Adhyaya 10
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সোধে—ৰুদ্ৰৰ ক্ৰোধ আৰু কালকূট-বিষৰ অগ্নিসদৃশ দাহে যেতিয়া ব্ৰহ্মাণ্ড আৰু জীৱসমূহ ভস্মীভূত হ’ল, তেতিয়া সৃষ্টি পুনৰ কেনেকৈ চলিল? লোমাশৰ বৰ্ণনাত ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু আদি দেৱগণ ভয়-মোহত বিমূঢ়; হেৰম্ব গণেশ শিৱৰ শৰণ লৈ কয় যে ভয়-মোহে পূজাৰ বিধি বিঘ্নিত কৰে আৰু তাতে বাধা অধিক বৃদ্ধি পায়। শিৱ লিঙ্গৰূপে তত্ত্বোপদেশ দিয়ে—প্ৰকাশিত জগত অহংকাৰ-সংযুক্ত, গুণলীলাৰূপে কালশক্তিৰ অধীন; কিন্তু পৰম তত্ত্ব শান্ত, মায়াৰহিত, দ্বৈত-অদ্বৈতাতীত, শুদ্ধ চৈতন্য-আনন্দস্বৰূপ। গণেশে বহুত্ব, মতবিৰোধ আৰু জীৱোৎপত্তি সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন তুলিলে, শক্তিক জগতৰ গৰ্ভৰূপে ব্যাখ্যা কৰি প্ৰকৃতিৰ মাজেৰে গণেশৰ উদ্ভৱ, সংঘৰ্ষ, গজানন ৰূপান্তৰ আৰু গণাধিপতি তথা বিঘ্নহৰ্তা পদত প্ৰতিষ্ঠা বৰ্ণিত হয়। শেষত গণেশে শক্তিসহ লিঙ্গৰ স্তৱ কৰে; তাৰপিছত শিৱ লিঙ্গৰূপে কালকূট শমিত কৰি লোকসমূহ পুনৰ জীৱিত কৰে আৰু গণেশ-দুৰ্গাক অৱহেলা কৰা দেৱসকলক শাসন কৰে। বিধান স্থিৰ হয়—যিকোনো কাৰ্যৰ আৰম্ভণিতে বিঘ্নেশ পূজা সিদ্ধিৰ বাবে অনিবাৰ্য।
Shlokas
Verse 1
मुनय ऊचुः । यत्त्वया कथितं ब्रह्मन्ब्रह्मांडं सचराचरम् । भस्मीभूतं रुद्रकोपात्कालकूटाग्निनाऽथ़खिलम्
মুনিসকলে ক’লে: “হে ব্ৰাহ্মণ! তুমি যিদৰে ক’লা, ৰুদ্ৰৰ ক্ৰোধত, কালকূটৰ অগ্নিৰ দ্বাৰা, চল-অচলসহ সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ড ভস্মীভূত হ’ল।”
Verse 2
ब्रह्मांडांतरतः किं तु रुद्रं मन्यामहे वयम् । तदा चराचरं नष्टं ब्रह्मविष्णुपुरोगमम्
“কিন্তু ব্ৰহ্মাণ্ডৰ ভিতৰত ৰুদ্ৰক আমি ক’ত বুজিম? কিয়নো তেতিয়া ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুক অগ্ৰগণ্য কৰি সকলো চল-অচল নষ্ট হৈছিল।”
Verse 3
भस्मीभूतं रुद्रकोपात्कथं सृष्टिः प्रवर्तिता । कुतो ब्रह्मा च विष्णुश्च कुतश्चंद्रपुरोगमाः
ৰুদ্ৰৰ ক্ৰোধত সকলো ভস্মীভূত হ’লে, সৃষ্টিৰ প্ৰবাহ পুনৰ কেনেকৈ আৰম্ভ হ’ল? ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণু ক’ৰ পৰা উদ্ভৱ হ’ল, আৰু চন্দ্ৰ আদি জ্যোতিষ্কসমূহ ক’ৰ পৰা আহিল?
Verse 4
अन्ये सुरा सुराः कुत्र भस्मीभूता लयं गताः । अत ऊर्ध्वं किमभवत्तत्सर्वं वक्तुमर्हसि
অন্য দেৱতা আৰু অসুৰসকল ক’লৈ গ’ল, যিসকল ভস্মীভূত হৈ লয়ত লীন হ’ল? তাৰ পিছত কি ঘটিল—অনুগ্ৰহ কৰি সেই সকলো কথা আমাক ক’বলৈ যোগ্য হওক।
Verse 5
व्यासप्रसादात्सकलं वेत्थ त्वं नापरो हि तत् । तस्माज्ज्ञानमयं शास्त्रं तज्जानासि न चापरः
ব্যাসদেৱৰ অনুগ্ৰহত তুমি সকলো জানো; তেনে জানোতা আন কোনো নাই। সেয়ে জ্ঞানময় শাস্ত্ৰ সেইটো তুমিেই জানো, অন্য কোনোয়ে নহয়।
Verse 6
इति पृष्टस्तदा सर्वैर्मुनिभिर्भावितात्मभिः । सूतो व्यासं नमस्कृत्य वाक्यं चेदमथाब्रवीत्
এইদৰে সংযমী আৰু ধ্যানমগ্ন মুনিসকলৰ দ্বাৰা সৰ্ব্বদিশে প্ৰশ্নিত হৈ, সূত প্ৰথমে ব্যাসদেৱক নমস্কাৰ কৰি তাৰ পাছত এই বাক্য ক’লে।
Verse 7
लोमश उवाच । यदा ब्रह्मांडमध्यस्था व्याप्ता देवा विषाग्निना । हरिब्रह्मादयो ह्येते लोकपालाः सवासवाः । तदा विज्ञापितः शंभुर्हेरंबेन महात्मना
লোমশ ক’লে: যেতিয়া ব্ৰহ্মাণ্ডৰ ভিতৰত অৱস্থিত দেৱতাসকল বিষ-অগ্নিৰে ব্যাপ্ত হ’ল—হৰি (বিষ্ণু), ব্ৰহ্মা আদি, লোকপালসকল ইন্দ্ৰসহ—তেতিয়া মহাত্মা হেৰম্ব (গণেশ)য়ে শম্ভুক নিবেদন কৰিলে।
