Adhyaya 3

Verse 1

लोमश उवाच । दाक्षायणी गता तत्र यत्र यज्ञो महानभूत् । तत्पितुः सदनं गत्वा ना नाश्चर्यसमन्वितम्

লোমশ ক’লে: দাক্ষায়ণী তাত গ’ল য’ত মহাযজ্ঞ চলি আছিল। পিতৃসদনত প্ৰৱেশ কৰি, সি বহু আশ্চৰ্যৰে পৰিপূৰ্ণ দৃশ্য দেখিলে।

Verse 2

द्वारि स्थिता तदा देवा अवतीर्य निजासनात् । नंदिनो हि महाभागा देवलोकं निरीक्ष्य च

তেতিয়া দেৱতাসকলে নিজ নিজ আসনৰ পৰা নামি দুৱাৰত থিয় হ’ল; আৰু মহাভাগ নন্দীয়ে দেৱলোকক নিৰীক্ষণ কৰি (সেইদিশে) দৃষ্টি দিলে।

Verse 3

मातरं पितरं दृष्ट्वा सुहृत्संबंधि वांधवान् । अभिवाद्यैव पिरतं मातरं च मुदान्विता

মাতৃ-পিতৃ আৰু বন্ধু, সম্বন্ধী, আত্মীয়সকলক দেখি সি আনন্দিত হ’ল; আৰু শ্ৰদ্ধাৰে নতমস্তকে পিতৃ-মাতৃক অভিবাদন জনালে।

Verse 4

बभाषे वचनं देवी प्रस्तापसदृशं तदा । अनाहूतस्त्वया कस्माच्छंभुः परमशोभनः

তেতিয়া দেৱীয়ে উপলক্ষ্য-সঙ্গত বাক্য ক’লে: “তোমাৰ দ্বাৰা পৰম শোভাময় শম্ভুক কিয় নিমন্ত্ৰণ নকৰাকৈ এৰি দিয়া হ’ল?”

Verse 5

येन पूतमिदं सर्वं समग्रं सचराचरम् । यज्ञो यज्ञविदां श्रेष्ठो यज्ञांगो यज्ञदक्षिणः

যাৰ দ্বাৰা এই সমগ্ৰ জগত—চৰ আৰু অচৰ—সম্পূৰ্ণ ৰূপে পৱিত্ৰ হয়; সেয়াই যজ্ঞ, যজ্ঞবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ; সেয়াই যজ্ঞৰ অঙ্গ আৰু যজ্ঞদক্ষিণা।

Verse 6

द्रव्यं मंत्रादिकं सर्वं हव्यं कव्यं च यन्मयम् । विना तेन कृतं सर्वमपवित्रं भविष्यति

দ্ৰব্য, মন্ত্ৰ আদি সকলো—দেৱতাৰ বাবে হব্য আৰু পিতৃলোকৰ বাবে কব্য—সকলো তেওঁৰেই স্বৰূপময়। তেওঁৰ বিনা যি কৰা হয়, সেয়া সকলো অপৱিত্ৰ হৈ পৰিব।

Verse 7

शंभुना हि विना तात कथं यज्ञः प्रवर्तते । एते कथं समायाता ब्रह्मणा सहिताः पितः

“হে তাত, শম্ভু বিনা যজ্ঞ কেনেকৈ চলিব পাৰে? আৰু হে পিতৃ, ব্ৰহ্মাসহ এইসকল (দেৱতা) ইয়ালৈ কেনেকৈ আহিল?”

Verse 8

हे भृगो त्वं न जानासि हे कश्यप महामते । अत्रे विशिष्ठ एकस्त्वं शक्र किं कृतमद्यते

“হে ভৃগু, তুমি নাজানা নেকি? হে মহামতি কশ্যপ! হে অত্রি! হে বসিষ্ঠ—ইয়াত কেৱল তুমিয়েই শ্ৰেষ্ঠ। হে শক্র, আজি কি কৰা হ’ল?”

Verse 9

हे विष्णो त्वं महादेवं जानासि परमेश्वरम् । ब्रह्मन्किं त्वं न जानासि महादेवस्य विक्रमम्

হে বিষ্ণু, তুমি মহাদেৱক পৰমেশ্বৰ বুলি জানো। হে ব্ৰহ্মা, তুমি কি মহাদেৱৰ পৰাক্ৰম নাজানো?

