Kedara Khanda
Kedara Khanda
A Himalayan sacred-geography unit focused on Kedāra/Kedārnāth and its surrounding tīrthas, reflecting North Indian pilgrimage networks (uttarāpatha) where mountain landscapes, rivers, and shrines are interpreted as embodied theology and ethical space.
Adhyayas in Kedara Khanda
35 chapters to explore.
Adhyaya 1
Śiva-māhātmya Praśnaḥ — The Sages’ Inquiry into Śiva’s Greatness and the Dakṣa Episode (Part 1)
এই অধ্যায় পুৰাণোচিত মঙ্গলাচৰণে আৰম্ভ হৈ নৈমিষাৰণ্যত শৌনকপ্ৰমুখ ঋষিসকলে দীৰ্ঘ সত্রযজ্ঞ কৰি থকা পৰিৱেশ স্থাপন কৰে। ব্যাস-পরম্পৰাৰ শিষ্য, বিদ্বান তপস্বী লোমশ মুনি তাত উপস্থিত হৈ বিধিপূৰ্বক সন্মানিত হয়। তাৰ পাছত ঋষিসকলে শিৱধৰ্মৰ ক্ৰমবদ্ধ ব্যাখ্যা বিচাৰে—শিৱপূজাৰ পুণ্য, সেৱাকাৰ্য (পৰিষ্কাৰ-পরিচ্ছন্নতা, অলংকাৰ-ৰচনা)ৰ ফল, দৰ্পণ, চামৰ, ছত্ৰ, মণ্ডপ/সভাগৃহ, দীপদান আদি দানৰ মহিমা, আৰু শিৱসন্নিধিত পুৰাণ-ইতিহাস পাঠ/শ্ৰৱণ তথা বেদাধ্যয়নৰ ফলশ্ৰুতি। লোমশে কয়—শিৱমহিমা সম্পূৰ্ণ বৰ্ণনা কৰা দুষ্কৰ; “শিৱ” এই দ্বাক্ষৰ নামেই তাৰক; সদাশিৱৰ আশ্ৰয় নোহোৱাকৈ সংসাৰসাগৰ পাৰ হ’বলৈ চেষ্টা নিষ্ফল। তাৰ পাছত কাহিনী দক্ষ-প্ৰসঙ্গলৈ যায়—ব্ৰহ্মাৰ নিৰ্দেশত সতী শংকৰক দিয়া হয়; কিন্তু শিৱে উঠি সম্ভাষণ নকৰাত দক্ষ ক্ৰুদ্ধ হৈ শিৱ আৰু গণসকলক নিন্দা কৰি শাপ দিয়ে। নন্দীয়ে প্ৰতিশাপ দি দক্ষপক্ষীয় কৰ্মকাণ্ডৰ দম্ভ আৰু সামাজিক দুষণক ধিক্কাৰ কৰে। তেতিয়া শিৱে নীতি-ধৰ্মৰ উপদেশ দিয়ে—ব্ৰাহ্মণৰ প্ৰতি ক্ৰোধ অনুচিত; বেদ মন্ত্রস্বৰূপ আৰু জগতৰ আধাৰ; সত্য জ্ঞানৰ বাবে বিকল্প-প্ৰপঞ্চ ত্যাগ কৰি সমত্ব সাধন কৰা উচিত। অধ্যায়শেষত দক্ষ বৈৰভাৱে প্ৰস্থান কৰি শিৱ আৰু শিৱভক্তসকলৰ নিন্দা অব্যাহত ৰাখে।
Adhyaya 2
Dakṣayajña-prasaṅgaḥ — The Dakṣa Sacrifice Episode (Sati’s Departure)
এই অধ্যায়ত মহাযজ্ঞৰ মাজত আচাৰ-সমাজগত সংঘাত প্ৰকাশ পাইছে। লোমশে কয়—দক্ষই কনখলত মহাযজ্ঞ আৰম্ভ কৰি, বসিষ্ঠ, অগস্ত্য, কশ্যপ, অত্রি, বামদেৱ, ভৃগু আদি ঋষি আৰু ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, ইন্দ্ৰ, সোম, বৰুণ, কুবেৰ, মৰুত, অগ্নি, নিৰৃতি আদি দেৱতাক নিমন্ত্ৰণ কৰি, ত্বষ্টৃ-নিৰ্মিত ভব্য নিবাসত সন্মানেৰে আতিথ্য দিলে। যজ্ঞ চলি থাকোঁতে দধীচিয়ে সভাত ক’লে—পিনাকধাৰী শিৱ নাথাকিলে যজ্ঞৰ সত্য শোভা নাথাকে; ত্ৰ্যম্বকৰ পৰা বিচ্ছিন্ন মঙ্গলও অমঙ্গল হয়, সেয়ে দাক্ষায়ণীসহ শিৱক আহ্বান কৰা উচিত। দক্ষই সেই উপদেশ অস্বীকাৰ কৰিলে। বিষ্ণুক যজ্ঞৰ মূল বুলি কৈ ৰুদ্ৰক অযোগ্য বুলি নিন্দা কৰিলে—ইয়াত অহংকাৰ আৰু বহিষ্কাৰ যজ্ঞদোষ ৰূপে প্ৰকাশ পায়। দধীচিয়ে আগন্তুক বিনাশৰ সতর্কবাণী দি প্ৰস্থান কৰে। তাৰ পিছত কাহিনী সতীৰ দিশে যায়। সোম দক্ষযজ্ঞলৈ যায় বুলি শুনি সতে প্ৰশ্ন কৰে—তেওঁ আৰু শিৱ কিয় নিমন্ত্ৰিত নহ’ল? নন্দী, ভৃঙ্গী, মহাকাল আদি গণৰ মাজত থকা শিৱৰ ওচৰলৈ গৈ, নিমন্ত্ৰণ নাথাকিলেও যাবলৈ অনুমতি বিচাৰে। শিৱে লোকাচাৰ আৰু যজ্ঞশিষ্টাচাৰৰ কথা কৈ বাধা দিয়ে, কিন্তু সতে পিতৃগৃহধৰ্মৰ আগ্ৰহত দৃঢ় থাকে। শেষত শিৱে বৃহৎ গণপৰিবাৰসহ তাক যাবলৈ দিয়ে আৰু অন্তৰে বুজে—সতে ঘূৰি নাহিব; এইদৰে পৰিয়ালিক কৰ্তব্য, যজ্ঞমান আৰু দেৱগৌৰৱৰ টানাপোড়েন স্পষ্ট হয়।
Adhyaya 3
Dakṣa-Yajña: Satī’s Protest, Self-Immolation, and the Dispatch of Vīrabhadra
এই অধ্যায়ত লোমাশ ঋষিয়ে দক্ষ-যজ্ঞৰ কাহিনীৰ জৰিয়তে যজ্ঞ-অধিকাৰৰ তাত্ত্বিক সমালোচনা আগবঢ়ায়। সতী (দাক্ষায়ণী) পিতৃ দক্ষৰ মহাযজ্ঞলৈ গৈ দেখে যে শম্ভু (শিৱ)ৰ কোনো অংশ বা সন্মান নাই। তেওঁ কয়—য’ত প্ৰধান দেৱসত্তাক অপমান কৰা হয়, ত’ত যজ্ঞদ্ৰব্য, মন্ত্ৰ আৰু আহুতি অপবিত্ৰ হয়; দেৱ-ঋষিসকলক সম্বোধন কৰি শিৱৰ সৰ্বব্যাপিতা আৰু পূৰ্বপ্ৰকাশ স্মৰণ কৰাই, ঈশ্বৰ-আৰাধনা নাথাকিলে যজ্ঞ অসম্পূৰ্ণ বুলি প্ৰতিপন্ন কৰে। দক্ষ ক্ৰোধে শিৱক অমঙ্গল আৰু বৈদিক নিয়মৰ বাহিৰৰ বুলি নিন্দা কৰে। মহাদেৱৰ নিন্দা সহ্য নকৰিব পাৰি সতী নৈতিক নীতি ঘোষণা কৰে—নিন্দাকাৰী আৰু নীৰৱে শুনি সঙ্গ দিয়া শ্ৰোতা, উভয়েই ঘোৰ ফলৰ ভাগী। তাৰ পিছত তেওঁ অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰি আত্মদাহ কৰে; সভাত আতংক বিয়পি পৰে আৰু বহু অংশগ্ৰহণকাৰী উন্মাদনাত হিংসা-আত্মহানিত লিপ্ত হয়। নাৰদে এই সংবাদ ৰুদ্ৰক জনায়; শিৱৰ ক্ৰোধৰ পৰা বীৰভদ্ৰ আৰু কালীকা ভয়ংকৰ গণ আৰু অশুভ লক্ষণসহ প্ৰাদুৰ্ভূত হয়। দক্ষ বিষ্ণুৰ শৰণ লয়; বিষ্ণুৱে উপাসনাৰ শাসননীতি কয়—অযোগ্যক পূজা আৰু যোগ্যক অৱহেলা কৰিলে দুৰ্ভিক্ষ, মৃত্যু আৰু ভয় জন্মে, আৰু ঈশ্বৰ-অবমাননাই কৰ্মক নিষ্ফল কৰে। শেষত সিদ্ধান্ত—কেৱল কৰ্ম (ঈশ্বৰবিহীন আচাৰ) ৰক্ষা বা ফল নেদিয়ে; ভক্তি আৰু দিৱ্য সাৰ্বভৌমত্বৰ স্বীকৃতিৰে যুক্ত কৰ্মেই ফলদায়ক।
Adhyaya 4
ईश्वराधीनकर्मफलप्रकरणम् (Karma’s Fruit as Dependent on Īśvara) — Vīrabhadra–Viṣṇu–Deva Saṅgrāma Episode
এই অধ্যায়ত যুদ্ধকথাৰ মাজতে গভীৰ তত্ত্বোপদেশ নিহিত। লোমশ ঋষিয়ে দক্ষৰ প্ৰতিক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰে—ঈশ্বৰ নাথাকিলে বৈদিক কৰ্ম কেনেকৈ প্ৰমাণ্য আৰু ফলদায়ক হ’ব, এই প্ৰশ্ন দক্ষে বিষ্ণুক কৰে। বিষ্ণুৱে কয়—বেদ ত্ৰিগুণৰ পৰিসৰত চলি থাকে, আৰু যজ্ঞাদি কৰ্মৰ ফল ঈশ্বৰাধীন হৈয়েই সিদ্ধ হয়; সেয়ে ভগৱানৰ শৰণ লোৱা উচিত। তাৰ পিছত ভৃগুৰ মন্ত্ৰশক্তি (উচ্চাটন)ৰ প্ৰভাৱত উৎসাহিত দেৱতাসকলে প্ৰথমে শিৱগণক হটায়। তেতিয়া বীৰভদ্ৰ ভয়ংকৰ সহায়কৰ সৈতে প্ৰতিআক্রমণ কৰি দেৱতাসকলক পৰাভূত কৰে; দেৱসকলে বৃহস্পতিৰ পৰামৰ্শ লয়। বৃহস্পতিয়ে বিষ্ণুৰ উপদেশকেই দৃঢ় কৰে—মন্ত্ৰ, ঔষধ, মায়াবিদ্যা, লৌকিক উপায়, আনকি বেদ/মীমাংসাও ঈশ্বৰক সম্পূৰ্ণকৈ জানিব নোৱাৰে; শিৱক জনা যায় একনিষ্ঠ ভক্তি আৰু অন্তঃশান্তিৰ দ্বাৰা। বীৰভদ্ৰ দেৱসকলক আৰু পাছত বিষ্ণুক মুখামুখি হয়; সংলাপত শিৱ- বিষ্ণুৰ কাৰ্যগত সমতা মানি লোৱা হয়, তথাপি কাহিনীৰ সংঘাত থাকে। ৰুদ্ৰক্ৰোধৰ পৰা জ্বৰাদি উপদ্ৰৱ জন্মে, অশ্বিনীকুমাৰে সেয়া নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। শেষত বিষ্ণুৰ চক্ৰ গিলি পুনৰ উভতাই দিয়া হয় আৰু বিষ্ণু আঁতৰি যায়—বলৰ সীমা আৰু কেৱল কৰ্ম-শক্তিৰ ওপৰত নহয়, ঈশ্বৰমুখী ভক্তিৰ প্ৰাধান্য ইয়াত প্ৰকাশ পায়।
Adhyaya 5
Dakṣayajñabhaṅga–Prasāda Upadeśa (Disruption of Dakṣa’s Sacrifice and Śiva’s Instruction)