Verse 8
हेरंब उवाच । हे रुद्र हे महादेव हे स्थाणो ह जगत्पते । मया विघ्नं विनोदेन कृतं तेषां सुदुर्जयम्
হেৰম্বে ক’লে: হে ৰুদ্ৰ, হে মহাদেৱ, হে স্থাণু, হে জগতপতি! কৌতুক-ভাবত মই তেওঁলোকৰ বাবে এক অতি দুৰ্জয় বিঘ্ন সৃষ্টি কৰিলোঁ।
Verse 9
भयेन मति मोहात्त्वां नार्च्चयंति च मामपि । उद्योगं ये प्रकुर्वन्ति तेषां क्लेशोऽधिको भवेत्
ভয় আৰু মন-মোহৰ বাবে তেওঁলোকে ন তোমাক পূজা কৰে, ন মোকো। যিসকলে কেৱল উদ্যোগে আগবাঢ়ে, অৰ্চনা-বিনয় নকৰাকৈ, তেওঁলোকৰ ক্লেশ অধিক হয়।
Verse 10
एवमभ्यर्थितस्तेन पिनाकी वृषभध्वजः । विघ्नांधकारसूर्येण गणाधिपतिना तदा
এইদৰে তেওঁৰ প্ৰাৰ্থনাত পিনাকধাৰী, বৃষভধ্বজ প্ৰভুক তেতিয়া গণাধিপতিয়ে সমীপৱৰ্তী হ’ল—বিঘ্নৰ অন্ধকাৰ দূৰ কৰা ‘সূৰ্য’ সদৃশ।
Verse 11
लिंगरूपोऽब्रवीच्छंभुर्निराकारो निरामयः । निरंजनो व्योमकेशः कपर्द्दी नीललोहितः
লিঙ্গৰূপে অৱস্থিত শম্ভুৱে—নিৰাকাৰ, নিৰাময়, নিৰঞ্জন—ক’লে: ব্যোমকেশ প্ৰভু, কপৰ্দী জটাধাৰী, নীল-লৌহিত বৰ্ণ মহাদেৱ।
Verse 12
महेश्वर उवाच । हेरंब श्रृणु मे वाक्यं श्रद्धया परया युतः । अहंकारात्मकं चैव जगदेतच्चराचरम्
মহেশ্বৰে ক’লে: হেৰম্ব, পৰম শ্ৰদ্ধাৰে মোৰ বাক্য শুনা। এই সমগ্ৰ চৰ-অচৰ জগত আহংকাৰ-তত্ত্বৰ স্বভাৱৰেই।
Verse 13
स्थितिं करोत्यहंकारः प्रलयोत्पत्तिमेव च । जगदादौगणपते तदा विज्ञप्तिमात्रतः
অহংকাৰেই জগতৰ স্থিতি ঘটায়, আৰু প্ৰলয় তথা উৎপত্তিও ঘটায়। হে গণপতি! বিশ্বৰ আদিত এই সকলো কেৱল জ্ঞাপতি-মাত্ৰ, জ্ঞান-প্ৰেৰণা মাত্ৰে সংঘটিত হয়।
Verse 14
मायाविरहितं शांतं द्वैताद्वैतपरं सदा । ज्ञप्तिमात्रस्वरूपं तत्सदानंदैकलक्षणम्
সেই তত্ত্ব মায়াৰহিত, শান্ত, আৰু সদায় দ্বৈত-অদ্বৈতৰো ওপৰত স্থিত। তাৰ স্বৰূপ জ্ঞাপতি-মাত্ৰ, শুদ্ধ চৈতন্য; একমাত্ৰ লক্ষণ চিৰ-আনন্দ।
Verse 15
गणपतिरुवाच । यदि त्वं केवलो ह्यात्मा परमानन्दलक्षणः । तस्मात्त्वदपरं किंचिन्नान्यदस्ति परंतप
গণপতিয়ে ক’লে: যদি তুমি একাই কেবল আত্মা, পৰমানন্দ-লক্ষণযুক্ত, তেন্তে তোমাৰ বাহিৰে আন একো নাই, হে শত্রুদমন!
Verse 16
नानारूपं कथं जातं सुरासुरविलक्षणम् । विचित्रं मोहजननं त्रिभिर्द्देवैश्च लक्षितम्
তেন্তে এই নানাৰূপ জগত কেনেকৈ জন্মিল—দেৱ-অসুৰৰ মাজত পৃথক পৃথক ৰূপে ভিন্ন—বিচিত্ৰ, মোহজনক, আৰু ত্ৰিদেৱে ত্ৰৈধা ৰূপে চিহ্নিত?
Verse 17
भूतग्रामैश्चतुर्भिश्च नानाभेदैः समन्वितैः । जातं संसारचक्रं च नित्यानित्यविलक्षणम्
চাৰি ভূতগোষ্ঠীৰ পৰা, নানাবিধ ভেদেৰে সংযুক্ত হৈ, সংসাৰচক্ৰ জন্মিল—য’ত নিত্য আৰু অনিত্য দুয়োটাৰ লক্ষণ প্ৰকাশ পায়।
Verse 18
परस्परविरोधेन ज्ञानवादेन मोहिताः । कर्मवादरताः केचित्केचित्स्वगुणमाश्रिताः
পৰস্পৰ-বিৰোধী জ্ঞানবাদে মোহিত হৈ কিছুমানে কৰ্মবাদত আনন্দ পায়; আন কিছুমানে নিজৰ জন্মগত স্বভাৱ (গুণ)ক আশ্ৰয় কৰে।
Verse 19
ज्ञाननिष्ठाश्च ये केचित्परस्परविरोधिनः । एवं संशयमापन्नं त्राहि मां वृषभध्वज
জ্ঞানত নিষ্ঠা থকা কিছুমানেও পৰস্পৰে পৰস্পৰক বিৰোধ কৰে। এইদৰে সংশয়ত পতিত মোক ত্ৰাণ কৰা, হে বৃষভধ্বজ (শিৱ) প্ৰভু।
Verse 20
अहं गणश्च कुत्रत्याः क्व चायं वृषभः प्रभो । एते चान्ये च बहवः कुतो जाताश्च कुत्र वै
মই আৰু এই গণসকল ক’ৰ পৰা আহিলোঁ, আৰু এই বৃষভ ক’ৰ পৰা, হে প্ৰভু? আৰু এই আন বহুজনো—কোন উৎসৰ পৰা জন্মিল, আৰু ক’লৈ গমন কৰে?