Verse 10

पुरा पंचमुखो भूत्वा गर्वितोसि सदाशिवम् । कृतश्चतुर्मुखस्तेन विस्मृतोऽसि तदद्भुतम्

পূৰ্বে তুমি পঞ্চমুখ হৈ সদাশিৱৰ প্ৰতি গৰ্বিত হৈছিলা। তেনেই তোমাক চতুৰ্মুখ কৰিলে—সেই আশ্চৰ্য ঘটনাটো কি তুমি পাহৰি গ’লা?

Verse 11

भिक्षाटनं कृतं येन पुरा दारुवने विभुः । शप्तोयं भिक्षुको रुद्रो भवद्भिः सखिभिस्तदा

যিজন প্ৰভুৱে কেতিয়াবা দাৰুৱনত ভিক্ষা বিচাৰি ভ্ৰমণ কৰিছিল, সেই ৰুদ্ৰই ভিক্ষুকৰ ৰূপ ধৰি তেতিয়া তোমালোক আৰু তোমাৰ সখিসকলৰ দ্বাৰা শপ্ত হৈছিল।

Verse 12

शप्तेनापि च रुद्रेण भवद्भिर्विस्मृतं कथम् । यस्यावयवमात्रेण पूरितं सचराचरम्

ৰুদ্ৰৰ নাম উচ্চাৰণ আৰু স্মৰণ হোৱাৰ পাছতো তোমালোক এই সত্য কেনেকৈ পাহৰি গ’লা? যাঁৰ কেৱল এক অংশ-মাত্ৰে চল-অচলসহ সমগ্ৰ জগত ভৰি পৰি ব্যাপ্ত।

Verse 13

लिंगभूतं जगत्सर्वं जातं तत्क्षणमेव हि । लयानाल्लिंगमित्याहुः सर्वे देवाः सवासवाः

নিশ্চয়েই সমগ্ৰ জগত তৎক্ষণাৎ লিঙ্গ-স্বরূপ হৈ উঠিল। লয় বুজোৱা যি চিহ্ন, সেইবাবে ইন্দ্ৰসহ সকলো দেৱে তাক ‘লিঙ্গ’ বুলি কয়।

Verse 14

सर्वे देवाश्च संभूता यतो देवस्य शूलिनः । सोऽसौ वेदांतगो देवस्त्वया ज्ञातुं न पार्यते

সেই ত্ৰিশূলধাৰী শূলিন দেৱৰ পৰাই সকলো দেৱতাৰ উদ্ভৱ হৈছে। বেদান্তৰ তাত্পৰ্যত প্রতিষ্ঠিত সেই পৰমদেৱতাক তুমি অহংকাৰ বা সীমিত দৃষ্টিৰে সম্পূৰ্ণকৈ জানিব নোৱাৰা।

Verse 15

तस्या वचनमाकर्ण्य दक्षः क्रुद्धोऽब्रवीद्वचः । किं त्वया बहुनोक्तेन कार्यं नास्तीह सांप्रतम्

তাইৰ বাক্য শুনি দক্ষ ক্ৰুদ্ধ হৈ ক’লে— “তোমাৰ ইমান দীঘল কথা ক’ৰ প্ৰয়োজন? এতিয়া ইয়াত তাৰ কোনো কাম নাই।”

Verse 16

गच्छ वा तिष्ठवा भद्रे कस्मात्त्वं हि समागता । अमंगलो हि भर्ता ते अशिवोसौ सुमध्यमे

“যোৱা বা থাক, হে ভদ্ৰে—তুমি কিয় ইয়ালৈ আহিলা? তোমাৰ স্বামী অমঙ্গল; সেইজন ‘অশিৱ’, হে সুমধ্যমে।”

Verse 17

अकुलीनो वेदबाह्यो भूतप्रेतपिशाचराट् । तस्मान्नाकारितो भद्रे यज्ञार्थं चारुभाषिणि

“সেইজন অকুলীন, বেদ-বাহ্য, ভূত-প্ৰেত-পিশাচৰ ওপৰত অধিপতি। সেয়ে, হে ভদ্ৰে, হে মধুৰভাষিণী, যজ্ঞৰ কাৰণে তাক নিমন্ত্ৰণ কৰা হোৱা নাই।”