এই অধ্যায়ত বিষ্ণু দাক্ষযজ্ঞ-মণ্ডপ ত্যাগ কৰাৰ পাছৰ পৰিণাম বৰ্ণিত। শিৱগণসকলে যজ্ঞসভা আচ্ছন্ন কৰি বহু দেৱতা-ঋষি আৰু গ্ৰহ-নক্ষত্ৰ পৰ্যন্ত অপমানিত কৰি অস্থিৰতা সৃষ্টি কৰে। ব্যথিত ব্ৰহ্মা কৈলাসলৈ গৈ শিৱক বিধিপূৰ্বক স্তৱ কৰে আৰু তেওঁক জগতৰ ক্ৰম আৰু যজ্ঞফল-সিদ্ধিৰ পৰম আধাৰ বুলি স্বীকাৰ কৰে। শিৱে বুজাই দিয়ে—দাক্ষযজ্ঞভংগ অকাৰণ দেৱক্ৰোধ নহয়; ই দাক্ষৰ নিজ কৰ্মফল। যি আচৰণে আনক দুখ দিয়ে সেয়া ধৰ্মত নিন্দনীয়। তাৰ পাছত শিৱ কনখললৈ গৈ বীৰভদ্ৰৰ কাৰ্য পৰ্যালোচনা কৰি পশুশিৰ প্ৰতিস্থাপন কৰি দাক্ষক পুনৰ্জীৱিত কৰে—ই মিলন আৰু উচ্চ ধৰ্মৰ অধীন যজ্ঞব্যৱস্থাৰ পুনঃস্থাপনৰ প্ৰতীক। দাক্ষে শিৱক স্তুতি কৰে; তাৰ পিছত শিৱে ভক্তৰ চাৰি প্ৰকাৰ (আৰ্ত, জিজ্ঞাসু, অৰ্থাৰ্থী, জ্ঞানী) নিৰূপণ কৰি জ্ঞানমুখী ভক্তিক কেৱল কৰ্মকাণ্ডতকৈ শ্ৰেষ্ঠ বুলি উপদেশ দিয়ে। শেষত মন্দিৰসেৱা আৰু অৰ্পণ-দানৰ ফলশ্ৰুতি কোৱা হয়। উপাখ্যানত ইন্দ্ৰসেন নামৰ দোষযুক্ত ৰজা অনিচ্ছাকৃত শিৱনাম উচ্চাৰণত উদ্ধাৰ পায়; বিভূতি আৰু পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্রৰ মহিমা প্ৰতিপাদিত হয়; আৰু ধনেৰে বিধিবৎ পূজা কৰা নন্দী বণিকৰ সৈতে তীব্ৰ, অপ্রচলিত ভক্তিৰ কিৰাত শিকারীৰ তুলনা কৰি শিৱকৃপাৰে কিৰাতক পাৰ্ষদ/দ্বাৰপাল পদত নিয়োগ কৰা হয়।
Adhyaya 6
Liṅga-Manifestation in Dāruvana: Sage-Conflict, Cosmic Expansion, and the Question of Verification
অধ্যায় ৬ত ঋষিসকলে সোধে—শিৱক যেন আঁতৰাই থোৱা হৈছে বুলি লাগিলে লিঙ্গ-প্ৰতিষ্ঠা কেনেকৈ সম্ভৱ? তেতিয়া লোমশে দাৰুবনৰ এক শিক্ষামূলক কাহিনী কয়। শিৱ দিগম্বৰ ভিক্ষুকৰ ৰূপে প্ৰকট হৈ ঋষিপত্নীসকলৰ পৰা ভিক্ষা গ্ৰহণ কৰে; তেওঁলোকৰ মন শিৱৰ প্ৰতি আকৃষ্ট হয়। উভতি অহা ঋষিসকলে ইয়াক তপস্যাৰ নিয়মভংগ বুলি ভাবি শিৱক দোষাৰোপ কৰি শাপ দিয়ে। শাপৰ ফলত শিৱলিঙ্গ পৃথিৱীত পতিত হৈ অনন্তভাৱে বিস্তাৰিত হৈ সমগ্ৰ জগত আৱৰি ধৰে; দিশ, তত্ত্ব আৰু দ্বৈতভেদৰ সাধাৰণ সীমা লয় পায়। লিঙ্গ পৰম সত্যৰ চিহ্ন আৰু বিশ্বধাৰক আধাৰ ৰূপে প্ৰকাশ পায়। দেৱতাসকলে তাৰ সীমা বিচাৰে—বিষ্ণু তললৈ, ব্ৰহ্মা ওপৰলৈ—কিন্তু কোনোবাই অন্ত নাপায়। তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাই শিখৰ দেখাৰ মিছা দাবী কৰে; কেতকী আৰু সুৰভী সাক্ষী হয়। এক অশৰীৰী বাণীয়ে মিছা উন্মোচন কৰি মিছা সাক্ষ্য আৰু অধিকাৰৰ দুৰ্ব্যৱহাৰৰ ওপৰত নৈতিক শিক্ষা হিচাপে নিন্দা/দণ্ড ঘোষণা কৰে। শেষত কষ্টপীড়িত দেৱতা আৰু ঋষিসকলে লিঙ্গত শৰণ লয়; ভক্তিৰ স্থিৰ কেন্দ্ৰ আৰু তত্ত্বাৰ্থৰ আধাৰ হিচাপে লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Adhyaya 7
Mahāliṅga-stuti, Liṅga-saṃvaraṇa, and the Spread of Liṅga-Sthāpanā (महालिङ्गस्तुति–लिङ्गसंवरण–लिङ्गप्रतिष्ठा)
এই অধ্যায়ত লোমশে দেৱতা আৰু ঋষিসকলৰ ওপৰত অহা সংকট বৰ্ণনা কৰে—ভয় আৰু জ্ঞানগত অনিশ্চয়তাত ব্যাকুল হৈ তেওঁলোকে ঈশ-লিঙ্গৰ স্তৱ কৰে। ব্ৰহ্মাৰ স্তোত্ৰত লিঙ্গক বেদান্তগম্য, জগতৰ কাৰণ আৰু নিত্য আনন্দত প্ৰতিষ্ঠিত বুলি কোৱা হৈছে; ঋষিসকলে শিৱক মাতৃ-পিতৃ-মিত্ৰৰূপ, সকলো জীৱৰ অন্তৰত একমাত্ৰ জ্যোতি বুলি স্তুতি কৰে আৰু “শম্ভু” নামক সৃষ্টিৰ উদ্ভৱৰ সৈতে সংযোগ কৰে। তাৰ পাছত মহাদেৱে আদেশ দিয়ে—বিষ্ণুৰ শৰণ লোৱা। বিষ্ণুৱে দৈত্যৰ পৰা আগতে ৰক্ষা কৰাৰ কথা কৈও, প্ৰাচীন লিঙ্গৰ ভয়ৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰাৰ কথা জনায়। তেতিয়া আকাশবাণীয়ে বিধান দিয়ে—পূজাৰ বাবে লিঙ্গৰ সংবৰন/আৱৰণ কৰা হওক; বিষ্ণু পিণ্ডীভূত হৈ চৰাচৰ জগতক ৰক্ষা কৰক। তাৰ পাছত বীৰভদ্ৰে শিৱ-নির্দেশিত বিধিত পূজা কৰে বুলি বৰ্ণনা আছে। পিছত লিঙ্গৰ লক্ষণ লয়-কাৰ্যৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয় আৰু দিশ-দিগন্ত তথা বিভিন্ন লোকত বহু লিঙ্গ-প্ৰতিষ্ঠাৰ বিস্তাৰ কোৱা হয়—মর্ত্যলোকত কেদাৰ আদি সহ পবিত্ৰ তীৰ্থ-ভূগোলৰ এক জাল প্ৰকাশ পায়। শিৱধৰ্মৰ পৰম্পৰা, মন্ত্ৰবিদ্যা (পঞ্চাক্ষৰী, ষড়াক্ষৰী), গুৰু-তত্ত্ব আৰু পাশুপত ধৰ্মৰ সংকেতো দিয়া হয়। শেষত ভক্তি-নীতিৰ দৃষ্টান্ত—এটা পতঙ্গই অজানিতে মন্দিৰ শুদ্ধ কৰি স্বৰ্গফল পায়; পাছত সুন্দৰী নামৰ ৰাজকন্যা হৈ প্ৰতিদিন দেৱালয়-মাৰ্জনত ৰত থাকে। উদ্দালকে শিৱভক্তিৰ প্ৰভাৱ বুজি শান্ত অন্তৰ্দৃষ্টি লাভ কৰে।
Adhyaya 8
Liṅgārcana-prādhānya: Taskaroddhāra, Rāvaṇa-tapas, and Deva-sammati (Liṅga Worship as Salvific Priority)
এই অধ্যায়ত লোমশে কয়—ঘোৰ পাপত চিহ্নিত এজন চোৰ মন্দিৰৰ ঘণ্টা চুৰ কৰিবলৈ যেতিয়া আগবাঢ়ে, তেতিয়াই সেই ঘটনাই শিৱৰ অপ্রত্যাশিত কৃপাৰ কাৰণ হয়। শংকৰে তাক ভক্তসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আৰু নিজৰ প্ৰিয় বুলি ঘোষণা কৰে; বীৰভদ্ৰ আদি গণে তাক কৈলাসলৈ লৈ গৈ দিব্য গণসেৱক কৰি তোলে। তাৰ পিছত নীতিতত্ত্ব স্থাপন কৰা হয়—শিৱভক্তি, বিশেষকৈ লিঙ্গাৰ্চনা, কেৱল তৰ্ক-বিতৰ্কতকৈ শ্ৰেষ্ঠ ফলদায়ক; পূজাৰ সান্নিধ্যত পশুও পুণ্যৰ যোগ্য হয়। শিৱ–বিষ্ণুৰ একত্ব প্ৰতিপাদন কৰি লিঙ্গ আৰু পীঠিকাক এক প্ৰতীকাত্মক একতা হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হয়—লিঙ্গ মহেশ্বৰ-স্বৰূপ, পীঠিকা বিষ্ণু-স্বৰূপ; সেয়ে লিঙ্গপূজা সৰ্বোত্তম। লোকপাল, দেৱ, দৈত্য, ৰাক্ষস আদি লিঙ্গপূজক বুলি উদাহৰণ দি ৰাৱণৰ ঘোৰ তপস্যা বৰ্ণনা কৰা হয়—সেই ৰাৱণে পুনঃপুনঃ নিজৰ মস্তক অৰ্পণ কৰি শিৱাৰাধনা কৰে আৰু বৰ-জ্ঞান লাভ কৰে। ৰাৱণক জয় কৰিব নোৱাৰা দেৱতাসকলে নন্দীৰ উপদেশত বিষ্ণুৰ শৰণ লয়; বিষ্ণুৱে ৰামাৱতাৰলৈকে অৱতাৰ-যোজনা কয় আৰু হনুমানক একাদশ-ৰুদ্ৰৰ প্ৰকাশ বুলি উল্লেখ কৰে। শেষত যজ্ঞপুণ্য ক্ষয়শীল, কিন্তু লিঙ্গভক্তি মায়া-ক্ষয়, গুণাতীততা আৰু মুক্তিৰ দিশে লৈ যায়—এই কথা কৈ আগলৈ শিৱৰ বিষভক্ষণ (গৰভক্ষণ) প্ৰসঙ্গৰ সংকেত দিয়া হয়।
Adhyaya 9
Bṛhaspati-Avajñā, Bali-Śaraṇāgati, and the Initiation of Kṣīrasāgara-Manthana (Guru-Reverence and Cosmic Crisis)