Verse 21
कृताः सर्वे महाभागाः सात्त्विका राजसाश्च वै । प्रहस्य भगवाञ्छंभुर्गणेशं वक्तुमुद्यतः
এই সকলো মহাভাগ্যৱান সত্ত্বিক আৰু ৰাজসিক স্বভাৱৰে গঠিত। ভগৱান শম্ভুৱে হাঁহি মাৰি গণেশক উত্তৰ দিবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 22
महेश्वर उवाच । कालशक्त्या च जातानि रजःसत्त्वतमांसि च । तैरावृतं जगत्सर्वं सदेवासुमानुषम्
মহেশ্বৰে ক’লে: কালশক্তিৰ দ্বাৰা ৰজঃ, সত্ত্ব আৰু তমঃ উৎপন্ন হয়। সিহঁতে সমগ্ৰ জগত আৱৃত কৰে—দেৱ, অসুৰ আৰু মানুহসহ।
Verse 23
परिदृश्यमानमेतच्चानश्वरं परमार्थतः । विद्ध्येतत्सर्वसिद्ध्यैव कृतकत्वाच्च नश्वरम्
দৃষ্টিগোচৰ এই জগত পৰমাৰ্থত সঁচাকৈ অক্ষয় নহয়। ই সৃষ্টি-কৃত, সেয়ে নশ্বৰ—এই বোধেই সম্পূৰ্ণ সিদ্ধিৰ দিশে লৈ যায়।
Verse 24
लोमश उवाच । यावद्गणेशसंयुक्तो भाषमाणः सदाशिवः । लिंगरूपी विश्वरूपः प्रादुर्भूता सदाशिवात्
লোমশ ক’লে: গণেশসহ সদাশিৱ যেতিয়া ভাষণ দিছিল, তেতিয়াই সদাশিৱৰ পৰা লিঙ্গৰূপে প্ৰকাশিত বিশ্বৰূপ মহাপ্রকাশ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 25
शिवरूपा जगद्योनिः कार्यकारणरूपिणी । लिंगरूपी स भगवान्निमग्नस्तत्क्षणादभूत्
শিৱৰূপ, জগতৰ যোনি, কাৰ্য-কাৰণৰূপিণী—সেই ভগৱান তৎক্ষণাৎ লিঙ্গৰূপ ধৰি তাতেই স্থিত হ’ল।
Verse 26
एका स्थिता परा शक्तिर्ब्रह्मविद्यात्मलक्षणा । गणेशो विस्मयाविष्टो ह्यवलोकनतत्परः
তাত একাই পৰমা শক্তি স্থিত আছিল, যাৰ স্বৰূপ ব্ৰহ্মবিদ্যা। গণেশ বিস্ময়ে আৱিষ্ট হৈ কেৱল তেঁওক চাবলৈহে একাগ্ৰ ৰ’ল।
Verse 27
ऋषय ऊचुः । प्रकृत्यन्तर्गतं सर्वं जगदेतच्चराचरम् । गणेशस्य पृथक्त्वं च कथं जातं तदुच्यताम्
ঋষিসকলে ক’লে: এই সমগ্ৰ চৰ-অচৰ জগত প্ৰকৃতিৰ ভিতৰতে অৱস্থিত। তেন্তে গণেশৰ পৃথক সত্তা কেনেকৈ হ’ল? অনুগ্ৰহ কৰি কওক।
Verse 28
लोमश उवाच । साक्षात्प्रकृत्याः संभूतो गणेशो भगवानभूत् । यथारूपः शिवः साक्षात्तद्रूपो हि गणेश्वरः
লোমশে ক’লে: “প্ৰকৃতিৰ পৰা সাক্ষাৎ উৎপন্ন হৈ গণেশ ভগৱান হ’ল। নিশ্চয় শিৱৰ যি স্বৰূপ, সেই একেই স্বৰূপ গণেশ্বৰৰে।”
Verse 29
शिवेन सह संग्रामो ह्यभूत्तस्य महात्मनः । अज्ञानात्प्रकृतो भूत्वा बहुकालं निरन्तरम्
সেই মহাত্মাৰ শিৱৰ সৈতে যুদ্ধ হ’ল; অজ্ঞানত প্ৰকৃতিৰ বন্ধনত পৰি তেওঁ বহুদিন ধৰি নিৰন্তৰ তেনেকৈয়ে থাকিল।
Verse 30
तस्य दृष्ट्वा ह्यजेयत्वं गजारूढस्य तत्तदा । त्रिशूलेनाहनच्छंभुः सगजं तमपातयत्
তেতিয়া হাতীত আৰূঢ় সেইজনৰ অজেয়তা দেখি, শম্ভুৱে ত্ৰিশূলৰে আঘাত কৰি তেওঁক হাতীসহ মাটিত পেলাই দিলে।
Verse 31
तदा स्तुतो महादेवः परशक्त्या परंतपः । परशक्तिमुवाचेदं वरं वरय शोभने
তেতিয়া পৰম শক্তিয়ে পৰন্তপ মহাদেৱক স্তৱ কৰিলে। মহাদেৱে সেই পৰাশক্তিক ক’লে: “হে শোভনে, বৰ বাছি লোৱা।”
Verse 32
तदा वृतो महादेवो वरेण परमेण हि । योऽयं त्वया हतो देव मम पुत्रो न संशयः