Verse 18

मया दत्तासि सुश्रोणि पापिना मंदबुद्धिना । रुद्रायाविदितार्थाय उद्धताय दुरात्मने

“হে সুশ্ৰোণি, মই—পাপী আৰু মন্দবুদ্ধি—তোমাক ৰুদ্ৰক দিছিলোঁ; যি মাৰ্যাদা নাজানে, উদ্ধত আৰু দুষ্টস্বভাৱ।”

Verse 19

तस्मात्कायं परित्यज्य स्वस्था भव शुचिस्मिते । दक्षेणोक्ता तदा पुत्री सा सती लोकपूजिता

সেয়ে, এই দেহ ত্যাগ কৰি শান্ত হওঁ, হে পবিত্ৰ-হাস্যময়ী। তেতিয়া দক্ষে নিজৰ কন্যাক এইদৰে ক’লে—সেই সতি, যাক জগত পূজে।

Verse 20

निंदायुक्तं स्वपितरं विलोक्य रुषिता भृशम् । चिंतयंती तदा देवी कथं यास्यामि मंदिरे

নিজ পিতাক নিন্দাৰে ভৰপূৰ দেখি দেৱী অতি ক্ৰুদ্ধ হ’ল। তেতিয়া তাই চিন্তা কৰিলে, “মই কেনেকৈ ঘৰলৈ উভতি যাম (আৰু শিৱৰ সন্মুখীন হ’ম)?”

Verse 21

शंकरं द्रष्टुकामांह किं वक्ष्ये तेन पृच्छिता । यो निंदति महादेवं निंद्यमानं श्रृणोति यः । तावुभौ नरके यातो यावच्चन्द्रदिवाकरौ

“শংকৰক দেখা পাবলৈ ইচ্ছা কৰি, তেওঁ মোক সুধিলে মই কি ক’ম? যিয়ে মহাদেৱক নিন্দা কৰে, আৰু যিয়ে নিন্দা শুনি থাকে—সেই দুয়ো চন্দ্ৰ-সূৰ্য থাকিলৈকে নৰকলৈ যায়।”

Verse 22

तस्मात्तयक्ष्याम्यहं देहं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्

“সেয়ে মই এই দেহ ত্যাগ কৰিম; মই যজ্ঞাগ্নিত প্ৰৱেশ কৰিম।”

Verse 23

एवं मीमांसमाना सा शिवरुद्रेतिभाषिणी । अपमानाभिभूता सा प्रविवेश हुताशनम्

এইদৰে চিন্তা কৰি, তাই—“শিৱ, ৰুদ্ৰ!” বুলি উচ্চাৰণ কৰি—অপমানত পৰাভূত হৈ যজ্ঞাগ্নিত প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 24

हाहाकारेण महता व्याप्तमासीद्दिगंतरम् । सर्वे ते मंचमारूढाः शस्त्रैर्व्याप्ता निरंतराः

হায়! হায়! ধ্বনিৰে দহোদিশ ভৰি পৰিল। মঞ্চত থকা সকলোৱে অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰে আবৃত হৈ পৰিল।

Verse 25

शस्त्रैः स्वैर्जध्नुरात्मानं स्वानि देहानि चिच्छिदुः । केचित्करतले गृह्य शिरांसि स्वानि चोत्सुकाः

তেওঁলোকে নিজৰ অস্ত্ৰৰে নিজকে আঘাত কৰিলে আৰু নিজৰ শৰীৰ কাটি পেলালে। কিছুমানে আগ্ৰহেৰে নিজৰ কটা মুণ্ড হাতৰ তলুৱাত লৈছিল।

Verse 26

नीराजयंतस्त्वरिता भस्मीभूताश्च जज्ञिरे । एवमूचुस्तदा सर्वे जगर्ज्जुरतिभीषणम्

খৰখেদাকৈ ঘূৰি ফুৰোঁতে তেওঁলোক ভস্মীভূত হৈ পৰিল। তেতিয়া তেওঁলোক সকলোৱে এইদৰে ক’লে আৰু অতি ভয়ংকৰ গৰ্জন কৰিলে।

