कालमान-निर्णयः (Determination of the Measures of Time)
આ અધ્યાયમાં કાલમાન (સમય-માપ) નો શાસ્ત્રીય નિર્ણય વર્ણવાયો છે. ઋષિઓ પૂછે છે કે આયુષ્ય અને સંખ્યારૂપ કાળ કયા પ્રમાણથી ગણાય છે અને માપી શકાય એવા કાળની પરમ સીમા શું છે. વાયુ આંખની પલકને આધારે ‘નિમેષ’ને સૌથી સૂક્ષ્મ એકમ કહી, પછી ક્રમે નિમેષથી કાષ્ઠા, કાષ્ઠાથી કલા, કલાથી મુહૂર્ત અને મુહૂર્તથી અહોરાત્ર (દિવસ-રાત) સુધીની માપશ્રેણી સમજાવે છે. ત્યારબાદ માસ, ઋતુ અને અયનનો સંબંધ, માનુષ-અબ્દ (માનવ વર્ષ) ની વ્યાખ્યા તથા દેવ-ગણના અને પિતૃ-ગણનાનો ભેદ જણાવે છે. મુખ્ય સિદ્ધાંત એ છે કે શાસ્ત્ર મુજબ દક્ષિણાયન દેવો માટે રાત્રિ અને ઉત્તરાયન દેવો માટે દિવસ ગણાય—આ દૈવી અહોરાત્ર-નિર્ણય છે. આ દૈવી પ્રમાણથી યુગ-ગણનાનો આધાર સ્થાપી, ભારતવર્ષમાં ચાર યુગ પ્રસિદ્ધ છે એમ કહે છે.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । केन मानेन कालेस्मिन्नायुस्संख्या प्रकल्प्यते । संख्यारूपस्य कालस्य कः पुनः परमो ऽवधिः
ઋષિઓએ કહ્યું—આ કાળપ્રસંગમાં આયુષ્યની ગણતરી કયા પ્રમાણથી નક્કી થાય છે? અને સંખ્યારૂપ કાળની પરમ સીમા શું છે?
Verse 2
वायुरुवाच । आयुषो ऽत्र निमेषाख्यमाद्यमानं प्रचक्षते । संख्यारूपस्य कालस्य शांत्त्वतीतकलावधि
વાયુએ કહ્યું—અહીં આયુષ્યનું પ્રથમ માપ ‘નિમેષ’ કહેવાય છે. સંખ્યારૂપ કાળનું આ આરંભિક પ્રમાણ ‘કલા’ની સીમા સુધી અને તેનાથી પણ પરે વિસ્તરે છે.
Verse 3
अक्षिपक्ष्मपरिक्षेपो निमेषः परिकल्पितः । तादृशानां निमेषाणां काष्ठा दश च पञ्च च
પાંપણો બંધ થઈ ફરી ખુલવાની ગતિને ‘નિમેષ’ કહેવામાં આવી છે. આવા પંદર નિમેષ મળીને એક ‘કાષ્ઠા’ થાય છે.
Verse 4
काष्ठांस्त्रिंशत्कला नाम कलांस्त्रिंशन्मुहूर्तकः । मुहूर्तानामपि त्रिंशदहोरात्रं प्रचक्षते
ત્રીસ કાષ્ઠા મળીને ‘કલા’ કહેવાય; ત્રીસ કલા મળીને એક ‘મુહૂર્ત’; અને ત્રીસ મુહૂર્તથી એક પૂર્ણ ‘અહોરાત્ર’ (દિવસ-રાત) બને છે.
Verse 5
त्रिंशत्संख्यैरहोरात्रैर्मासः पक्षद्वयात्मकः । ज्ञेयं पित्र्यमहोरात्रं मासः कृष्णसितात्मकः
ત્રીસ અહોરાત્રથી એક માસ બને છે, જે બે પક્ષોથી યુક્ત છે. અને પિતૃઓ માટે એક અહોરાત્ર જ એક માસ છે—કૃષ્ણ અને શુક્લ પક્ષરૂપે.