তেতিয়া মহাদেৱৰ ওচৰত পৰম বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰা হ’ল: “হে দেৱ, যাক তুমি বধ কৰিলা, সি মোৰ পুত্ৰ—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।”
Verse 33
त्वां न जानात्ययं मूढः प्रकृत्यंशसमुद्भवः । तस्मात्पुत्रं जीवयेमं मम तृष्ट्यर्थमेव च
এই মূঢ়জনে তোমাক চিনি নাপায়, কিয়নো সি প্ৰকৃতি-অংশৰ পৰা উদ্ভৱ। সেয়ে মোৰ তৃপ্তিৰ বাবে এই পুত্ৰক পুনৰ জীৱিত কৰা।
Verse 34
प्रहस्य भगवान्रुद्रो मायापुत्रमजीवयत् । सिंधुरवदनेनैव मुखे स समयोजयत्
তেতিয়া ভগৱান ৰুদ্ৰে হাঁহি মাৰি মায়া-জাত পুত্ৰক জীৱিত কৰিলে। আৰু হাতীৰ মুখমণ্ডলকেই তাৰ মুখ হিচাপে সংযোগ কৰিলে।
Verse 35
तदा गजाननो जातः प्रसादाच्छंकरस्य च । मायापुत्रोपि निर्मायो ज्ञानवान्संबभूव ह
তেতিয়া শংকৰৰ কৃপা-প্ৰসাদে সি গজানন হ’ল। মায়াৰ পৰা জন্মিলেও সি মায়ামুক্ত হৈ সত্য জ্ঞানৱান হ’ল।
Verse 36
आत्मज्ञानामृतेनैव नित्यतृप्तो निरामयः । समाधिसंस्थितो रौद्रः कालकालांतकोऽभवत्
আত্মজ্ঞান-অমৃতৰে নিত্য তৃপ্ত, নিৰাময় হৈ সি সমাধিত স্থিত হ’ল। ৰৌদ্ৰ ভাব ধৰি সি কালৰো অন্তকাৰী—কালান্তকৰ—হ’ল।
Verse 37
योगदंडार्थमुत्पाट्य स्वकीयं दशनं महत् । करे गृह्य गणाध्यक्षः शब्धब्रह्मातिवर्त्तते । ऋद्धिसिद्धिद्वयेनैव एकत्वेन विराजितः
যোগদণ্ডৰ বাবে নিজৰ মহান দন্ত উখলাই হাতে ধৰি গণাধ্যক্ষই শব্দ-ব্ৰহ্মক অতিক্ৰম কৰিলে। ঋদ্ধি আৰু সিদ্ধি—দুয়োটাৰে বিভূতিত একত্বত উজ্জ্বল হৈ ৰ’ল।
Verse 38
ये ते गणाश्च विघ्नाश्च ये चान्येऽभ्यधिका भुवि । तेषामपि पतिर्जातः कृतोऽसौ शंभुना तदा
সেই গণসমূহ আৰু সেই বিঘ্নসমূহ, আৰু পৃথিৱীত যিসকল আন আন অধিক শক্তিশালী আছিল—তেওঁলোকৰো অধিপতি তেওঁ হ’ল; সেই সময় শম্ভুৱে তাক তেওঁলোকৰ স্বামী ৰূপে নিযুক্ত কৰিলে।
Verse 39
तस्माद्वि लोकयामास प्रकृतिं विश्वरूपिणीम् । पृथक्स्थित्वाग्रतो जानाल्लिंगं प्रकृतिमेव च । ददर्श विमलं लिंगं प्रकृतिस्थं स्वभावतः
তেতিয়া তেওঁ বিশ্বৰূপিণী প্ৰকৃতিক দৰ্শন কৰিলে। পৃথকভাৱে থিয় হৈ আগত লিঙ্গ আৰু প্ৰকৃতি—দুয়োটাকেই চিনিলে; আৰু তেওঁ বিমল লিঙ্গক দেখিলে, যি স্বভাৱতঃ প্ৰকৃতিতেই অৱস্থিত।
Verse 40
आत्मानं च गणैः साद्धं तथैव च जगत्त्रयम् । लीनं लिंगे समस्तं तद्धेरम्बो ज्ञानवानपि
আৰু হেৰম্ব—জ্ঞানবান হ’লেও—নিজকে গণসমূহৰ সৈতে, আৰু ত্ৰিলোককো, সকলোকে লিঙ্গত সম্পূৰ্ণ লীন হোৱা দেখিলে।
Verse 41
मुमोह च पुनः संज्ञां प्रतिलभ्य प्रयत्नतः । ननाम शिरसा ताभ्यामीशाभ्यां स गणेश्वरः
তেওঁ পুনৰ মূৰ্ছিত হ’ল; তাৰ পাছত চেষ্টা কৰি সংজ্ঞা ঘূৰাই পাই, সেই গণেশ্বৰ দুয়ো ঈশ্বৰ-স্বরূপৰ আগত মূৰ নোৱালে।
Verse 42
तदा ददर्श तत्रैव लोकसंहारकारकम् । ब्रह्माणं चैव रुद्रं च विष्णुं चैव सदाशिवम्
তেতিয়া তেওঁ তাতেই লোকসংহাৰকাৰক দৰ্শন কৰিলে—ব্ৰহ্মা, ৰুদ্ৰ, বিষ্ণু আৰু সদাশিৱক।
Verse 43
ददर्श प्रेततुल्यानि लिंगशक्त्यात्मकानि च । ब्रह्माण्डगोलकान्येव कोटिशः परमाणुवत्
তেওঁ লিঙ্গৰ শক্তি-স্বৰূপে গঠিত, প্ৰেত-সদৃশ দেখাত অগণন ব্ৰহ্মাণ্ড-গোলক দেখিলে—কোটি কোটি, পৰমাণুৰ দৰে ক্ষুদ্ৰ।