Verse 27

शस्त्रप्राहारैः स्वांगानि चिच्छिदुश्चातिभीषणाः । ते तथा विलयं प्राप्ता दाक्षायण्या समं तदा

অস্ত্ৰৰ আঘাঁতত তেওঁলোকে নিজৰ অংগবোৰ কাটি পেলালে, যিটো অতি ভয়ংকৰ আছিল। এইদৰে দাক্ষায়ণীৰ সৈতে তেওঁলোকৰ বিনাশ ঘটিল।

Verse 28

गणास्तत्रायूते द्वे च तदद्भुतमिवाभवत् । ते सर्व ऋषयो देवा इंद्राद्याः समरुद्गणाः

তাত দুটা অযুত গণৰ আৱিৰ্ভাৱ হ’ল, ই সঁচাকৈয়ে আশ্চৰ্যজনক আছিল। সকলো ঋষি আৰু দেৱতা তাত উপস্থিত আছিল—ইন্দ্ৰ আৰু অন্যান্যসকল, মৰুতসকলৰ সৈতে।

Verse 29

विश्वेऽश्वनौ लोकपालास्तूष्णींबूतास्तदाभवन् । विष्णुं वरेण्यं केचिच्च प्रार्थयंतः समंततः

সেই সময়ত বিশ্বেদেৱ, অশ্বিন আৰু লোকপালসকল নীৰৱ হৈ পৰিল। চাৰিওফালে কিছুমানে সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বিষ্ণুক প্ৰাৰ্থনা কৰি মিনতি কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 30

एवं भूतस्तदा यज्ञो जातस्तस्य दुरात्मनः । दक्षस्य ब्रह्मबंधोश्च ऋषयो भयमागताः

এইদৰে সেই দুষ্টচিত্ত দক্ষ—কেৱল নামমাত্ৰ ‘ব্ৰাহ্মণবন্ধু’—ৰ যজ্ঞৰ পৰিণাম হ’ল। ঋষিসকল ভয়ত আচ্ছন্ন হৈ পৰিল।

Verse 31

एतस्मिन्नंतरे विप्रा नारदेन महात्मना । कथितं सर्वमेवैतद्दक्षस्य च विचेष्टितम्

ইয়াৰ মাজতে, হে বিপ্ৰসকল, মহাত্মা নাৰদে এই সকলো কথা—দক্ষৰ আচৰণ আৰু কুকৰ্মসহ—সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰিলে।

Verse 32

तदाकर्ण्येश्वरो वाक्यं नारदस्य मुखोद्गतम् । चुकोप परमं क्रुद्ध आसनादुत्पतन्निव

নাৰদৰ মুখৰ পৰা ওলোৱা বাক্য শুনি প্ৰভু ঈশ্বৰ অতিশয় ক্ৰুদ্ধ হৈ উঠিল; যেন আসনৰ পৰা জঁপিয়াই উঠিব বুলি লাগিল।

Verse 33

उद्धृत्य च जटां रुद्रो लोकसंहारकारकः । आस्फोटयामास रुषा पर्वतस्य शिरोपरि

তাৰ পাছত লোকসংহাৰকাৰী ৰুদ্ৰই নিজৰ জটা উঠাই ক্ৰোধত পৰ্বতৰ শিখৰত সজোৰে আছ্ফোটন কৰিলে।

Verse 34

ताडनाच्च समुद्भूतो वीरभद्रो महायशाः । तथा काली समुत्पन्ना भूतकोटिभिरावृता

সেই আঘাতৰ পৰা মহাযশস্বী বীৰভদ্ৰ উদ্ভৱ হ’ল; তদুপৰি কালীও প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল, ভূত-গণৰ কোটি-কোটিয়ে আৱৃত।

Verse 35

कोपान्निःश्वसितेनैव रुद्रस्य च महात्मनः । जातं ज्वराणां च शतं सन्निपातास्त्रयोदश

মহাত্মা ৰুদ্ৰৰ ক্ৰোধভৰা নিশ্বাস মাত্ৰৰ পৰা জ্বৰসমূহৰ শতেক জন্মিল; লগতে ত্ৰয়োদশ সন্নিপাত (ঘোৰ ব্যাধি)ও উদ্ভৱ হ’ল।