এই অধ্যায়ত লোমশ মুনিয়ে স্বৰ্গসভাৰ বৰ্ণনা কৰে—ইন্দ্ৰ লোকপাল, দেৱতা, ঋষি, অপ্সৰা আৰু গন্ধৰ্বেৰে পৰিবেষ্টিত। দেৱগুৰু বৃহস্পতিয়ে আহোঁতে ৰাজমদ আৰু অহংকাৰত অন্ধ ইন্দ্ৰে তেওঁক ন নিমন্ত্ৰণ, ন আসন, ন যথোচিত বিদায় দিয়ে। ইয়াক গুৰু-অৱজ্ঞা বুলি ধৰি বৃহস্পতি তিৰোধান হয় আৰু দেৱগণ বিষণ্ণ হয়। নাৰদে কয়—গুৰুৰ অপমান হ’লে ইন্দ্ৰত্বৰ ঐশ্বৰ্য ভাঙি পৰে; ক্ষমা বিচাৰিব লাগে। ইন্দ্ৰে বৃহস্পতিকে বিচাৰি তাৰাক সোধে, কিন্তু তাই স্থান প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰে। অশুভ লক্ষণৰ মাজত পাতালৰ পৰা বলি দৈত্যসকলসহ উঠি আহে; দেৱসকল পৰাজিত হয় আৰু বহু ৰত্ন-সম্পদ সাগৰত পতিত হয়। বলিয়ে শুক্ৰাচাৰ্যৰ পৰামৰ্শ লয়; সুৰ-সাৰ্বভৌমত্ব লাভৰ বাবে কঠোৰ যজ্ঞশৃঙ্খলা, বিশেষকৈ অশ্বমেধ, প্ৰয়োজন বুলি তেওঁ কয়। দুৰ্বল ইন্দ্ৰে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লৈ দেৱসকলসহ ক্ষীৰসাগৰৰ তীৰত বিষ্ণুৰ ওচৰলৈ যায়। বিষ্ণুৱে এই সংকটক ইন্দ্ৰৰ গুৰু-অপচাৰৰ তৎক্ষণাৎ কৰ্মফল বুলি ব্যাখ্যা কৰি দৈত্যসকলৰ সৈতে সন্ধি কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। ইন্দ্ৰে সুতলত বলিৰ ওচৰত শৰণাগত হয়; নাৰদে শৰণাগত-পালনক মহাধৰ্ম বুলি স্থাপন কৰে, আৰু বলিয়ে ইন্দ্ৰক সন্মান দি চুক্তি কৰে। তাৰ পিছত সাগৰত পতিত ৰত্ন উদ্ধাৰৰ বাবে ক্ষীৰসাগৰ-মন্থনৰ পৰিকল্পনা—মন্দৰ পৰ্বত মথনী, বাসুকি ৰজ্জু। প্ৰথমে পৰ্বত ডুবি ব্যৰ্থতা, আঘাত আৰু হতাশা হয়; তেতিয়া বিষ্ণুৱে মন্দৰ উঠাই স্থাপন কৰে, কূৰ্মৰূপে আধাৰ হৈ মন্থন ধাৰণ কৰে। মন্থন তীব্ৰ হ’তেই ভয়ংকৰ হালাহল/কালকূট বিষ ওলাই ত্ৰিলোকক বিপদত পেলায়। নাৰদে তৎক্ষণাৎ শিৱক পৰম আশ্ৰয় বুলি শৰণ যাবলৈ কয়, তথাপি সুৰ-অসুৰ মোহত চেষ্টা চলাই যায়। বিষৰ বিস্তাৰ অতিশয়োক্তিত ব্ৰহ্মলোক আৰু বৈকুণ্ঠলৈকে পোৱা যেন বৰ্ণিত; শিৱকোপজনিত প্ৰলয়সদৃশ অৱস্থা দেখুৱাই পৰৱৰ্তী কথনত শিৱৰ উদ্ধাৰক হস্তক্ষেপৰ প্ৰয়োজন স্থাপন কৰা হয়।
Adhyaya 10
कालकूट-शमनं लिङ्ग-तत्त्वोपदेशश्च (Kālakūṭa Pacification and Instruction on Liṅga-Tattva)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সোধে—ৰুদ্ৰৰ ক্ৰোধ আৰু কালকূট-বিষৰ অগ্নিসদৃশ দাহে যেতিয়া ব্ৰহ্মাণ্ড আৰু জীৱসমূহ ভস্মীভূত হ’ল, তেতিয়া সৃষ্টি পুনৰ কেনেকৈ চলিল? লোমাশৰ বৰ্ণনাত ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু আদি দেৱগণ ভয়-মোহত বিমূঢ়; হেৰম্ব গণেশ শিৱৰ শৰণ লৈ কয় যে ভয়-মোহে পূজাৰ বিধি বিঘ্নিত কৰে আৰু তাতে বাধা অধিক বৃদ্ধি পায়। শিৱ লিঙ্গৰূপে তত্ত্বোপদেশ দিয়ে—প্ৰকাশিত জগত অহংকাৰ-সংযুক্ত, গুণলীলাৰূপে কালশক্তিৰ অধীন; কিন্তু পৰম তত্ত্ব শান্ত, মায়াৰহিত, দ্বৈত-অদ্বৈতাতীত, শুদ্ধ চৈতন্য-আনন্দস্বৰূপ। গণেশে বহুত্ব, মতবিৰোধ আৰু জীৱোৎপত্তি সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন তুলিলে, শক্তিক জগতৰ গৰ্ভৰূপে ব্যাখ্যা কৰি প্ৰকৃতিৰ মাজেৰে গণেশৰ উদ্ভৱ, সংঘৰ্ষ, গজানন ৰূপান্তৰ আৰু গণাধিপতি তথা বিঘ্নহৰ্তা পদত প্ৰতিষ্ঠা বৰ্ণিত হয়। শেষত গণেশে শক্তিসহ লিঙ্গৰ স্তৱ কৰে; তাৰপিছত শিৱ লিঙ্গৰূপে কালকূট শমিত কৰি লোকসমূহ পুনৰ জীৱিত কৰে আৰু গণেশ-দুৰ্গাক অৱহেলা কৰা দেৱসকলক শাসন কৰে। বিধান স্থিৰ হয়—যিকোনো কাৰ্যৰ আৰম্ভণিতে বিঘ্নেশ পূজা সিদ্ধিৰ বাবে অনিবাৰ্য।
Adhyaya 11
Gaṇeśa-pūjā-vidhi, Dhyāna-traya, and Samudra-manthana Prasaṅga (Gaṇādhipa Worship and Churning-of-the-Ocean Episode)
অধ্যায় ১১ত মহেশ্বৰে চতুৰ্থী-ব্ৰতক কেন্দ্ৰ কৰি গণাধিপ (গণেশ) পূজাৰ সুসংগঠিত বিধি নিৰ্দেশ কৰে—স্নানাদি শুদ্ধি, গন্ধ‑মাল্য‑অক্ষত অৰ্পণ, আৰু নিৰ্দিষ্ট ধ্যান-ক্রম। তাৰ পিছত গণেশৰ ধ্যান-লক্ষণ বৰ্ণিত: পঞ্চমুখ, দশভুজ, ত্ৰিনেত্ৰ; মুখসমূহৰ ভিন্ন ভিন্ন বৰ্ণ আৰু আয়ুধ-চিহ্নসহ ৰূপ। অনন্তৰ সাত্ত্বিক, ৰাজস আৰু তামস—এই তিন প্ৰকাৰ ধ্যানৰ পৃথক ৰূপ-পরিকল্পনা দিয়া হয়। পাছত একুশ দূৰ্বা আৰু মোদকাদি নৈবেদ্যৰ সংখ্যা, পূজাত ব্যৱহৃত স্তুতি-নামসমূহৰ বিধান আহে। তাৰ পিছত কাহিনী ক্ষীৰাৰ্ণৱত সমুদ্ৰ-মন্থনৰ দিশে যায়: মন্থনত চন্দ্ৰ, সুৰভি (কামধেনু), কল্পবৃক্ষ, কৌস্তুভ মণি, উচ্চৈঃশ্ৰবা, ঐৰাৱত আদি ৰত্ন-নিধি উদ্ভৱ হয়। শেষত মহালক্ষ্মী প্ৰাদুৰ্ভূত হৈ কটাক্ষে জগতক সমৃদ্ধি দান কৰে আৰু বিষ্ণুক বৰে; দেৱলোকত উৎসৱ-আনন্দ হয়। এইদৰে বিধি‑ধ্যান‑পৌৰাণিক কাহিনীৰ সংযোগে ভক্তিয়ে বিশ্ব-ব্যৱস্থা দৃঢ় কৰে বুলি অধ্যায়ে বুজাই দিয়ে।
Adhyaya 12
मोहिन्याः सुधाविभागः, राहुच्छेदः, पीडन-महालाय-स्थलनिर्देशश्च (Mohinī’s Distribution of Amṛta; Rāhu’s Decapitation; Site-Etymologies of Pīḍana and Mahālaya)
লোমশ ঋষিয়ে অমৃতৰ বাবে পুনৰ সমুদ্ৰমন্থনৰ বৃত্তান্ত কয়। ধন্বন্তৰি অমৃতকলশ লৈ প্ৰকট হোৱাত অসুৰসকলে বলপূৰ্বক সেই কলশ কেঢ়ি লয়। বিভ্ৰান্ত দেৱতাসকলে নাৰায়ণৰ শৰণ লয়; তেওঁ তেওঁলোকক আশ্বাস দি মোহিনী ৰূপ ধৰি অমৃত-বিতৰণৰ অধিকাৰ নিজে গ্ৰহণ কৰে। অসুৰসকলৰ মাজত অন্তৰ্দ্বন্দ্ব উঠিলে বলিয়ে বিনয়ে মোহিনীক ন্যায়ে ভাগ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। মোহিনীয়ে লোকনীতিৰ ধৰণে মধুৰ কিন্তু সতৰ্কতামূলক উপদেশ দিয়ে আৰু উপবাস, ৰাতি জাগৰণ, প্ৰাতঃস্নান আদি বিধান কৰি আচারগত বিলম্ব ঘটায়। তাৰ পিছত অসুৰসকলক শাৰী পাতি বহুৱাই, পৰিবেশন এনেদৰে কৰে যে অমৃত মূলত দেৱতাসকলেই লাভ কৰে। ৰাহু আৰু কেতুৱে দেৱবেশে মাজত সোমায়; ৰাহু পান কৰিবলৈ লওঁতেই সূৰ্য আৰু চন্দ্ৰই তাক চিনাই দিয়ে। বিষ্ণুৱে তাৰ শিৰচ্ছেদ কৰে, আৰু বিচ্ছিন্ন দেহৰ পৰা জগতত ক্ষোভ উঠাৰ কথা কোৱা হয়। পাছত মহাদেৱৰ অৱস্থান আৰু পীড়ন, মহালয় আদি স্থাননামৰ কাৰণ পবিত্ৰ ভূগোলৰ সৈতে সংযোগ কৰি ব্যাখ্যা কৰা হয়; কেতু অমৃত উভতাই দি অন্তৰ্ধান হয়। শেষত দैৱৰ প্ৰাবল্য আৰু কেৱল মানৱ-প্ৰচেষ্টাৰ সীমা বিষয়ে স্পষ্ট উপদেশ দিয়া হয়, আৰু অসুৰসকল ক্ৰোধে জ্বলি উঠে।
Adhyaya 13
Adhyāya 13: Devāsura-saṅgrāma, Śiva-āśrayatva, and Śaiva Ācāra (Rudrākṣa–Vibhūti–Dīpadāna)
এই অধ্যায়ত লোমশ ঋষিয়ে পুনৰায় দেৱ–অসুৰ সংঘৰ্ষৰ বৰ্ণনা কৰে। দানৱসকলে অগণিত সংখ্যাত নানাবিধ বাহন, অস্ত্ৰ আৰু বিমানসহ একত্ৰিত হয়; অমৃতবলত বলীয়ান দেৱতাসকলে ইন্দ্ৰৰ নেতৃত্বত মঙ্গলবিজয় কামনা কৰি যুদ্ধসজ্জ হয়। বাণ, তোমৰ, নাৰাচ আদিৰ আঘাতে ধ্বজ ছিন্ন হয়, দেহ ক্ষত-বিক্ষত হয়, আৰু শেষত দেৱপক্ষৰ প্ৰাধান্য স্থাপিত হয়। তাৰ পাছত ৰাহু–চন্দ্ৰ প্ৰসঙ্গৰ পটভূমিত তত্ত্বকথা উত্থাপিত হয়—শিৱ সৰ্বাধাৰ আৰু সুৰ-অসুৰ উভয়ৰে প্ৰিয়। কালকূট পান কৰি নীলকণ্ঠ হোৱা কাহিনী, মুণ্ডমালাৰ উৎপত্তি বৰ্ণনা কৰি, শিৱভক্তি যে জাতি-অৱস্থাভেদ সম কৰা ধৰ্মমাৰ্গ—এই উপদেশ দিয়া হয়। উত্তৰাৰ্ধত কাৰ্ত্তিক মাহত লিঙ্গৰ সন্মুখত দীপদানৰ মহিমা, তেল/ঘিঁউ আদি অনুসাৰে ফলবিশেষ, আৰু কৰ্পূৰ-ধূপসহ নিত্য আৰাত্ৰিকৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে। ৰুদ্ৰাক্ষৰ ভেদ (বিশেষকৈ একমুখ আৰু পঞ্চমুখ), কৰ্মত ৰুদ্ৰাক্ষে পুণ্যবৃদ্ধি কৰা, আৰু বিভূতি/ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণবিধি শৈৱাচাৰ ৰূপে নিৰ্দিষ্ট কৰা হয়। শেষত কাহিনী পুনৰ যুদ্ধলৈ ঘূৰে—ইন্দ্ৰৰ বলিৰ সৈতে দ্বন্দ্ব, কালনেমিৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ আৰু বৰদানে তাৰ অজেয়তা; নাৰদৰ উপদেশত দেৱতাসকলে বিষ্ণুস্মৰণ কৰি স্তৱ কৰে, আৰু গৰুড়াৰূঢ় বিষ্ণু প্ৰকট হৈ কালনেমিক যুদ্ধলৈ আহ্বান জনায়।
Adhyaya 14