Verse 44
लीयंते च विलीयंते महेशे लिंगरूपिणि । प्रकृत्यंतर्गतं लिंगं लिंगस्यांतर्गता च सा
সেই সকলো লিঙ্গ-ৰূপী মহেশত লীন হৈ বিলীন হয়। লিঙ্গ প্ৰকৃতিৰ অন্তৰ্গত, আৰু সেই প্ৰকৃতিও লিঙ্গৰ অন্তৰ্গত।
Verse 45
शक्त्या लिंगं च संछन्नं तदा सर्वमदृश्यत । लिंगेन शक्तिः संछन्ना परस्परमवर्तत
তেতিয়া শক্তিয়ে লিঙ্গক আৱৰণ কৰিলে আৰু সকলো অদৃশ্য হ’ল। পুনৰ লিঙ্গে শক্তিক আৱৰণ কৰিলে; এইদৰে দুয়ো পৰস্পৰে পৰস্পৰক ঢাকি থাকিল।
Verse 46
शिवाभ्यां संश्रितं लोकं जगदेतच्चराचरम् । गणेशो वापि तज्ज्ञानं न परेऽपि तथाविदन्
এই সমগ্ৰ জগত—চৰ আৰু অচৰ—দুই শিৱ, শিৱ আৰু শক্তিৰ ওপৰত আশ্ৰিত। সেই তত্ত্ব গণেশে সম্পূৰ্ণৰূপে জানিছিল; আনসকলে তেনেদৰে নাজানিলে।
Verse 47
तदोवाच महातेजा गणाध्यक्षो गणैः सह । सशक्तिकं स्तूयमानः शक्त्या च परया तदा
তেতিয়া মহাতেজস্বী গণাধ্যক্ষ গণেশে নিজৰ গণসকলৰ সৈতে ক’লে—যেতিয়া শক্তিসহিত দেৱতাৰ স্তৱ চলিছিল আৰু পৰাশক্তিও তেতিয়া উপস্থিত আছিল।
Verse 48
गणेश उवाच । नमामि देवं शक्त्यान्वितं ज्ञानरूपं प्रसन्नं ज्ञानात्परं परमंज्योतिरूपम् । रूपात्परं परमं तत्त्वरूपं तत्त्वात्परं परमं मंगलं च आनंदाख्यं निष्कलं निर्विषादम्
গণেশে ক’লে: মই সেই দেৱক নমস্কাৰ কৰোঁ, যি শক্তিসংযুক্ত, প্ৰসন্ন, যাৰ স্বৰূপেই জ্ঞান; যি জ্ঞানতকৈও পৰ, পৰম জ্যোতি-স্বৰূপ। ৰূপতকৈও পৰ, পৰম তত্ত্ব-স্বৰূপ; আৰু তত্ত্বৰো পৰ, পৰম মঙ্গল—আনন্দ নামে খ্যাত, নিষ্কল, বিষাদ-ৰহিত।
Verse 49
धूमात्परमयोवह्निर्धूमवत्प्रतिभासते । प्रकृत्यंतर्गस्त्वं हि लक्ष्यसे ज्ञानिसंभवः । प्रकृत्यंतर्गतस्त्वं हि मायाव्यक्तिरितीयसे
যেনেকৈ ধোঁৱাতকৈ পৰ অগ্নি ধোঁৱাময় যেন দেখা যায়, তেনেকৈ আপুনি—প্ৰকৃতি অতিক্ৰম কৰিও—জ্ঞানীৰ ভিতৰত উদ্ভৱ হোৱা জ্ঞানৰ কাৰণে প্ৰকৃতি-অন্তৰ্গত যেন লক্ষ্য হয়। আৰু প্ৰকৃতিৰ ভিতৰত দেখা গ’লে, আপুনিক মায়াৰ প্ৰকাশশক্তি বুলি কোৱা হয়।
Verse 50
एवंविधस्त्वं भगवन्स्वमायया सृजस्यथोलुंपसि पासि विश्वम् । अस्माद्गरात्सर्वमिदं प्रनष्टं सब्रह्मविप्रेंद्रयुतं चराचरम्
হে ভগৱান! আপুনি এনেকুৱা; নিজৰ মায়াৰে আপুনি বিশ্ব সৃজন কৰে, লয় কৰে আৰু পালন কৰে। এই বিষৰ কাৰণে এই সমগ্ৰ জগত—চৰ-অচৰ, ব্ৰহ্মা আৰু ঋষিসকলৰ অধিপতিসহ—ধ্বংসপ্ৰাপ্ত হৈছে।
Verse 51
यथा पुरासीर्भगवान्महेशस्त्रैलोक्यनाथोऽसि चराचरात्मा । कुरुष्य शीघ्रं सहजीवकोशं चराचरं तत्सकलं प्रदग्धम्
যেনেকৈ পূৰ্বে আপুনি, হে ভগৱান মহেশ, ত্ৰিলোকৰ নাথ আৰু চৰ-অচৰৰ আত্মা আছিল, তেনেকৈ এতিয়াও শীঘ্ৰ কৰ্ম কৰক: জীৱসমূহৰ আৱৰণসহ দগ্ধ হোৱা এই সমগ্ৰ চৰ-অচৰ সৃষ্টিক পুনৰ স্থাপন কৰক।
Verse 52
लोमश उवाच । एवं स्तुतो गणेशेन भगवान्भूतभावनः । यदुत्थितं कालकूटं लोकसंहारकारकम्
লোমশে ক’লে: গণেশে এইদৰে স্তৱ কৰাত, ভূতভাবন ভগৱানে সেই উঠি অহা কালকূট বিষৰ প্ৰতি মনোনিবেশ কৰিলে, যি লোকসংহাৰ ঘটাব পৰা শক্তিসম্পন্ন আছিল।
