनिष्ठश्रेष्ठानुगकदंबक
જય હો તમને—જેનાં એકમાત્ર નામમાં સમગ્ર વિશ્વતત્ત્વોનો સમુચ્ચય સ્થાપિત છે. જય હો તમને—જે અસુરોના શિરો પર સ્થિત રહી શ્રેષ્ઠ ભક્તગણોથી સેવિત છો.
Verse 25
जयोपाश्रितसंरक्षासंविधानपटीयसि । जयोन्मूलितसंसारविषवृक्षांकुरोद्गमे
જયમયી શક્તિ! શરણાગતોની રક્ષા-વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં તમે પરમ કુશળ છો. જય દ્વારા ઉન્મૂલિત સંસાર-રૂપ વિષવૃક્ષના અંકુરોદ્ગમ-સ્વરૂપા પણ તમે જ છો.
Verse 26
जय प्रादेशिकैश्वर्यवीर्यशौर्यविजृंभण । जय विश्वबहिर्भूत निरस्तपरवैभव
જય હો તમને—જેનાં પ્રાદેશિક પ્રાકટ્યો ઐશ્વર્ય, વીર્ય અને શૌર્યરૂપે વિસ્તરે છે. જય હો તમને—જે વિશ્વથી પર છે અને પર-વૈભવને નિરસ્ત કરે છે.
Verse 27
जय प्रणीतपञ्चार्थप्रयोगपरमामृत । जय पञ्चार्थविज्ञानसुधास्तोत्रस्वरूपिणि
જય હો તમને—સમ્યક્ પ્રણીત પંચાર્થી પ્રયોગનું પરમ અમૃત તમે છો. જય હો તમને—પંચાર્થી વિજ્ઞાનની સુધારૂપ સ્તોત્રનું સాక్షાત્ સ્વરૂપ તમે જ છો.
Verse 28
जयति घोरसंसारमहारोगभिषग्वर । जयानादिमलाज्ञानतमःपटलचंद्रिके
ઘોર સંસારરૂપ મહારોગને નિવારનાર પરમ વૈદ્યને જય. અનાદિ મલ અને અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન અંધકારના પડદાને દૂર કરનાર ચંદ્રિકાને જય.
Verse 29
जय त्रिपुरकालाग्ने जय त्रिपुरभैरवि । जय त्रिगुणनिर्मुक्ते जय त्रिगुणमर्दिनि
જય ત્રિપુરકાલાગ્નિ! જય ત્રિપુરભૈરવી! જય ત્રિગુણનિર્મુક્તે દેવી! જય ત્રિગુણમર્દિની!
Verse 30
जय प्रथमसर्वज्ञ जय सर्वप्रबोधिक । जय प्रचुरदिव्यांग जय प्रार्थितदायिनि
જય આદ્ય સર્વજ્ઞા! જય સર્વપ્રબોધિની! જય પ્રચુર દિવ્યાંગ સ્વરૂપિણી! જય પ્રાર્થિતદાયિની!
Verse 31
क्व देव ते परं धाम क्व च तुच्छं च नो वचः । तथापि भगवन् भक्त्या प्रलपंतं क्षमस्व माम्
હે દેવ! ક્યાં તમારું પરમ ધામ અને ક્યાં અમારા તુચ્છ વચન? છતાં, હે ભગવન, ભક્તિથી પ્રલાપ કરનાર મને ક્ષમા કરશો.
Verse 32
विज्ञाप्यैवंविधैः सूक्तैर्विश्वकर्मा चतुर्मुखः । नमश्चकार रुद्राय रद्राण्यै च मुहुर्मुहुः
આ રીતે સ્તુતિમય વચનો દ્વારા વિનંતી કરીને ચતુર્મુખ વિશ્વકર્મા (બ્રહ્મા) એ રુદ્ર (શિવ) અને રુદ્રાણી (પાર્વતી) ને વારંવાર નમસ્કાર કર્યા.
Verse 33
इदं स्तोत्रवरं पुण्यं ब्रह्मणा समुदीरितम् । अर्धनारीश्वरं नाम शिवयोर्हर्षवर्धनम्
આ પરમ ઉત્તમ પુણ્ય સ્તોત્ર બ્રહ્માએ ઉચ્ચાર્યું છે. તેનું નામ ‘અર્ધનારીશ્વર’ છે; તે શિવ અને શક્તિ—બન્નેનો હર્ષ વધારનાર છે.
Verse 34
य इदं कीर्तयेद्भक्त्या यस्य कस्यापि शिक्षया । स तत्फलमवाप्नोति शिवयोः प्रीतिकारणात्
જે કોઈ પણ કોઈની પણ શિક્ષાથી શીખીને ભક્તિપૂર્વક આનું કીર્તન/પાઠ કરે છે, તે શિવ-શક્તિની પ્રસન્નતાનું કારણ બનવાથી એ જ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 35
सकलभुवनभूतभावनाभ्यां जननविनाशविहीनविग्रहाभ्याम् । नरवरयुवतीवपुर्धराभ्यां सततमहं प्रणतोस्मि शंकराभ्याम्
જે સર્વ લોકો અને સર્વ ભૂતોનું પોષણ કરનાર છે, જેમના દિવ્ય વિગ્રહ જન્મ-વિનાશથી રહિત છે, અને જે કૃપાથી શ્રેષ્ઠ પુરુષ તથા શુભ યુવતીનું રૂપ ધારણ કરે છે—એ બે શંકરો (શિવ-શક્તિ)ને હું સદા પ્રણામ કરું છું।
Frequently Asked Questions
Brahmā’s creation stalls; he performs tapas and Śiva appears in response as Ardhanārīśvara, revealing the integrated male–female principle needed for procreative creation.
It signals that generativity is not merely biological or procedural; it requires the manifestation of Śakti and the sanction of Parameśvara—creation increases only when Śiva–Śakti polarity is revealed within the one reality.
Parā Śakti is described as subtle, pure, infinite, nirguṇa and niṣprapañca; Śiva is praised as transcendent and ineffable, yet capable of embodied revelation as Ardhanārīśvara.