Kālanemi’s Renunciation of Combat, Nārada’s Ethical Injunction, and the Restoration of the Daityas (Kedārakhaṇḍa Adhyāya 14)
এই অধ্যায়ত দেৱ–অসুৰ যুদ্ধৰ চূড়ান্ত পৰ্ব বৰ্ণিত। বিষ্ণুৱে দৈত্যসকলক পৰাজিত কৰি, ত্ৰিশূলাঘাত কৰিবলৈ উদ্যত কালনেমিক দমন কৰে। চেতনা ঘূৰি আহিলে কালনেমি পুনৰ যুদ্ধ নকৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়; সি ভাবে—ৰণমৃত্যু ক্ষণিক, আৰু ব্ৰহ্মাৰ বিধান অনুসাৰে অস্ত্ৰে নিহত অসুৰে অবিনাশী লোক লাভ কৰি কিছু কাল দেৱতুল্য ভোগ ভোগে, তাৰ পাছত পুনৰ সংসাৰত ঘূৰি আহে। সেয়ে সি বিজয় নহয়, বিষ্ণুৰ ওচৰত পৰম একান্ত/কৈবল্য-মোক্ষ প্ৰাৰ্থনা কৰে। তাৰ পাছত পৰাজিত আৰু ভীত অৱশিষ্ট দৈত্যসকলৰ ওপৰতো ইন্দ্ৰ হিংসা চলাবলৈ ধৰে। নাৰদ আহি শৰণাগত বা আতংকিত লোকক আঘাত কৰা মহাপাপ আৰু অধৰ্ম বুলি কঠোৰভাৱে নিন্দা কৰে, আৰু তেনে চিন্তাও অনুচিত বুলি উপদেশ দিয়ে। ইন্দ্ৰ নিবৃত্ত হৈ স্বৰ্গলৈ উভতি যায়; শংকৰৰ অনুগ্ৰহে দিব্য বাদ্য, গীত-নৃত্যসহ বিজয়োৎসৱ বৰ্ণিত হয়। পিছত বাচি থকা দৈত্যসকলে ভৃগুপুত্ৰ শুক্ৰাচাৰ্যৰ শৰণ লয়। শুক্ৰে সংজীৱনী বিদ্যাৰে পতিতসকলক পুনৰ্জীৱিত কৰে আৰু শোকাতুৰ বলিক—অস্ত্ৰে নিহত হলেও স্বৰ্গলাভ হয়—এই তত্ত্বে সান্ত্বনা দিয়ে। শেষত শুক্ৰৰ নিৰ্দেশত দৈত্যসকল পাতাললৈ স্থানান্তৰিত হয়; শৌৰ্য, নৈতিক সংযম আৰু পুনৰুদ্ধাৰৰ উপদেশে বিশ্বব্যৱস্থা স্থিৰ কৰে।
Adhyaya 15
Indra’s Brahmahatyā, Interregnum in Heaven, and the Rise and Fall of Nahūṣa (इन्द्रस्य ब्रह्महत्यादोषः—नहुषाभिषेकः—शापः)
এই অধ্যায়ত অধিকাৰ, অপৰাধ আৰু লোক-শৃঙ্খলাৰ নীতিময় কাহিনী বৰ্ণিত। ঋষিসকলে সোধে—সাৰ্বভৌমত্ব পুনৰ লাভ কৰিও ইন্দ্ৰ কেনেকৈ সংকটত পৰিল? লোমশ ক’য়—ইন্দ্ৰে বিশ্বৰূপ (ত্ৰিশিৰা) নামৰ অসাধাৰণ যাজ্ঞিক পুৰোহিতক আশ্ৰয় ল’লে; তেওঁ দেৱতালৈ উচ্চস্বৰে আৰু দৈত্যলৈ নীৰৱে হৱিভাগ বিতৰণ কৰে বুলি সন্দেহ হোৱাত, গুৰু-অবজ্ঞা আৰু হঠকাৰিতাৰে ইন্দ্ৰে তেওঁক বধ কৰিলে। তেতিয়াই ব্ৰহ্মহত্যা সাকাৰ হৈ ইন্দ্ৰক নিৰন্তৰ তাড়া কৰিলে; ইন্দ্ৰ দীঘলীয়া সময় জলত লুকাই থাকিল আৰু স্বৰ্গত অরাজকতা দেখা দিলে। দেৱসকলে বৃহস্পতিৰ শৰণ লয়; তেওঁ কয় যে বিদ্বান ব্ৰাহ্মণ-পুৰোহিতক ইচ্ছাকৃত হত্যা মহাপাতক, আৰু শত অশ্বমেধৰ পুণ্যও নষ্ট হয়। শাসন পুনঃস্থাপনৰ বাবে নাৰদে নহূষক প্ৰস্তাৱ কৰে; অভিষিক্ত হৈ সি কামবশে ঋষিসকলক অপমান কৰি পালকি বহন কৰোৱায়, ফলত অগস্ত্যৰ শাপত সি সৰ্প হয়। পাছত যযাতিকো আনিলেও, তেওঁ নিজৰ পুণ্যকথা প্ৰকাশ কৰামাত্ৰে তৎক্ষণাৎ পতিত হয়; দেৱলোক পুনৰ যোগ্য যজ্ঞৰাজা-বিহীন হৈ পৰে।
Adhyaya 16
Brahmahatyā-vimocana, Pāpa-vibhāga, and Dadhīci’s Self-Sacrifice (Indra–Vṛtra Prelude)
এই অধ্যায়ত কাহিনী তিনিটা ঘনিষ্ঠ পৰ্বত আগবাঢ়ে। প্ৰথমে শচীয়ে দেৱতাসকলক উপদেশ দিয়ে কয়—বিশ্বৰূপ-বধৰ ফলত ব্ৰহ্মহত্যা-দোষে পীড়িত ইন্দ্ৰক বিচাৰি তেওঁৰ ওচৰলৈ যাওক। দেৱসকলে ইন্দ্ৰক জলৰ মাজত লুকাই একান্তে তপস্যা কৰি থকা অৱস্থাত পায়। তাৰ পিছত বৃহস্পতিয়ে পথ দেখুৱাই ব্ৰহ্মহত্যাক ব্যক্তিৰূপে ধৰি, দোষটো ব্যৱহাৰিকভাৱে চাৰিভাগত ভাগ কৰে—পৃথিৱী (ক্ষমা/পৃথিৱী), গছ-গছনি, জল আৰু নাৰীৰ মাজত। ইয়াৰ ফলত ইন্দ্ৰৰ পাপশমন হয়, যজ্ঞ-ৰাজনৈতিক প্ৰতিষ্ঠা পুনৰ স্থিৰ হয়, আৰু তত্ত্ব, শস্য আৰু মনত মঙ্গল পুনৰ উদয় হয়। শেষত ত্বষ্টাৰ শোক আৰু তপ বৃদ্ধি পায়; ব্ৰহ্মাৰ বৰত বৃত্রৰ জন্ম হয়, যি জগতৰ বাবে ভয়ংকৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী। দেৱতাসকল অস্ত্ৰহীন হোৱাত দধীচিৰ অস্থিৰে অস্ত্ৰ নিৰ্মাণৰ উপায় কোৱা হয়। ব্ৰাহ্মণহিংসাৰ আশংকা ধৰ্ম-যুক্তি (আততায়ী-ন্যায়)ৰে নিৰসন কৰি, দধীচিয়ে লোকহিতৰ বাবে সমাধিৰে স্বেচ্ছায় দেহত্যাগ কৰে।
Adhyaya 17
प्रदोषव्रत-विधानम् तथा वृत्र-नमुचि-संग्रामः (Pradoṣa Vrata Procedure and the Vṛtra–Namuci War Narrative)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণি দধীচিৰ দেহত্যাগৰ পিছত দেৱতাসকলৰ কাৰ্যকলাপৰ বৰ্ণনাৰে হয়। ইন্দ্ৰৰ আদেশত দিব্য গাই সুৰভীয়ে দধীচিৰ দেহৰ পৰা মাংস আঁতৰাই দিয়ে, যাতে দেৱতাসকলে তেওঁৰ অস্থিৰ পৰা বজ্ৰ আদি অস্ত্ৰ নিৰ্মাণ কৰিব পাৰে। এই কথা জানি দধীচিৰ পত্নী সুবর্চা তপোৰোষে দেৱতাসকলক সন্তানহীন হ’বলৈ শাপ দিয়ে; তাৰ পিছত অশ্বত্থতলত ৰুদ্ৰাৱতাৰ পিপ্পলাদক জন্ম দি স্বামীৰ সৈতে সমাধিত লীন হয়। তাৰ পাছত দেৱ–অসুৰ মহাযুদ্ধত নমুচি সাধাৰণ অস্ত্ৰে অজেয় থাকে; তেতিয়া আকাশবাণীয়ে ইন্দ্ৰক জলৰ ওচৰত ফেনা (ঝাঁঝ)ৰে তাক বধ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে, আৰু বৰদানজনিত বাধা ভাঙে। যুদ্ধত বৃত্ৰৰ শক্তি তপস্যা আৰু পূৰ্বকৰ্মৰ কাৰণ-বন্ধনৰ সৈতে জড়িত বুলি পুনঃপুনঃ কোৱা হয়; চিত্ৰৰথ-শাপৰ সৈতে সম্পৰ্কিত মূলকথাও ইঙ্গিতিত। বিজয়ৰ উপায় হিচাপে বৃহস্পতিয়ে প্ৰদোষ-ব্ৰত আৰু লিঙ্গাৰ্চনাৰ বিস্তৃত বিধান দিয়ে—কাৰ্তিক শুক্ল পক্ষ ত্ৰয়োদশী, বিশেষকৈ সোমবাৰ; স্নান, নৈবেদ্য-অৰ্পণ, দীপক্ৰিয়া, প্ৰদক্ষিণা-নমস্কাৰ আৰু ৰুদ্ৰৰ শতনাম জপ। পাছত বৃত্ৰই ইন্দ্ৰক গিলিলে ব্ৰহ্মা-সহ দেৱতাসকলে শিৱৰ শৰণ লয়। দিৱ্য উপদেশত পীঠিকা লংঘি প্ৰদক্ষিণা কৰা আদি দোষ নিন্দিত হয় আৰু সময়ানুযায়ী ফুল বাছনি সহ শুদ্ধ লিঙ্গপূজা পুনৰ জোৰ দিয়ে। ৰুদ্ৰসূক্ত আৰু একাদশ ৰুদ্ৰ-উপাসনাৰে ইন্দ্ৰ মুক্ত হয়, বৃত্ৰ পতিত হয়; ব্ৰহ্মহত্যা-দোষৰ ছায়াৰ উদয়-শমন আৰু তাৰ পিছত বলিয়ে মহাযজ্ঞেৰে প্ৰত্যাভিযানৰ প্ৰস্তুতি লয় বুলি বৰ্ণিত।
Adhyaya 18
Aditi’s Annual Viṣṇu-Vrata (Bhādrapada Daśamī–Dvādaśī) and the Ethics of Dāna in the Bali Narrative
এই অধ্যায়ত সংলাপ-ধাৰাত লোমাশে বৰ্ণনা কৰে—অসুৰৰ হাতত পৰাজিত দেৱতাসকলে পশুৰূপ ধৰি অমৰাৱতী ত্যাগ কৰি কশ্যপৰ পবিত্ৰ আশ্ৰমত আশ্ৰয় লয় আৰু নিজৰ দুখ অদিতিক জনায়। কশ্যপে কয় যে অসুৰৰ বল তপস্যামূল; সেয়ে অদিতিয়ে ভাদ্ৰপদৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা বাৰ্ষিক বিষ্ণুব্ৰত পালন কৰিব লাগে—শুচিতা, নিয়মিত আহাৰ, একাদশীত উপবাস, ৰাতি জাগৰণ, দ্বাদশীত বিধিপূৰ্বক পাৰণ আৰু শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলক ভোজন; এইদৰে বাৰো মাহ পুনৰাবৃত্তি কৰি শেষত কলশত বিষ্ণুৰ বিশেষ পূজা। ব্ৰতে প্ৰসন্ন জনাৰ্দন বটুৰূপে প্ৰকট হৈ দেৱৰক্ষাৰ প্ৰাৰ্থনা গ্ৰহণ কৰে। তাৰ পিছত দানধৰ্মৰ নীতিচৰ্চা আহে—ইন্দ্ৰৰ সঞ্চয়ী প্ৰবৃত্তিৰ বিপৰীতে বলিৰ উদাৰতাৰ প্ৰশংসা। এটা উপকথাত পাপী জুৱাড়ীৰ অজানিতে শিৱলৈ কৰা অৰ্পণো কৰ্মফলত ফলপ্ৰসূ হৈ তাক কিছু সময়ৰ বাবে ইন্দ্ৰপদ দিয়ে; ইয়াত ভাৱ, অৰ্পণ আৰু দেৱকৃপাৰ পুৰাণীয় যুক্তি প্ৰকাশ পায়। তাৰপিছত কাহিনী বলি–বামন ক্ৰমলৈ আগবাঢ়ে—অশ্বমেধ প্ৰসঙ্গ, বামনৰ আগমন, তিন পদ দানৰ প্ৰতিজ্ঞা আৰু শুক্ৰাচাৰ্যৰ সতৰ্কবাণী—ব্ৰতবদ্ধ দান আৰু বিশ্বসমতুলনৰ মাজৰ টানাপোড়েন সূচাই।