Verse 7
मासैस्तैरयनं षड्भिर्वर्षं द्वे चायनं मतम् । लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः
તે માસોમાંથી છ માસે એક અયન (અર્ધવર્ષ) બને છે અને બે અયનથી વર્ષ માનવામાં આવે છે; લોકિક માપ પ્રમાણે એ વર્ષને માનવ વર્ષ કહેવાય છે.
Verse 8
एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रस्य निश्चयः । दक्षिणं चायनं रात्रिस्तथोदगयनं दिनम्
શાસ્ત્રનો નિશ્ચય એવો છે કે આ જ દિવ્ય અહોરાત્ર છે—દક્ષિણાયન ‘રાત્રિ’ અને ઉત્તરાયણ (ઉદગયન) ‘દિન’ છે.
Verse 9
मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्दिव्यो मानुषवत्स्मृतः । संवत्सरो ऽपि देवानां मासैर्द्वादशभिस्तथा
દિવ્ય માસ માનવોની જેમ ત્રીસ દિવસ-રાત્રીનો માનવામાં આવે છે. તેમ જ દેવતાઓનું એક વર્ષ પણ એવા જ બાર માસોથી બનેલું કહેવાય છે.
Verse 10
त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षयुतान्यपि । दिव्यस्संवत्सरो ज्ञेयो मानुषेण प्रकीर्तितः
ત્રણસો વર્ષ—અને સાથે વધુ સાઠ વર્ષ—માનવ ગણતરી પ્રમાણે એક દિવ્ય સંવત્સર તરીકે પ્રકીર્તિત છે.
Verse 11
दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्या प्रवर्तते । चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः
યુગોની ગણતરી માત્ર દિવ્ય પ્રમાણથી જ પ્રવર્તે છે. કવિ-ઋષિઓ જાણે છે કે ભારતવર્ષમાં ચાર યુગો છે.
Verse 12
पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते । द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कृत्स्नशः
પ્રથમ કૃત (સત્ય) યુગ કહેવાય છે; ત્યારબાદ ત્રેતા યુગ નિર્ધારિત થાય છે. પછી દ્વાપર અને અંતે કલિ—આ જ યુગોની સંપૂર્ણ શ્રેણી છે।
Verse 13
चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् । तस्य तावच्छतीसंध्या संध्यांशश्च तथाविधः
કૃત યુગ ચાર હજાર વર્ષનો છે. તેની સંધ્યા (આરંભનો સંધિકાળ) એટલાં જ સૈકડાં વર્ષનો છે અને સંધ્યાંશ (અંતનો સંધિકાળ) પણ એ જ પ્રમાણનો છે।
Verse 14
इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु । एकापायेन वर्तंते सहस्राणि शतानि च
અન્ય સંધિકાળોમાં તથા તે સંધિઓના ત્રણ અંશોમાં પણ, હજારો અને સૈકડાં એક જ પ્રકારના એકરૂપ ક્ષયમાન પ્રમાણે પ્રવર્તે છે।
Verse 15
एतद्द्वादशसाहस्रं साधिकं च चतुर्युगम् । चतुर्युगसहस्रं यत्संकल्प इति कथ्यते
આ પરિમાણ બાર હજાર (દિવ્ય વર્ષ) અને થોડું વધુ—એ જ ચતુર્યુગ કહેવાય છે. આવા ચતુર્યુગોના એક હજારનો સમૂહ ‘કલ્પ’ કહેવાય છે।
Verse 16
चतुर्युगैकसप्तत्या मनोरंतरमुच्यते । कल्पे चतुर्दशैकस्मिन्मनूनां परिवृत्तयः