Verse 53
लिंगरूपेण तद्ग्रस्तं विमलं चाकरोत्तदा । सदेवासुरमर्त्याश्च सर्वाणि त्रिजगन्ति च । तत्क्षणाद्रक्षितान्येव कृपया परया युतः
লিঙ্গৰূপ ধৰি তেখেতে সেই বিষ গিলি পেলাই তাক বিমল কৰি দিলে। তৎক্ষণাৎ দেৱ-অসুৰ-মর্ত্যসহ ত্ৰিলোক তেখেতৰ পৰম কৃপাৰ বলত ৰক্ষিত হ’ল।
Verse 54
ब्रह्मा विष्णुः सुरेंद्रश्च लोकपालाः सहर्षयः । यक्षा विद्याधराः सिद्धा गंधर्वाप्सरसां गणाः । उत्थिताश्चैव ते सर्वे निद्रापरिगता इव
ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, সুৰেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰ, দিশাপাল লোকপালসকল ঋষিসহ; যক্ষ, বিদ্যাধৰ, সিদ্ধ আৰু গন্ধৰ্ব-অপ্সৰাৰ গণ—সকলো নিন্দাৰ পৰা জাগি উঠাৰ দৰে উঠি দাঁড়াল।
Verse 55
विस्मयेन समाविष्टा बभूवुर्जातसाध्वसाः । सर्वे देवासुराश्चैव ऊचुराश्चर्यवत्ततः
বিস্ময়ে আচ্ছন্ন হৈ হঠাৎ ভয়-শ্ৰদ্ধাৰে কঁপি উঠিল। তেতিয়া সকলো দেৱ আৰু অসুৰে আশ্চৰ্যভাৱে কথা ক’লে।
Verse 56
क्व कालकूटं सुमहद्येन विद्राविता वयम् । मृतप्रायाः कृताः सद्यः सलोकपालका ह्यमी
“সেই ভয়ংকৰ, মহাবলীয় কালকূট বিষ ক’ত গ’ল—যাৰ দ্বাৰা আমি লোকপালসকলসহ বিদ্ৰাৱিত হৈ, মুহূৰ্ততে মৃতপ্ৰায় হৈ পৰিলোঁ?”
Verse 57
इत्यब्रुवंस्तदा दैत्यास्तूष्णींभूतास्तदा स्थिताः । शक्रादयो लोकपाला विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् । ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य इदमूचुः समेधिता
এইদৰে কৈ দৈত্যসকল নীৰৱ হৈ স্থিৰ হৈ ৰ’ল। তেতিয়া শক্ৰ ইন্দ্ৰ আদি লোকপালসকলে ব্ৰহ্মাক আগত ৰাখি, সৰ্বেশ্বৰেশ্বৰ বিষ্ণুক সম্বোধন কৰি, মন সংযত কৰি এই বাক্য ক’লে।
Verse 58
केनेदं कारितं विष्णो न विदामोऽल्पमेधसः । तदा प्रहस्य भगवान्ब्रह्मणा सह तैः सुरैः
“হে বিষ্ণু! এই কাৰ্য কোনে কৰালে? আমি অল্পবুদ্ধি, নাজানোঁ।” তেতিয়া ভগৱান ব্ৰহ্মা আৰু সেই দেৱসকলৰ সৈতে মৃদু হাসিলে।
Verse 59
समाधिमगमन्सर्वेऽप्येकाग्रमनसस्तदा । तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य कामक्रोदादिकान्द्विजाः
তেতিয়া সকলোৱে একাগ্ৰচিত্তে সমাধিত প্ৰৱেশ কৰিলে; আৰু তত্ত্বজ্ঞানৰে, হে দ্বিজ, কাম-ক্রোধ আদি দোষসমূহ উচ্ছেদ কৰিলে।
Verse 60
तदात्मनि स्थितं लिंगमपश्यन्वि बुधादयः । विष्णुं पुरस्कृत्य तदा तुष्टुवुः परमार्थतः
তেতিয়া ঋষি-মুনিসহ বুধজনসকলে নিজৰেই আত্মাত স্থিত লিঙ্গ দর্শন কৰিলে। বিষ্ণুক অগ্ৰে স্থাপন কৰি, তেওঁলোকে পৰমাৰ্থত (শিৱক) স্তৱ কৰিলে।
Verse 61
आत्मना परमात्मानं योगिनः पर्युपासते
যোগীসকলে নিজৰ আত্মাৰ দ্বাৰাই পৰমাত্মাক উপাসনা কৰে আৰু উপলব্ধি কৰে।
Verse 62
लिंगमेव परं ज्ञानं लिंगमेव परं तपः । लिंगमेव परो धर्मो लिंगमेव परा गतिः । तस्माल्लिंगात्परतरं यच्च किंचिन्न विद्यते
লিঙ্গেই পৰম জ্ঞান, লিঙ্গেই পৰম তপস্যা। লিঙ্গেই পৰম ধৰ্ম, লিঙ্গেই পৰম গতি। সেয়ে লিঙ্গতকৈ উৰ্ধ্বত একো বস্তু কেতিয়াও নাই।
Verse 63