Adhyaya 19
Adhyāya 19 — Bali, Vāmana-Trivikrama, Gaṅgā-utpatti, and Śiva as Guṇātīta (Bali–Vāmana–Trivikrama-prasaṅgaḥ)
এই অধ্যায়ত লোমাশ ঋষিৰ বৰ্ণনাৰে বলি-ৰাজৰ ধৰ্মনিষ্ঠা আৰু দানধৰ্মৰ মহিমা প্ৰকাশ পায়। গুৰু শুক্ৰাচাৰ্যই বাধা দিলেও বলিয়ে ব্ৰহ্মচাৰী বামনক (বিষ্ণুৰ ছদ্মৰূপ) দান দিবলৈ সংকল্প অটুট ৰাখে। ক্ৰুদ্ধ শুক্ৰাচাৰ্যই অশুভ ফলৰ শাপ দিয়ে; তথাপি বিন্ধ্যাৱলীৰ বিধিপূৰ্বক সহভাগিতাৰে বলিয়ে দান সম্পন্ন কৰে। তেতিয়া বিষ্ণু ত্ৰিবিক্ৰমৰূপে বিস্তাৰ হৈ দুটা পদক্ষেপে পৃথিৱী আৰু স্বৰ্গ আৱৰি লয়; তৃতীয় পদক্ষেপৰ দাবী প্ৰতিজ্ঞা-ৰক্ষাৰ কঠিন পৰীক্ষা হৈ উঠে। তৃতীয় পদক্ষেপ ৰোধ কৰাৰ বাবে গৰুড়ে বলিক বান্ধে; বিন্ধ্যাৱলীয়ে নিজৰ আৰু নিজৰ শিশুৰ মূৰ তৃতীয় পদক্ষেপৰ স্থান হিচাপে অৰ্পণ কৰি গৃহভক্তি আৰু আত্মসমৰ্পণৰ আদৰ্শ দেখুৱায়। প্ৰসন্ন বিষ্ণুৱে বলিক মুক্ত কৰি সুতল লোক দান কৰে আৰু বলিৰ দুৱাৰত চিৰকাল ৰক্ষক হৈ নিকটত থাকিম বুলি বৰ দিয়ে; বলি দান-ভক্তিৰ অনন্য দৃষ্টান্ত হয়। পিছত গঙ্গাৰ উৎপত্তিৰ কথা কোৱা হয়—বিষ্ণুৰ পদস্পৰ্শজলৰ পৰা গঙ্গা প্ৰাদুৰ্ভৱ হয়। শেষত শৈৱ সিদ্ধান্ত: সদাশিৱ পূজা সকলোৰে বাবে সুলভ, শিৱ সৰ্বান্তৰ্যামী, মহাদেৱ গুণাতীত; কিন্তু ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু ৰুদ্ৰ ক্ৰমে ৰজ, সত্ত্ব আৰু তম গুণৰ দ্বাৰা কাৰ্য কৰে। এইদৰে দাননীতি, প্ৰতিজ্ঞা-ৰক্ষা, তীৰ্থপবিত্ৰতা আৰু মোক্ষদায়ী শিৱতত্ত্ব একেলগে সংযুক্ত হয়।
Adhyaya 20
Liṅga as Nirguṇa Reality; Śakti’s Re-emergence and the Taraka Narrative (लिङ्गनिर्गुणतत्त्वं तथा गिरिजाप्रादुर्भावः)
এই অধ্যায়ত ঋষিসভাত প্ৰশ্ন উঠে—ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু ৰুদ্ৰক সগুণ বুলি কোৱা হলে, ঈশ লিঙ্গৰূপ হৈও নিৰ্গুণ কেনেকৈ? সূত ব্যাস-পরম্পৰাৰ উপদেশে বুজাই দিয়ে যে লিঙ্গ হৈছে নিৰ্গুণ পৰমাত্মাৰ প্ৰতীকাত্মক ৰূপ; প্ৰকাশিত জগত মায়া-উপাধিৰে আৱৃত, ত্ৰিগুণব্যাপ্ত, সেয়ে শেষত নশ্বৰ আৰু ক্ষয়শীল। তাৰ পাছত কাহিনী অন্য দিশলৈ যায়: সতী (দাক্ষায়ণী) যজ্ঞাগ্নি-প্ৰসঙ্গৰ পিছত দেহত্যাগ কৰাৰ পাছত শিৱ হিমালয়ত গণ-পরিবৃত হৈ ঘোৰ তপস্যা কৰে। এই সময়ত অসুৰশক্তি বৃদ্ধি পায়; তাৰকাসুৰে ব্ৰহ্মাৰ পৰা ‘এটা শিশুৱে মাত্ৰ বধ কৰিব’ বুলি সীমাবদ্ধতাসহ বৰ লাভ কৰি দেৱতাক পীড়া দিয়ে। দেৱতাই উপায় বিচাৰিলে আকাশবাণী হয়—তাৰকৰ সংহাৰ কেৱল শিৱপুত্ৰই কৰিব পাৰিব। তেতিয়া তেওঁলোকে হিমৱন্তৰ ওচৰলৈ যায়; মেনাৰ সৈতে আলোচনা কৰি হিমৱন্ত শিৱৰ যোগ্য কন্যা জন্ম দিবলৈ সন্মত হয়। ফলত গিৰিজা—পৰাশক্তিৰ পুনঃপ্ৰাদুৰ্ভাৱ—জন্ম লয়; সৰ্বলোক আনন্দিত হয় আৰু দেৱ-ঋষিসকলৰ ধৈৰ্য পুনৰ স্থিৰ হয়।
Adhyaya 21
Himavān’s Darśana of Śiva, Kāma’s Burning, and Pārvatī’s Intensified Tapas (Apārṇā Episode)
এই অধ্যায়ত লোমশ ঋষিয়ে পাৰ্বতীৰ বৃদ্ধি আৰু হিমালয়ৰ এখন উপত্যকাত গণবেষ্টিত শিৱৰ ঘোৰ তপস্যাৰ বৰ্ণনা কৰে। হিমৱান পাৰ্বতীক লগত লৈ শিৱদৰ্শনলৈ আহে; কিন্তু নন্দীয়ে প্ৰৱেশ আৰু নৈকট্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰি তপস্বী প্ৰভুৰ ওচৰলৈ যোৱা বিধিবদ্ধ হ’ব লাগে বুলি কয়। শিৱে হিমৱানক নিয়মিত দর্শনৰ অনুমতি দিলেও কন্যাক ওচৰলৈ আনিবলৈ নিষেধ কৰে; তেতিয়া পাৰ্বতীয়ে শিৱৰ ‘প্ৰকৃতিতীত’ দাবিৰ যুক্তি লৈ প্ৰশ্ন তোলে—দৰ্শন আৰু বাক্ব্যৱহাৰৰ সামঞ্জস্য কেনেকৈ হয়। তাৰক আদি ভয়ত দেবতাসকল উদ্বিগ্ন হৈ স্থিৰ কৰে যে শিৱৰ তপস্যা ভংগ কৰিব পৰা একমাত্ৰ মদন। মদন অপ্সৰাসকলৰ সৈতে আহি ঋতুবিপৰ্যাস ঘটায়; প্ৰকৃতি কামময় হৈ উঠে আৰু গণসকলেও প্ৰভাৱিত হয়। মদনে মোহনবাণ নিক্ষেপ কৰাত শিৱ ক্ষণিক পাৰ্বতীক দেখি চঞ্চল হয়, কিন্তু তৎক্ষণাৎ মদনক চিনে তৃতীয় নয়নৰ অগ্নিত দগ্ধ কৰি ভস্ম কৰে। দেব-ঋষিৰ বিতৰ্কত শিৱ কামক দুঃখৰ মূল বুলি নিন্দা কৰে, আৰু ঋষিসকলে কয় সৃষ্টিৰ গাঁথনিত কাম অন্তৰ্নিহিত; তাৰ পিছত শিৱ তিৰোধান হয়। পাৰ্বতীয়ে অৱস্থা পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবে অধিক তীব্ৰ তপস্যাৰ সংকল্প লয়; পাতা ত্যাগ কৰি ‘অপৰ্ণা’ নামে পৰিচিত হয় আৰু কঠোৰ দেহসংযম কৰে। শেষত দেবতাসকল ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়; ব্ৰহ্মা বিষ্ণুৰ ওচৰলৈ যায়, আৰু বিষ্ণুৱে শিৱৰ ওচৰলৈ গৈ বিবাহসিদ্ধিক কেৱল প্ৰেমকাহিনি নহয়, ধৰ্ম-নৈতিক প্ৰয়োজন বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰি আগবাঢ়াৰ উপায় প্ৰস্তাৱ কৰে।
Adhyaya 22
देवस्तुति–समाधिवर्णन–पार्वतीतपः–बटुरूपशिवोपदेशः (Deva-stuti, Samādhi Description, Pārvatī’s Tapas, and Śiva’s Instruction in Disguise)
অধ্যায় ২২ত সূতে বৰ্ণনা কৰে—ব্ৰহ্মা‑বিষ্ণু আদি দেৱগণ, গণসকলৰ পৰিবেষ্টনত, সৰ্পাভৰণ আৰু তপস্যাৰ চিহ্নধাৰী, গভীৰ সমাধিত আসীন মহাদেৱ শিৱৰ ওচৰলৈ আহে। তেওঁলোকে বেদভাৱপূৰ্ণ স্তোত্ৰে শিৱক স্তুতি কৰে। নন্দীয়ে উদ্দেশ্য সুধিলে, দেৱতাসকলে তাৰকাসুৰৰ পীড়াৰ পৰা মুক্তি বিচাৰে আৰু কয়—তাৰ বধ কেৱল শিৱপুত্ৰৰ দ্বাৰাই সম্ভৱ। শিৱে কাম‑ক্ৰোধ ত্যাগ, আসক্তিৰ পৰা জন্মা মোহৰ বিষয়ে সতৰ্কবাণী আৰু ধ্যানধৰ্মৰ উপদেশ দি পুনৰ সমাধিত লীন হয়। তাৰ পাছত পাৰ্বতীৰ কঠোৰ তপস্যাৰ কথা আহে; সেই তপস্যাই শিৱক সঁহাৰি দিবলৈ বাধ্য কৰে। শিৱ বটু‑ব্ৰহ্মচাৰী ৰূপ ধৰি শিৱক অশুভ আৰু সমাজমৰ্যাদাৰ বাহিৰৰ বুলি নিন্দা কৰে; পাৰ্বতী সখীসকলৰ সৈতে সেই নিন্দা খণ্ডন কৰে। তেতিয়া শিৱে নিজ স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰি বৰ দিয়ে। পাৰ্বতীয়ে হিমালয়ৰ মাধ্যমে বিধিবৎ বিবাহ বিচাৰে—দৈৱকাৰ্য সিদ্ধ হ’বলৈ, কুমাৰৰ জন্মে তাৰকৰ বিনাশ হ’বলৈ। শিৱে গুণ‑প্ৰকৃতি‑পুৰুষ আৰু মায়াবদ্ধ জগতৰ তত্ত্ব বুজাই ‘লোকাচাৰাৰ্থে’ বিবাহত সম্মতি দিয়ে; হিমালয়ৰ আগমন, পৰিয়ালৰ আনন্দ আৰু পাৰ্বতীৰ অন্তৰ্মুখ শিৱনিষ্ঠাৰে অধ্যায় শেষ হয়।
Adhyaya 23
पार्वती-विवाह-प्रस्तावः (Proposal and Preparations toward Pārvatī’s Marriage)