ચતુર્યુગના એકોતેર ચક્રને ‘મન્વંતર’ કહે છે. એક જ કલ્પમાં મનુઓના આવા ચૌદ ક્રમિક પરિભ્રમણ-કાળ થાય છે।
Verse 17
एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वंतराणि च । सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः
આ ક્રમયોગરૂપ કાળપ્રવાહથી કલ્પો અને મન્વંતરો પોતાની પ્રજાઓসহ સૈંકડો અને પછી હજારોની સંખ્યામાં વીતી ગયા છે।
Verse 18
अज्ञेयत्वाच्च सर्वेषामसंख्येयतया पुनः । शक्यो नैवानुपूर्व्याद्वै तेषां वक्तुं सुविस्तरः
તે સર્વ માટે અજ્ઞેય છે અને ફરી અસંખ્ય પણ છે; તેથી ક્રમપૂર્વક તેમનું સંપૂર્ણ વિસ્તૃત વર્ણન કરવું સર્વથા શક્ય નથી।
Verse 19
कल्पो नाम दिवा प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः । कल्पानां वै सहस्रं च ब्राह्मं वर्षमिहोच्यते
‘કલ્પ’ એટલે અવ્યક્તમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માનો એક દિવસ એમ કહેવાયું છે. અને એવા હજાર કલ્પોને અહીં ‘બ્રાહ્મ વર્ષ’ કહેવામાં આવે છે।
Verse 20
वर्षाणामष्टसाहस्रं यच्च तद्ब्रह्मणो युगम् । सवनं युगसाहस्रं ब्रह्मणः पद्मजन्मनः
આઠ સહસ્ર વર્ષોનો સમય બ્રહ્માનો એક યુગ કહેવાય છે. અને કમળજ બ્રહ્મા માટે એવા યુગોના સહસ્રને ‘સવન’ તરીકે નિર્ધારિત કર્યું છે.
Verse 21
सवनानां सहस्रं च त्रिगुणं त्रिवृतं तथा । कल्प्यते सकलः कालो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
સવનના સહસ્રને ત્રિગુણ કરીને અને ફરી ત્રિવિધ રીતે વિભાજિત કરીને—પરમેષ્ઠી બ્રહ્માનો સમગ્ર કાળપરિમાણ ગણવામાં આવે છે.
Verse 22
तस्य वै दिवसे यांति चतुर्दश पुरंदराः । शतानि मासे चत्वारि विंशत्या सहितानि च
તેના એક જ દિવસે ખરેખર ચૌદ પુરંદર (ઇન્દ્ર) વીતી જાય છે; અને એક માસમાં ચારસો વીસ (એવા ઇન્દ્ર) વીતી જાય છે.
Verse 23
अब्दे पञ्च सहस्राणि चत्वारिंशद्युतानि च । चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्च लक्षाणि चायुषि
એક વર્ષમાં પાંચ સહસ્ર અને ચાલીસ યુત (દસ હજારના સમૂહ) થાય છે; અને પૂર્ણ આયુષ્યમાં ચાલીસ સહસ્ર તથા પાંચ લાખ (પરિમાણ) કહેવાય છે.
Verse 24
ब्रह्मा विष्णोर्दिने चैको विष्णू रुद्रदिने तथा । ईश्वरस्य दिने रुद्रस्सदाख्यस्य तथेश्वरः
વિષ્ણુના દિવસે બ્રહ્મા એકમાત્ર અધિદેવતા રૂપે ધ્યાન્ય છે; રુદ્રના દિવસે વિષ્ણુ ધ્યાન્ય છે. ઈશ્વરના દિવસે રુદ્ર ધ્યાન્ય છે; અને સદાશિવના દિવસે ઈશ્વર ધ્યાન્ય છે.
Verse 25
साक्षाच्छिवस्य तत्संख्यस्तथा सो ऽपि सदाशिवः । चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्चलक्षाणि चायुषि
એ જ સંખ્યા સాక్షાત્ શિવની છે; અને તે જ સદાશિવ છે. તેમનું આયુષ્ય ચાલીસ હજાર અને પાંચ લાખ (વર્ષ) કહેવાય છે.