एवं ब्रुवंतो हि तदा सुरासुराः सलोकपाला ऋषिभिश्च साकम् । विष्णुं पुरस्कृत्य तमालवर्णं शंभुं शरण्यं शरणं प्रपन्नाः
এইদৰে ক’তে ক’তে তেতিয়া দেৱ আৰু অসুৰসকল, লোকপাল আৰু ঋষিসকলৰ সৈতে, বিষ্ণুক আগত ৰাখি, তামালবৰ্ণ শম্ভু—সকলৰ সত্য আশ্ৰয়—ত শৰণ ল’লে।
Verse 64
त्राहित्राहि महादेव कृपालो परमेश्वर । पुरा त्राता यथा सर्वे तथात्वं त्रातुमर्हसि
“ৰক্ষা কৰ, ৰক্ষা কৰ, হে মহাদেৱ—কৃপালু পৰমেশ্বৰ! আগতে যেনেকৈ তুমি সকলোকে ত্ৰাণ কৰিছিলা, তেনেকৈ এতিয়াও আমাকো ত্ৰাণ কৰিব লাগিব।”
Verse 65
तद्देवदेव भवतश्चरणारविंदं सेवानुबंधमहिमानमनंतरूपम् । त्वदाश्रितं यत्परमानुकंपया नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद
“সেয়ে হে দেৱদেৱ, তোমাৰ চৰণাৰবিন্দত আমি নমস্কাৰ কৰোঁ—যাৰ মহিমা ভক্তিসেৱাৰ দ্বাৰা উপলব্ধ হয় আৰু যাৰ ৰূপ অনন্ত। পৰম অনুকম্পাৰে তুমি আশ্ৰয়প্ৰাৰ্থীৰ আশ্ৰয় হওঁ। হে দেৱশ্ৰেষ্ঠ, তোমাক নমো; প্ৰসন্ন হওঁ।”
Verse 66
लिंगस्वरूपमध्यस्थो भगवान्भूतभावनः । सर्वैः सुरगणैः साकं बभाषेदं रमापतिः
লিঙ্গস্বৰূপৰ মাজত অৱস্থিত ভগৱান, ভূতভাৱন—সকল জীৱৰ পালনকৰ্তা—সকলো দেৱগণৰ সৈতে এই বাক্য ক’লে; এইদৰে ৰমাপতি বিষ্ণুৱে ক’লে।
Verse 67
त्वं लिंगरूपी भगवाञ्जगतामभयप्रदः । विष्णुना संस्तुतो देवो लिंगरूपी महेश्वरः
তুমি লিঙ্গৰূপী ভগৱান, জগতসমূহক অভয় দান কৰোঁতা। বিষ্ণুৱে স্তুতি কৰা মতে, তুমি লিঙ্গৰূপী মহেশ্বৰ দেৱ।
Verse 68
मृतास्त्राता गरात्सर्वे तस्मान्मृत्युंजय प्रभो । रक्षरक्ष महाकाल त्रिपुरांत नमोस्तु ते
সকলো মৃত্যু আৰু বিষৰ পৰা ৰক্ষা পালে; সেয়ে, হে মৃত্যুঞ্জয় প্ৰভু, ৰক্ষা কৰা—ৰক্ষা কৰা! হে মহাকাল, ত্ৰিপুৰা-বিনাশক, তোমাক নমস্কাৰ।
Verse 69
विष्णुना संस्तुतो देवो लिंगरूपी महेश्वरः । प्रादुर्बभूव सांबोऽथ बोधयन्निव तान्सुरान्
বিষ্ণুৱে স্তৱ কৰা দেৱ, লিঙ্গৰূপী মহেশ্বৰ, তাৰ পাছত সাম্বা (উমাসহ শিৱ) ৰূপে প্ৰাদুৰ্ভাৱ হ’ল, যেন সেই দেৱসকলক উপদেশ দিছে।
Verse 70
हे विष्णो हे सुराः सर्व ऋषयः श्रूयतामिदम् । मन्यतेऽपि हि संसारे अनित्ये नित्यताकुलम्
হে বিষ্ণু! হে সকলো দেৱতা আৰু ঋষিসকল—এই কথা শুনা: এই অনিত্য সংসাৰত বিভ্ৰান্তসকলেো নিত্যতা বুলি ভাবি লয়।
Verse 71
अविलोकयताऽत्मात्मना विबुधादयः । किं यज्ञैः किं तपोभिश्च किमुद्योगेन कर्मणाम्
হে দেৱতাসকল আদি! আত্মাই আত্মাক নেদেখিলে, যজ্ঞেৰে কি লাভ, তপস্যাৰে কি লাভ, আৰু কৰ্মৰ কঠোৰ উদ্যোগেৰে কি লাভ?
Verse 72
एकत्वेन पृथक्त्वेन किंचिन्नैव प्रयोजनम् । यस्माद्भवद्भिर्मिलितैः कृतं यत्कर्म दुष्करम्
একতাতেই হওক বা পৃথকতাতেই হওক—সঠিক বোধ নাথাকিলে একো প্ৰকৃত প্ৰয়োজন নাই; কিয়নো তোমালোক মিলি সেই দুষ্কৰ কৰ্ম সম্পন্ন কৰিলা।
Verse 73
क्षीराब्धेर्मथनं तत्तु अमृतार्थं कथं कृतम् । मृत्युं जयं निराकृत्य अवज्ञाय च मां सदा
অমৃত লাভৰ নিমিত্তে ক্ষীৰসাগৰ মথন কেনেকৈ কৰা হ’ল—মৃত্যুঞ্জয় প্ৰভুক ত্যাগ কৰি আৰু মোক সদায় অৱজ্ঞা কৰি?