এই অধ্যায়ত তপস্যাজাত দেৱ-সঙ্কল্প সামাজিকভাৱে বোধগম্য বৈদিক আচাৰ-প্ৰক্ৰিয়ালৈ ৰূপান্তৰিত হয়। মহেশৰ প্ৰেৰণা পাই ঋষিসকল হিমালয়লৈ আহি গিৰিৰাজৰ কন্যাৰ দৰ্শন বিচাৰে। হিমৱান পাৰ্বতীক উপস্থিত কৰি কন্যাদানৰ বিচাৰধৰ্ম ব্যাখ্যা কৰে—অবিবেক, অস্থিৰতা, জীৱিকাৰ অভাৱ, অনুচিত বৈৰাগ্য আদি অযোগ্যতাৰ কথা কৈ তেওঁ বিবাহক কেৱল কামনা নহয়, ধৰ্ম-সংস্থা বুলি স্থাপন কৰে। ঋষিসকলে পাৰ্বতীৰ তপস্যা আৰু শিৱৰ সন্তোষ উল্লেখ কৰি শিৱকেই কন্যাদান যোগ্য বুলি কয়; মেনাও ‘পাৰ্বতীৰ জন্ম দেৱকাৰ্যৰ বাবে’ বুলি সন্মতি দিয়ােত সিদ্ধান্ত দৃঢ় হয়। তাৰ পাছত কাহিনী ব্যৱস্থাপনা আৰু আয়োজনলৈ ঘূৰে। ঋষিসকলে শিৱক বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা, ইন্দ্ৰ আৰু বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ দেৱ-গণক নিমন্ত্ৰণ কৰিবলৈ কয়। নাৰদ দূত হৈ বিষ্ণুৰ ওচৰলৈ যায়; বিষ্ণু আৰু শিৱ বিবাহবিধি, মণ্ডপ নিৰ্মাণ আৰু মঙ্গল-পূৰ্বকৰ্মৰ বিষয়ে আলোচনা কৰে। বহু ঋষিয়ে বৈদিক ৰক্ষা, স্বস্তিবাচন আৰু শুভকর্ম সম্পন্ন কৰে; শিৱ অলংকৃত হয় আৰু চণ্ডীৰ সৈতে গণ, দেৱতা আৰু নানা লোকসত্তাৰ সৈতে বৰযাত্ৰা হিমালয় অভিমুখে আগবাঢ়ে, য’ত পাণিগ্ৰহণ সংস্কাৰ সম্পন্ন হ’ব।
Adhyaya 24
Viśvakarmā’s Wonder-Pavilion and the Devas’ Approach to the Wedding (विश्वकर्मकृतमण्डप-विवाहोपक्रमः)
লোমাশ ঋষিয়ে বৰ্ণনা কৰে—কন্যাৰ বিবাহকাৰ্যৰ বাবে মঙ্গলময় স্থান বিচাৰি হিমৱানে বিশ্বকৰ্মাক আহ্বান কৰি বিস্তৃত, অতি অলংকৃত মণ্ডপ আৰু যজ্ঞ-ৱাট নিৰ্মাণ কৰালে। তাত কৃত্ৰিম মানুহ, সিংহ-হংস-সাৰস-ময়ূৰ, নাগ, ঘোঁৰা, হাতী, ৰথ, পতাকা, দ্বাৰপাল আৰু সভাসদ ইমানেই জীৱন্ত যেন লাগে যে দৰ্শকে জল-স্থল আৰু চল-অচলৰ ভেদ কৰিব নোৱাৰে। মহাদ্বাৰত নন্দী, দ্বাৰত লক্ষ্মী আৰু ৰত্নখচিত ছত্ৰে সেই শোভা অধিক বৃদ্ধি কৰে। ব্ৰহ্মাৰ প্ৰেৰণাত নাৰদ তাত উপস্থিত হয়; মায়াসদৃশ শিল্পবিচিত্ৰতাত তেওঁ ক্ষণমাত্ৰ বিভ্ৰান্ত হৈ পৰে আৰু পাছত দেৱ-ঋষিসকলক জনায় যে ইয়াত দৃষ্টিক মোহিত কৰা এক মহাদ্ভুত নিৰ্মাণ হৈছে। তাৰ পিছত ইন্দ্ৰ, বিষ্ণু আৰু শিৱৰ মাজত পৰিস্থিতি আৰু বিবাহ-উদ্দেশ্য সম্পৰ্কে সংলাপ হয়; মণ্ডপৰ বৈভৱক মায়াৰ দৰে শিল্পকৌশল বুলি প্ৰতিপন্ন কৰা হয়। শেষত নাৰদৰ নেতৃত্বত দেৱগণ হিমৱানৰ আশ্চৰ্য নিৱাস আৰু সাজু যজ্ঞ-ৱাটলৈ আগবাঢ়ে। দেৱ, সিদ্ধ, গন্ধৰ্ব, যক্ষ আদি বিভিন্ন সত্তাৰ বাবে চাৰিওফালে বিশেষ বাসস্থান সাজি সকলোকে যথোচিতভাৱে আশ্ৰয় দিয়া হয়।
Adhyaya 25
Śiva’s Procession and the Initiation of Kanyādāna (शिवस्य आगमन-नीराजन-कन्यादानारम्भः)
লোমশে হিমালয়ত দিৱ্য বিবাহ-মহোৎসৱৰ ভব্য চিত্ৰ বৰ্ণনা কৰে। বিশ্বকৰ্মা, ত্বষ্টা আদি দেৱশিল্পীয়ে দিৱ্য নিবাস নিৰ্মাণ কৰে আৰু মহাবৈভৱে শিৱৰ প্ৰতিষ্ঠা হয়। মেনা সখীসকলৰ সৈতে আহি শিৱক নীৰাজন কৰে আৰু পাৰ্বতীয়ে আগতে কোৱা কথাতকৈও অধিক মহাদেৱৰ অপূৰ্ব সৌন্দৰ্য দেখি বিস্ময় প্ৰকাশ কৰে। গৰ্গ মুনিয়ে বিবাহকাৰ্যৰ বাবে শিৱক আনিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে; পৰ্বত, মন্ত্ৰী আৰু সমবেত জনতাই উপহাৰ সাজে, বাদ্যধ্বনি আৰু বৈদিক পাঠ অধিক ঘন হয়। গণ, যোগিনীচক্ৰৰ শক্তি, চণ্ডী, ভৈৰৱ আৰু প্ৰেত-ভূতাদি ৰক্ষীদলৰে ঘেৰাও হৈ শিৱ অগ্ৰসৰ হয়; জগত-ৰক্ষাৰ বাবে বিষ্ণুৱে চণ্ডীক ওচৰত থাকিবলৈ অনুৰোধ কৰে। শিৱৰ শান্ত উপদেশে সেই উগ্ৰ পৰিবাৰ ক্ষণিকৰ বাবে সংযত হয়। তাৰ পিছত ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, লোকপাল, জ্যোতিষ্কগণ, ঋষি আৰু অৰুন্ধতী-অনসূয়া-সাৱিত্ৰী-লক্ষ্মী আদি পূজ্য নাৰীসকল মহাযাত্ৰাত অংশ লয়; শিৱক স্নান কৰাই স্তৱ কৰি যজ্ঞমণ্ডপলৈ নিয়া হয়। অন্তৰ্বেদীত অলংকৃত পাৰ্বতী শুভক্ষণত আসীন; গৰ্গে প্ৰণৱ-মন্ত্ৰ জপে আৰু শিৱ-পাৰ্বতী পৰস্পৰে অৰ্ঘ্য, অক্ষত আদি দ্ৰব্যেৰে পূজা কৰে। তাৰ পাছত কন্যাদানৰ আনুষ্ঠানিক আৰম্ভণি হয়। হিমৱানে বিধি সোধে, তেতিয়া শিৱৰ গোত্ৰ-কুল সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন উঠে। নাৰদে ক’লে—শিৱ বংশ-গোত্ৰাতীত, নাদ-আধাৰিত পৰম তত্ত্ব; সভাই বিস্ময়-ভক্তিৰে শিৱৰ অগম্যতা আৰু বিশ্বাধিপত্য স্বীকাৰ কৰে।
Adhyaya 26
Śiva–Pārvatī Udvāha (The Divine Marriage Ceremony and Yajña Assembly)
এই অধ্যায়ত লোমশৰ বৰ্ণনাৰ জৰিয়তে শিৱ–পাৰ্বতীৰ দিৱ্য বিবাহ-অনুষ্ঠানৰ ক্ৰম বৰ্ণিত হৈছে। পৰ্বতৰাজসকলে হিমালয়ক দ্বিধা নকৰাকৈ কন্যাদান কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে; হিমালয়ো সমৰ্পণ-মন্ত্ৰেৰে পাৰ্বতীক মহেশ্বৰলৈ অৰ্পণ কৰাৰ সংকল্প লয়। যুগলক যজ্ঞমণ্ডপলৈ আনি আসনত বহুৱাই দিয়া হয়; কশ্যপ ঋত্বিক হৈ অগ্নি আহ্বান কৰি হৱন আৰম্ভ কৰে, ব্ৰহ্মাৰ আগমনে যজ্ঞ মহিমাৰে আগবাঢ়ে। ঋষিসভাত বেদবাক্যৰ পৰস্পৰবিৰোধী ব্যাখ্যা লৈ তৰ্ক-বিতৰ্ক উঠে; তেতিয়া নাৰদে মৌন, অন্তৰ্মুখ স্মৰণ আৰু সকলোৰে অন্তৰাধাৰ সদাশিৱক চিনাক্ত কৰাৰ উপদেশ দিয়ে। আন এটা ঘটনাত দেৱীৰ চৰণদৰ্শনত ব্ৰহ্মা ক্ষণিক বিচলিত হোৱাত বালখিল্য ঋষিসকল প্ৰকট হয়; নাৰদে তেওঁলোকক গন্ধমাদনলৈ পঠিয়াবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। শেষত বিস্তৃত শান্তিপাঠ, নীৰাজন আৰু বহুজনৰ সন্মান-আৰাধনাৰে বিধি সম্পূৰ্ণ হয়। দেৱতা, ঋষি আৰু তেওঁলোকৰ পত্নীসকলে শিৱপূজা কৰে; হিমালয়ে দান বিতৰণ কৰে; গণ, যোগিনী, ভূত-ৱেতাল আৰু ৰক্ষক শক্তিসকল উৎসৱত অংশ লয়। বিষ্ণুৱে মত্ত গণসকলক সংযমিত কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰাত শিৱে বীৰভদ্ৰক আদেশ দিয়ে আৰু তেওঁ শৃঙ্খলা স্থাপন কৰে। চাৰিদিনীয়া পূজাচক্ৰত হিমালয়ে শিৱ, লক্ষ্মীসহ বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা, ইন্দ্ৰ, লোকপাল, চণ্ডী আৰু সমাগত সকলোকে পূজি এই উদ্ৱাহৰ মহামঙ্গল আৰু বৈভৱ প্ৰকাশ কৰে।
Adhyaya 27
गिरिपूजा, वरयात्रा, रेतोवमनं च—कार्त्तिकेयजन्मप्रसङ्गः (Mountain Worship, Divine Procession, and the Karttikeya Birth Episode)
লোমাশ ঋষিয়ে বৰ্ণনা কৰে যে বিষ্ণুৱে ব্ৰহ্মাৰ সৈতে মিলি বিধিপূৰ্বক মহাপৰ্বতসমূহৰ পূজা কৰে আৰু বহু প্ৰসিদ্ধ শিখৰক পবিত্ৰ পূজ্যৰূপে উল্লেখ কৰে। তাৰ পাছত ‘বৰযাত্ৰা’ৰ প্ৰসঙ্গত দেৱ, গণ আৰু পৰ্বত-দেৱতাৰূপসমূহ একত্ৰিত হয়; সুগন্ধ-ফুল, বাক্য-অৰ্থ আদি যুগল উপমাৰে শিৱ-পাৰ্বতীক অবিচ্ছেদ্য যুগল হিচাপে স্তৱ কৰা হয়। তাৰ পিছত সংকট দেখা দিয়ে—শিৱৰ সৃজনশক্তি (ৰেতস্)ৰ অতিপ্ৰবল তেজে দেৱলোক ব্যাকুল হয়। ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুৱে অগ্নিক নিয়োগ কৰে; অগ্নি শিৱধামত প্ৰৱেশ কৰি সেই তেজ ধাৰণ/গ্ৰহণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰোঁতে জটিলতা বাঢ়ে আৰু দেৱসকলৰ উদ্বেগ বৃদ্ধি পায়। বিষ্ণুৰ উপদেশত সকলোৱে মহাদেৱৰ স্তোত্ৰ কৰে; শিৱ প্ৰকট হৈ ভাৰ নিৱাৰণৰ বাবে ‘বমন’ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। বমিত তেজ এক বিশাল দীপ্তিমান ৰাশিৰূপে প্ৰকাশ পায়; অগ্নি আৰু কৃত্তিকাসকলৰ সহায়তাত তাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা হয়। শেষত গঙ্গাতীৰত ষণ্মুখ মহাবীৰ কাৰ্ত্তিকেয়ৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ ঘটে। দেৱ, ঋষি আৰু গণ আনন্দেৰে সমবেত হয়; শিৱ-পাৰ্বতী আহি শিশুক আলিঙ্গন কৰে আৰু মঙ্গলাচাৰ, জয়ধ্বনিৰে উৎসৱমুখৰ সমাপ্তি হয়।