Verse 26
तस्मिन्साक्षाच्छिवेनैष कालात्मा सम्प्रवर्तते । यत्तत्सृष्टेस्समाख्यातं कालान्तरमिह द्विजाः । एतत्कालान्तरं ज्ञेयमहर्वै पारमेश्वरम् । रात्रिश्च तावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः । अहस्तस्य तु या सृष्टी रात्रिश्च प्रलयः स्मृतः
તે પરમેશ્વરમાં કાળતત્ત્વ સాక్షાત્ શિવ દ્વારા પ્રવર્તે છે. હે દ્વિજોએ, સૃષ્ટિ સંબંધે અહીં જે કાળાંતર કહેવાયું છે, તે જ પરમેશ્વરનો ‘દિવસ’ જાણવો. એટલાં જ પ્રમાણની અવધિ તેની ‘રાત’ પણ સંપૂર્ણ રીતે જાણવી. તેનો દિવસ સૃષ્ટિનો વિસ્તાર છે અને તેની રાત પ્રલય તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 27
अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत् । एषोपचारः क्रियते लोकानां हितकाम्यया
દૃઢપણે માનવું કે તેમના માટે ‘દિવસ’ નથી અને ‘રાત’ પણ નથી. લોકહિતની ઇચ્છાથી જ એવો ઉપચારરૂપ શબ્દપ્રયોગ કરવામાં આવે છે।
Verse 28
प्रजाः प्रजानां पतयो मूर्तयश्च सुरासुराः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च
પ્રજાઓ અને પ્રજાઓના પતિઓ; વિવિધ મૂર્તિઓ; દેવો અને અસુરો; ઇન્દ્રિયો અને તેમના વિષયો; તેમજ પાંચ મહાભૂત—આ બધું (પ્રભુની સર્વવ્યાપી વ્યવસ્થામાં) સ્થિત છે, જેમાં શિવ જ પરમ પતિ છે।
Verse 29
तन्मात्राण्यथ भूतादिर्बुद्धिश्च सह दैवतः । अहस्तिष्ठंति सर्वाणि पारमेशस्य धीमतः
તન્માત્રાઓ, સ્થૂલ ભૂતોનું આદિકારણ અને બુદ્ધિ—તેમના અધિદેવતાઓ સહિત—બધું જ પરમેશ્વર શિવના ધીમંત સામર્થ્યથી જ સ્થિત અને પ્રવર્તે છે।
Verse 30
अहरंते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः । यो विश्वात्मा कर्मकालस्वभावाद्यर्थे शक्तिर्यस्य नोल्लंघनीया
દિવસના અંતે આ બધું લય પામે છે અને રાત્રિના અંતે વિશ્વસમ્ભવ પ્રભુ ફરી સૃષ્ટિ પ્રગટ કરે છે. જે વિશ્વાત્મા છે—કર્મ, કાળ, સ્વભાવ આદિ વિષયોમાં જેમની શક્તિ અતિક્રમણ અયોગ્ય છે—તે જ પરમ શિવ જાણવો।
Verse 31
यस्यैवाज्ञाधीनमेतत्समस्तं नमस्तस्मै महते शंकराय
આ સમગ્ર જગત જેની આજ્ઞાધીન છે—તે મહાન શંકરને નમસ્કાર; તે જ પરમ પતિ, સર્વાધિપતિ, અમારા શરણ્ય શિવ છે।
Frequently Asked Questions
No single mythic episode is foregrounded; the chapter is primarily a technical, instructional discourse (Vāyu answering ṛṣis) defining time-measures and their cosmological correspondences.
It encodes a macrocosmic equivalence: the Devas’ day-night is mapped onto the sun’s half-year courses, shifting the frame from human diurnal time to cosmic/ritual time and enabling yuga computations on a divine scale.
The text highlights graded ontological standpoints—human (mānuṣa), ancestral (pitṛ), and divine (deva)—each with its own calendric equivalences, showing how cosmological order is structured through differential measures of kāla.