Verse 74
तस्मात्सर्वे मृत्युमुखं पतिता वै न संशयः । अस्माभिर्निर्मितो देवो गणेशः कार्यसिद्धये
সেয়ে তোমালোক সকলোৱে নিশ্চয়েই মৃত্যুৰ মুখত পতিত হ’লা—ইয়াত সন্দেহ নাই। তথাপি কাৰ্যসিদ্ধিৰ বাবে আমাৰ দ্বাৰাই দেব গণেশ সৃষ্টি কৰা হ’ল।
Verse 75
न नमंति गणेशं च दुर्गां चैव तथाविधाम् । क्लेशभाजो भविष्यति नात्र कार्या विचारणा
যিসকলে গণেশক আৰু তেনেদৰে মহাশক্তিমতী দুৰ্গাক নমস্কাৰ নকৰে, সিহঁত ক্লেশৰ ভাগী হ’ব—ইয়াত বিচাৰৰ প্ৰয়োজন নাই।
Verse 76
यूयं सर्वे त्वधर्मिष्ठाः स्तब्धाः पंडितमानिनः । कार्याकार्यमविज्ञाय केवलं मानमोहिताः
তোমালোক সকলোৱে অধৰ্মত নিমগ্ন—অহংকাৰত কঠোৰ, নিজকে পণ্ডিত বুলি মানি। কি কৰণীয় কি অকৰণীয় নাজানি কেৱল মান-মোহত বিভ্ৰান্ত।
Verse 77
तस्मात्कालमुखे सर्वे पतिता नात्र संशयः । सर्वे श्रुतिपरा यूयमिंद्राद्या देवतागणाः
সেয়ে তোমালোক সকলোৱে কালৰ মুখত পতিত হ’লা—ইয়াত সন্দেহ নাই। তথাপি ইন্দ্ৰ আদি দেবগণ তোমালোক সকলোৱে নিজকে শ্ৰুতি-পরায়ণ বুলি কোৱা।
Verse 78
प्ररोचनपराः सर्वे क्षुद्राश्चेंद्रादयो वृथा । नात्मानं च प्रपंचेन वेत्सि त्वं हि शचीपते
তোমালোক সকলোৱে কেৱল চাটুকাৰিতা আৰু মন ভোলাবলৈ ব্যস্ত; ইন্দ্ৰ আদি দেবতাসকলো তুচ্ছ, আৰু তোমালোকৰ দম্ভ বৃথা। হে শচীপতে, তুমি আত্মাক সঁচাকৈ নাজানা—কেৱল সংসাৰৰ মায়াময় প্ৰপঞ্চকেই জানো।
Verse 79
कृतः प्रयत्नो हि महानमृतार्थं त्वया शठ । अश्वमेधशतेनैव यद्राज्यं प्राप्तवानसि । अपि तच्च पराधीन तन्न जानासि दुर्मते
হে শঠ, ‘অমৰতাৰ’ বাবে তুমি মহা প্ৰচেষ্টা কৰিলা। শত অশ্বমেধ যজ্ঞেৰে তুমি ৰাজ্যলাভ কৰিলা; তথাপি সেয়াও আনৰ অধীন—এই কথা, হে দুৰ্বুদ্ধি, তুমি নুবুজা।
Verse 80
यैर्वदवाक्यैस्त्वं मूढ संस्तुतोऽसि तपस्विभिः । ते मूढास्तो षयंति त्वां तत्तद्रागपरायणाः
যি শূন্য বাক্যৰে, হে মূঢ়, তপস্বীসকলে তোমাক প্ৰশংসা কৰে—সেই মূঢ় লোকসকলে কেৱল তোমাক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে, এই বা সেই আসক্তিত নিমগ্ন হৈ।
Verse 81
विष्णो त्वं च पक्षपातान्न जानासि हिताहितम् । केचिदधतास्त्वया विष्णो रक्षिताश्चैव केचन
হে বিষ্ণু, পক্ষপাতৰ বাবে তুমি হিত-অহিত চিনিব নোৱাৰা। হে বিষ্ণু, কিছুমান তোমাৰ দ্বাৰা নিপীড়িত হয় আৰু কিছুমান নিশ্চয় তোমাৰ দ্বাৰা ৰক্ষিত হয়।
Verse 82
इच्छायुक्तस्त्वमत्रैव सदा बालकचेष्टितः । येऽन्ये च लोकपाः सर्वे तेषां वार्ता कुतस्त्विह
ইয়াত তুমি সদায় নিজৰ ইচ্ছামতে চলা, সদায় শিশুৰ দৰে আচৰণ কৰা। আন সকলো লোকপালৰ কথা—এই বিষয়ত ইয়াত তেওঁলোকৰ কথাৰ স্থান ক’ত?
Verse 83
अन्यथा हि कृते ह्यर्थे अन्यथात्वं भविष्यति । कार्यसिद्धिर्भवेद्येन भवद्भिर्विस्मृतं च तत्
যদি কোনো কাৰ্য ভুল পদ্ধতিত কৰা হয়, তেন্তে তাৰ ফল নিশ্চয়েই অন্যথা হয়। যি নীতিয়ে কাৰ্যসিদ্ধি লাভ হয়—সেই তত্ত্বকেই তোমালোকে বিস্মৃত হৈছা।
Verse 84
येनाद्य रक्षिताः सर्वे कालकूटमहाभयात् । येन नीलीकृतो विष्णुर्येन सर्वे पराजिताः
যিজনে আজি সকলোকে কালকূট বিষৰ মহাভয়ৰ পৰা ৰক্ষা কৰিলে; যিজনে বিষ্ণুকো নীলবৰ্ণ কৰিলে; যিজনে সকলোকে বশ কৰি পেলালে—
Verse 85
लोका भस्मीकृता येन तस्माद्येनापि रक्षिताः । तस्यार्च्चनाविधिः कार्यो गणेशस्य महात्मनः
যিজনে লোকসমূহক ভস্ম কৰি পেলাইছিল—আৰু সেই কাৰণেই যিজনে তেওঁলোকক ৰক্ষাো কৰিছিল; সেই মহাত্মা গণেশৰ পূজাৰ বিধি অনুসাৰে কৰ্তব্য কৰা উচিত।
Verse 86
कर्मारंभे तु विघ्नेशं ये नार्चंति गणाधिपम् । कार्यसिद्धिर्न तेषां वै भवेत्तु भवतां यथा
যিসকলে কোনো কৰ্মৰ আৰম্ভণিতে বিঘ্নেশ, গণাধিপতিক পূজা নকৰে, তেওঁলোকৰ কাৰ্যসিদ্ধি সঁচাকৈ নহয়—যেনেকৈ পূজা কৰা তোমালোকৰ হয়।
Verse 87
एतन्महेशस्य वचो निशम्य सुरासुराः किंनरचारणाश्च । पूजाविधानं परमार्थतोऽपि पप्रच्छुरेनं च तदा गिरीशम्
মহেশৰ এই বাক্য শুনি দেৱ-অসুৰসকল, কিন্নৰ আৰু চাৰণসকলসহ, তেতিয়া গিৰীশক পৰমাৰ্থত পূজাবিধানৰ বিষয়ে বিস্তাৰে সুধিলে।