Adhyaya 28
Kumāra Appointed as Senāpati; Deva–Tāraka Mobilization in Antarvedī (कुमारसेनापत्याभिषेकः तारकसंग्रामोद्योगश्च)
লোমাশ ঋষিয়ে বৰ্ণনা কৰে—তাৰকৰ ভয়ত ব্যাকুল দেৱগণে ৰুদ্ৰ/শিৱৰ শৰণ লয়। শিৱে নিশ্চিত কৰে যে সংকটৰ সমাধান কুমাৰ (কাৰ্ত্তিকেয়) কৰিব; দেৱসকলে কাৰ্ত্তিকেয়ক অগ্ৰে ৰাখি যাত্ৰা কৰে। আকাশবাণীয়ে আশ্বাস দিয়ে—শাঙ্কৰী (শৈৱ) নেতৃত্ব মানি চলিলে বিজয় নিশ্চিত। যুদ্ধসজ্জাত ব্ৰহ্মাৰ প্ৰেৰণাত মৃত্যুৰ কন্যা ‘সেনা’ নামৰ অপূৰ্ব সুন্দৰী আহে; কুমাৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ৰূপে তাক গ্ৰহণ কৰা হয় আৰু কুমাৰক সেনাপতি ৰূপে অভিষেক কৰা হয়। শঙ্খ, ভেৰী, মৃদংগ আদি ৰণবাদ্যৰ ধ্বনিয়ে আকাশ ভৰাই তোলে। গৌৰী, গঙ্গা আৰু কৃত্তিকাসকলৰ মাজত মাতৃত্ব-বিবাদ উঠিলে নাৰদে তাক শান্ত কৰি কুমাৰৰ শৈৱ উৎস আৰু ‘দেৱকাৰ্য’সিদ্ধিৰ উদ্দেশ্য পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা কৰে। কুমাৰে ইন্দ্ৰক স্বৰ্গলৈ উভতি গৈ নিৰ্বিঘ্নে ৰাজ্য চলাবলৈ কয় আৰু স্থানচ্যুত দেৱসকলক ধৈৰ্য দিয়ে। তাৰে বিপৰীতে তাৰক বৃহৎ সেনাসহ আহে; নাৰদে দেৱপ্ৰয়াসৰ অনিবাৰ্যতা আৰু কুমাৰৰ নিয়ত ভূমিকা বুজাই দিলেও তাৰকে উপহাস কৰে। নাৰদে খবৰ উভতি আনিলে দেৱসকলে উত্সাহে কুমাৰক ৰাজচিহ্নে ভূষিত কৰে—প্ৰথমে গজত, পিছত ৰত্নময় বিমানসদৃশ যানে—আৰু লোকপালসকল নিজ নিজ পৰিবাৰসহ একত্ৰিত হয়। গঙ্গা-যমুনাৰ মাজৰ অন্তৰ্বেদীত দুয়োপক্ষই যুদ্ধবিন্যাস গঢ়ে। সৈন্য, ৰথ-গজ-অশ্ব, অস্ত্ৰ আৰু ঐশ্বৰ্য-প্ৰদৰ্শনৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা যুদ্ধাৰম্ভৰ আগতে দিয়া হৈছে।
Adhyaya 29
Tāraka–Vīrabhadra Saṅgrāmaḥ and the Appointment of Kumāra as Slayer (तारकवीरभद्रसंग्रामः कुमारनियुक्तिश्च)
এই অধ্যায়ত দেৱতা আৰু অসুৰৰ মাজত বৃহৎ চতুৰঙ্গিণী যুদ্ধৰ দ্ৰুত চিত্ৰণ দেখা যায়—ছিন্ন অংগ, পতিত বীৰ, ৰণভূমিৰ উগ্ৰ দৃশ্য। মাণ্ডহাতৃ-পুত্ৰ মুচুকুন্দে তাৰকাসুৰক সন্মুখীন হৈ নিৰ্ণায়ক আঘাত হানিবলৈ উদ্যত হয়, আৰু পৰিস্থিতি ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ প্ৰয়োগলৈকে আগবাঢ়ে। তেতিয়া নাৰদে ধৰ্ম-নিয়ম স্মৰণ কৰায়—তাৰকক মানুহে বধ কৰিব নোৱাৰে; তাৰ বধৰ বাবে শিৱপুত্ৰ কুমাৰেই নিয়োজিত। যুদ্ধ অধিক ভয়ংকৰ হ’লে বীৰভদ্ৰ আৰু শিৱগণ তাৰকৰ সৈতে ঘোৰ দ্বন্দ্বত লিপ্ত হয়; নাৰদে বাৰে বাৰে সংযমৰ উপদেশ দি বীৰত্বৰ আবেগ আৰু দেৱীয় বিধানৰ মাজত টানাপোড়েন সৃষ্টি কৰে। পিছত বিষ্ণুৱে স্পষ্টকৈ ঘোষণা কৰে—কৃত্তিকাসুত/কুমাৰেই তাৰকবধৰ একমাত্ৰ সমৰ্থ। কুমাৰে প্ৰথমে নিজকে কেৱল পৰ্যবেক্ষক বুলি কয় আৰু মিত্ৰ-শত্ৰু ভেদত সন্দেহ প্ৰকাশ কৰে; তেতিয়া নাৰদে তাৰকৰ তপস্যা, বৰলাভ আৰু ত্ৰিলোকজয়ৰ পটভূমি বৰ্ণনা কৰে। শেষত তাৰকে গৰ্বেৰে চেলেঞ্জ দি কুমাৰৰ সৈতে যুদ্ধলৈ সাজু হয়, আৰু অধৰ্মনাশৰ বাবে বিধিসিদ্ধ দেৱীয় উপায় স্থিৰ হয়।
Adhyaya 30
Kumāra’s Victory over Tāraka (Tārakavadha) — Śakti-Yuddha and Phalāśruti
অধ্যায় ৩০ত তাৰক আৰু দেৱতাসকলৰ মাজৰ যুদ্ধ ক্ৰমে অধিক উগ্ৰ হৈ উঠাৰ বৰ্ণনা আছে। লোমশে কয়—ইন্দ্ৰে বজ্ৰেৰে তাৰকক আঘাত কৰিলে, তাৰকে প্ৰতিআঘাত কৰিলে আৰু স্বৰ্গীয় দৰ্শকসকল আতংকিত হ’ল। তেতিয়া বীৰভদ্ৰ ৰণত প্ৰৱেশ কৰি জ্বলন্ত ত্ৰিশূলেৰে তাৰকক আঘাত কৰে; কিন্তু তাৰকৰ শক্তি-প্ৰহাৰত বীৰভদ্ৰ নিজেই পতিত হয়। দেৱ, গন্ধৰ্ব, নাগ আদি সত্তাসকলে বাৰে বাৰে জয়ধ্বনি কৰি যুদ্ধৰ বিশ্বব্যাপী মহত্ত্ব প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পিছত কাৰ্ত্তিকেয় (কুমাৰ) বীৰভদ্ৰক শেষ প্ৰহাৰৰ পৰা নিবাৰণ কৰি নিজে তাৰকৰ সৈতে তীব্ৰ শক্তিযুদ্ধত নামি পৰে—ছল-কৌশল, আকাশগতি আৰু পৰস্পৰ আঘাত-ক্ষতৰে যুদ্ধ চলি থাকে। ভীত পৰ্বতশ্ৰেণীসমূহ সাক্ষী হৈ একত্ৰিত হয়; কুমাৰে সিহঁতক শীঘ্ৰে সমাধান হ’ব বুলি আশ্বাস দিয়ে। শেষত কুমাৰে তাৰকৰ মূৰ ছেদন কৰে; সৰ্বত্ৰ স্তৱ, বাদ্য-নৃত্য, পুষ্পবৃষ্টি হয়, পাৰ্বতীয়ে পুত্ৰক আলিঙ্গন কৰে আৰু ঋষিসকলৰ মাজত শিৱৰ সন্মান হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—এই “কুমাৰ-বিজয়” আৰু তাৰকবধৰ কাহিনী ভক্তিৰে পঢ়িলে বা শুনিলে পাপক্ষয় হয় আৰু অভীষ্ট সিদ্ধি লাভ হয়।
Adhyaya 31
Kārttikeya’s Post-Tāraka Triumph: Darśana-Merit, Liṅga-Mountains, and Śiva’s Nondual Instruction (कुमारमहिमा–लिङ्गरूपगिरिवरदान–ज्ञानोपदेश)
অধ্যায় ৩১ তিনিটা সংযুক্ত ধাৰাত আগবাঢ়ে। প্ৰথমে শৌনকে সোধে—তাৰক বধৰ পাছত কাৰ্ত্তিকেয়ৰ কি হ’ল; লোমশে ‘কুমাৰ-তত্ত্ব’ৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে—তাঁৰ দৰ্শনমাত্ৰেই অৱহেলিত বা পাপী লোকো তৎক্ষণাৎ শুদ্ধ হয়, সেয়ে পুণ্যৰ মান সমাজিক মৰ্যাদাৰ ওপৰত নহয়, অন্তৰৰ শুদ্ধিৰ ওপৰত স্থাপিত। দ্বিতীয় ধাৰাত ধৰ্মৰাজ যমে ব্ৰহ্মা-বিষ্ণুৰ সৈতে শংকৰক সমীপ কৰি মৃ্ত্যুঞ্জয় আদি নামেৰে স্তৱ কৰে আৰু জনায়—কাৰ্ত্তিকেয়ৰ দৰ্শনে স্বৰ্গদ্বাৰ পাপীৰ বাবেও বহল হোৱা যেন লাগে। শিৱে বুজায়—ই পূৰ্বসংস্কাৰ, পূৰ্বসাধনা আৰু অন্তঃকৰণবৃত্তিৰ ধাৰাবাহিক ফল; তীৰ্থ, যজ্ঞ, দান মনঃশুদ্ধিৰ উপায়। তাৰ পাছত তেওঁ অদ্বৈত-প্ৰধান জ্ঞানোপদেশ দিয়ে—আত্মা গুণ-দ্বন্দ্বাতীত; মায়া শুক্তি-ৰজত আৰু ৰজ্জু-সৰ্পৰ দৰে ভ্ৰান্তিৰ উদাহৰণেৰে বুজিব পাৰি; মমতা আৰু বাসনা ত্যাগে মুক্তি। শব্দৰ সীমা বিষয়ে সৰু আলোচনা কৰি শ্ৰৱণ-মনন-বিবেকৰ পথ দেখুৱায়। তৃতীয় ধাৰাত তাৰকনিধনৰ পাছত পৰ্বতসমূহে কাৰ্ত্তিকেয়ক স্তৱ কৰে; তেওঁ বৰ দিয়ে—তেওঁলোক লিঙ্গৰূপ হৈ ভৱিষ্যতে শিৱাৱাস হ’ব আৰু প্ৰসিদ্ধ পৰ্বতমালাৰ উল্লেখ কৰে। নন্দীৰ প্ৰশ্নত ৰত্ন/ধাতুৰ লিঙ্গৰ ভেদ, কিছুমান ক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য, আৰু নৰ্মদা (ৰেৱা) নদীৰ বাণলিঙ্গৰ সাৱধান প্ৰতিষ্ঠা-পূজাবিধি বৰ্ণনা কৰে। শেষত পঞ্চাক্ষৰী জপ, মনোনিগ্ৰহ, সৰ্বভূত সমতা আৰু সংযমক সাধনাৰ লক্ষণ বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 32
Śvetarāja-carita: Śiva’s Protection of the Devotee and the Restraint of Kāla
অধ্যায় ৩২ত ঋষিসকলে লোমাশক অনুৰোধ কৰে—ৰাজা শ্বেত (ৰাজসিংহ)ৰ আশ্চৰ্য চৰিত্ৰ বৰ্ণনা কৰিবলৈ। কোৱা হয়, নিৰন্তৰ শিৱভক্তি আৰু ধৰ্মময় শাসনৰ ফলত তেওঁৰ ৰাজ্যত ৰোগ-ব্যাধি, দুৰ্ভিক্ষ আৰু বিপদ নাছিল; প্ৰজা স্থিৰ, নিৰাপদ আৰু সমৃদ্ধ আছিল—ই সকলো শংকৰ-আৰাধনাৰ ফল বুলি দেখুওৱা হৈছে। আয়ু শেষ হোৱাত চিত্ৰগুপ্তৰ নিৰ্দেশে যমদূতসকলে ৰজাক লৈ যাবলৈ আহে; কিন্তু শিৱধ্যানত লীন ৰজাক দেখি তেওঁলোকে সংকোচ কৰে। তেতিয়া যম নিজে আহে আৰু কাল প্ৰকট হৈ নিয়তিৰ অনিবার্য নিয়ম কৈ শিৱমন্দিৰৰ পৰিসৰতেই ৰজাক বধ কৰিবলৈ উদ্যত হয়। সেই মুহূর্ততে পিনাকী ‘কালান্তক’ শিৱ তৃতীয় নয়নে কালক ভস্ম কৰি ভক্তক ৰক্ষা কৰে। ৰজাই সুধিলে শিৱ কয়—কাল সকলো জীৱৰ গ্ৰাসক আৰু জগতৰ নিয়ামক। শ্বেতে ধৰ্ম-তত্ত্বৰ যুক্তি দি নিবেদন কৰে যে কৰ্মফল-ন্যায় আৰু লোকব্যৱস্থাৰ বাবে কালো প্ৰয়োজনীয়; সেয়ে তাক পুনৰ্জীৱিত কৰা হওক। শিৱে কালক জীৱিত কৰে; কাল শিৱমহিমা স্তৱ কৰে আৰু ৰজাৰ ভক্তিবল স্বীকাৰ কৰে। শেষত যমদূতসকললৈ বিধান—ত্রিপুণ্ড্ৰ, জটা, ৰুদ্ৰাক্ষ আৰু শিৱনাম-চিহ্নিত শৈৱসকলক যমলোকলৈ ননিয়াব; সত্য উপাসকসকল ৰুদ্ৰসম বুলি গণ্য। ৰাজা শ্বেত শেষত শিৱসায়ুজ্য লাভ কৰে—ভক্তিয়ে ৰক্ষা আৰু মুক্তি দুয়ো দিয়ে।
Adhyaya 33
Puṣkasena’s Accidental Śivarātri Worship and the Doctrine of Kāla (Time) and Tithi
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে ঋষিসকলে লোমাশক সোধে—সেই কিৰাত/শিকাৰী কোন, আৰু তাৰ ব্ৰতৰ স্বৰূপ কি। লোমাশে চণ্ড (পুষ্কসেন)ৰ কাহিনী কয়—সেয়া হিংস্ৰ, অধৰ্মাচাৰী, শিকাৰ কৰি জীৱক কষ্ট দি জীৱিকা চলোৱা লোক। মাঘ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষ চতুৰ্দশীৰ ৰাতি সি বৰাহ মাৰিবলৈ গছত অপেক্ষা কৰি থাকোঁতে, অজানিতে বিল্বপাত কাটি তললৈ পেলায়; তাৰ মুখৰ পৰা টোপা টোপা পানী গছতলৰ শিৱলিঙ্গত পৰে। এইদৰে অনিচ্ছাকৃতভাৱে লিঙ্গস্নান আৰু বিল্বাৰ্চনা সম্পন্ন হয়, আৰু তাৰ জাগৰণেই শিৱৰাত্ৰিৰ জাগৰণ হৈ পৰে। তাৰ পিছত গৃহপ্ৰসঙ্গ—স্ত্ৰী ঘনোদৰী/চণ্ডী ৰাতিভৰ চিন্তিত থাকে; পাছত নদীতীৰত তাক পাই আহাৰ আনে। কুকুৰে আহাৰ খাই পেলোৱাত ক্ৰোধ উঠে, কিন্তু পুষ্কসেনে অনিত্যতাৰ বোধ দি অহংকাৰ-ক্রোধ ত্যাগৰ নীতি উপদেশেৰে শান্ত কৰে। ফলত সেই ৰাতিৰ উপবাস আৰু জাগৰণ নৈতিক শিক্ষাৰে অধিক দৃঢ় হয়। অমাৱস্যা ওচৰ চাপিলে শিৱগণ বিমানেৰে আহি কয়—আকস্মিক শিৱৰাত্ৰি পূজাৰ ফলত মহৎ কৰ্মফল জন্মিছে আৰু শিৱসান্নিধ্য লাভ হ’ব। পাপী শিকাৰীয়ে কেনেকৈ যোগ্য হ’ল—এই প্ৰশ্নত বীৰভদ্ৰ ব্যাখ্যা কৰে যে শিৱৰাত্ৰিত বিল্বাৰ্পণ, উপবাস আৰু জাগৰণ শিৱৰ অতি প্ৰিয়। তাৰ পিছত কালচক্ৰৰ সৃষ্টি, তিথিৰ গঠন, আৰু কৃষ্ণপক্ষ চতুৰ্দশীৰ নিশীথযুক্ত ৰাতি শিৱৰাত্ৰি কিয়—সেয়া বৰ্ণনা কৰি, ই পাপনাশিনী আৰু শিৱসায়ুজ্যদায়িনী বুলি প্ৰশংসা কৰা হয়। আন এটা দৃষ্টান্তত পতিত ব্যক্তিও শিৱালয়ৰ ওচৰত শিৱৰাত্ৰি জাগি উত্তম জন্ম আৰু শেষত শৈৱভক্তিৰে মুক্তি পায়; শেষত শিৱ-পাৰ্বতীৰ দিৱ্য ক্ৰীড়াৰ দৰ্শনে অধ্যায় সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 34
कैलासे नारददर्शनं द्यूतक्रीडा-विवादः (Nārada’s Vision of Kailāsa and the Dice-Play Dispute)
লোমাশ ঋষিয়ে কৈলাসত শিৱৰ ৰাজবৈভৱ বৰ্ণনা কৰে—দেৱতা আৰু ঋষিসকল সেৱাত উপস্থিত, গন্ধৰ্ব-অপ্সৰাসকলে গীত-বাদ্য কৰে, আৰু মহাশত্ৰুৰ ওপৰত শিৱৰ বিজয়স্মৃতিয়ে কৈলাস উজ্জ্বল কৰে। নাৰদ চন্দ্ৰপ্ৰভাময় কৈলাসলৈ গৈ তাতৰ আশ্চৰ্য প্ৰকৃতি দেখে—কল্পবৃক্ষ, নানা পখী-পশু, গংগাৰ বিস্ময়কৰ অৱতৰণ, লগতে দ্বাৰপাল আৰু প্ৰাকাৰ-পরিসৰৰ ভিতৰৰ বহু দিৱ্য অদ্ভুততা। তাৰ পিছত তেওঁ পাৰ্বতীসহ মহাদেৱৰ দৰ্শন লাভ কৰে; শিৱৰ সৰ্পাভৰণ আৰু বহুৰূপ মহিমাৰ বিশেষ বৰ্ণনা আহে। ক্ৰীড়া হিচাপে নাৰদ পাশাখেলাৰ প্ৰস্তাৱ তোলে; পাৰ্বতী চেলেঞ্জ কৰে, আৰু শিৱ-পাৰ্বতীৰ মাজত পৰিহাস, জয়-পরাজয়ৰ দাবী আৰু বাক্য-প্ৰতিবাক্যৰে বিবাদ বাঢ়ে। ভৃঙ্গী মাজত আহি শিৱৰ অজেয়তা আৰু পৰমত্বৰ উপদেশ দিয়ে। পাৰ্বতী ক্ৰোধে তীক্ষ্ণ উত্তৰ দি ভৃঙ্গীক শাপো দিয়ে, আৰু যেন পণ হিচাপে শিৱৰ অলংকাৰ খুলি লোৱাৰ দৰে আচৰণ কৰে। শিৱ অসন্তুষ্ট হৈ বৈৰাগ্য চিন্তা কৰি একাকী বন-আশ্ৰমসদৃশ ঠাইলৈ গৈ যোগাসনত স্থিৰ হৈ সমাধিত লীন হয়; এই কাহিনিয়ে অহংকাৰ, বাকসংযম আৰু ত্যাগধৰ্মৰ নৈতিক-তাত্ত্বিক বোধ দিয়ে।
Adhyaya 35
गिरिजायाः शबरीरूपधारणं शंकरस्य मोहो नारदोपदेशश्च (Girijā’s Śabarī Disguise, Śaṅkara’s Bewilderment, and Nārada’s Counsel)
এই অধ্যায়ত লোমশে কয়—মহাদেৱ বনলৈ গ’লে গিৰিজা বিৰহদুখে ব্যাকুল হয়; প্ৰাসাদ বা উপবনতেও তাই শান্তি নাপায়। সখী বিজয়া তৎক্ষণাৎ মিলনৰ উপদেশ দিয়ে আৰু জুৱাৰ দোষ আৰু বিলম্বৰ কুফল সোঁৱৰাই দিয়ে। তেতিয়া গিৰিজাই নিজৰ দিৱ্য তত্ত্ব প্ৰকাশ কৰে—ৰূপধাৰণ, জগত্সৃষ্টি আৰু লীলা সকলো তাইৰ অধীন; মহেশৰ সগুণ-নিৰ্গুণ প্ৰকাশো তাইৰ শক্তিৰ বিস্তাৰ বুলি ঘোষণা কৰে। গিৰিজাই শবৰী (বনবাসিনী তপস্বিনী) ৰূপ ধৰি ধ্যানস্থ শিৱৰ ওচৰলৈ যায়। তাইৰ শব্দ আৰু সান্নিধ্যত শিৱৰ সমাধি ভংগ হয় আৰু ক্ষণিক মোহ-আকৰ্ষণ জাগে। শিৱে অচিনাকি নাৰীৰ পৰিচয় সোধে; কথোপকথনত বিদ্ৰূপৰ সুৰ উঠে—প্ৰথমে উপযুক্ত স্বামী বিচাৰি দিব বুলি কয়, পাছত নিজেই যোগ্য পতি বুলি ক’য়। শবৰীৰূপিণী গিৰিজাই শিৱৰ বৈৰাগ্য আৰু হঠাৎ আসক্তিৰ অসংগতিত নৈতিক টানাপোড়েন দেখুৱায়; শিৱে হাত ধৰি ল’লে তাই অনুচিত বুলি ধিক্কাৰ দিয়ে আৰু হিমালয়ৰ ওচৰত বিধিপূৰ্বক প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ কয়। পাছত কৈলাসত হিমালয়ে শিৱৰ বিশ্বাধিপত্যৰ স্তৱ কৰে। নাৰদ আহি কামপ্ৰেৰিত সঙ্গৰ ফলত কীৰ্তিহানি আৰু ধৰ্মদোষ হ’ব বুলি উপদেশ দিয়ে। শিৱে কথা মানি নিজৰ আচৰণ আশ্চৰ্যজনক আৰু অনুচিত বুলি কৈ যোগবলে দুৰ্গম পথত অন্তৰ্ধান হয়। নাৰদে গিৰিজা, হিমালয় আৰু গণসকলক ক্ষমা-যাচনা আৰু শিৱপূজাৰ বাবে প্ৰেৰণা দিয়ে; সকলোৱে সাষ্টাং প্ৰণাম কৰি স্তুতি কৰে আৰু দিৱ্য উৎসৱ হয়। শেষত শিৱৰ অদ্ভুত লীলা-চৰিত্ৰ শ্ৰৱণ পবিত্ৰকাৰী আৰু আধ্যাত্মিক ফলদায়ক বুলি ফলা-শ্ৰুতি দিয়া হয়।
FAQs about Kedara Khanda
Kedāra is framed as an eminent Shaiva power-center where landscape and shrine are treated as a locus of intensified merit, devotion, and purification through worship and disciplined conduct.
The section’s thematic arc links pilgrimage to merit through pūjā, dāna, and reverent behavior—especially honoring sacred beings and avoiding insult—so that tīrtha-sevā becomes both ritual practice and ethical training.
Kedāra’s narrative environment commonly hosts Shaiva legends of divine presence and moral consequence; in this opening chapter, the discourse pivots to the Dakṣa–Śiva conflict as a foundational cautionary narrative about disrespect and anger.