Verse 36

विज्ञप्तो वीरभद्रेण रुद्रो रौद्रपराक्रमः । किं कार्यं भवतः कार्यं शीघ्रमेव वद प्रभो

তেতিয়া বীৰভদ্ৰে ভয়ংকৰ পৰাক্ৰমী ৰুদ্ৰক নিবেদন কৰিলে: “আপোনাৰ কাৰ্য কি? হে প্ৰভু, শীঘ্ৰে কওক।”

Verse 37

इत्युक्तो भगवान्रुद्रः प्रेषयामास सत्वरम् । गच्छ वीर महा बाहो दक्षयज्ञं विनाशय

এনেদৰে কোৱা হ’লে ভগৱান ৰুদ্ৰে তৎক্ষণাৎ আদেশ দিলে: “যা, হে বীৰ, হে মহাবাহু—দক্ষৰ যজ্ঞ ধ্বংস কৰ।”

Verse 38

शासनं शिरसा धृत्वा देवदेवस्य शूलिनः । कालिकाऽलिहितो वीरः सर्वभूतैः समावृतः । वीरभद्रो महातेजा ययौ दक्षमखं प्रति

দেৱদেৱ শূলধাৰীৰ আজ্ঞা শিৰত ধৰি, কালীৰ চিহ্ন/অভিষেকৰে অলংকৃত সেই বীৰ, সকলো ভূত-গণেৰে পৰিবেষ্টিত, মহাতেজস্বী বীৰভদ্ৰ দক্ষৰ মখলৈ যাত্ৰা কৰিলে।

Verse 39

तदानीमेव सहसा दुर्निमित्तानि चाभवन् । रूक्षो ववौ तदा वायुः शर्कराभिः समावृतः

সেই মুহূৰ্ততে হঠাতে অশুভ লক্ষণ দেখা দিলে। তেতিয়া কংকৰ-ধূলিৰে আৱৃত এক ৰূক্ষ বতাহ বলিবলৈ ধৰিলে।

Verse 40

असृग्वर्षति देवश्च तिमिरेणाऽवृता दिवशः । उल्कापाताश्च बहवः पेतुरुर्व्यां सहस्रशः

আকাশৰ পৰা তেজ বৰষিল, আৰু দিনৰ পোহৰ তিমিৰে ঢাক খালে। হাজাৰ হাজাৰ উল্কা পৃথিৱীত পতিত হ’ল।

Verse 41

एवंविधान्यरिष्टानि ददृशुर्विबुधादयः । दक्षोऽपि भयमापन्नो विष्णुं शरणमाययौ

এনেধৰণৰ বিপদ আৰু অশুভ লক্ষণ দেখি দেবতাসকল আদি আতংকিত হ’ল। দক্ষোও ভয়ত কঁপিবলৈ ধৰিলে আৰু বিষ্ণুৰ শৰণলৈ গ’ল।

Verse 42

रक्षरक्ष महाविष्णो त्वं हि नः परमो गुरुः । यज्ञोऽसि त्वं सुरश्रेष्ठ भयान्मां परिमोचय

“ৰক্ষা কৰা, ৰক্ষা কৰা, হে মহাবিষ্ণু! তুমিয়েই আমাৰ পৰম গুৰু। হে সুৰশ্ৰেষ্ঠ, তুমিয়েই যজ্ঞস্বৰূপ—এই ভয়ৰ পৰা মোক মুক্ত কৰা।”

Verse 43

दक्षेण प्रार्थ्य मानो हि जगाद मधुसूदनः । मया रक्षा विदातव्या भवतो नात्र संशयः

দক্ষৰ প্ৰাৰ্থনা শুনি মধুসূদনে ক’লে—“তোমাক ৰক্ষা দিয়া মোৰ কৰ্তব্য; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।”

Verse 44

अपूज्या यत्र पूज्यंते पूजनीयो न पूज्यते । त्रीणी तत्र प्रवर्तंते दुर्भिक्षं त्वया धर्ममजानताः । ईश्वरावज्ञया सर्वं विफलं च भविष्यति

য’ত অযোগ্যক পূজা কৰা হয় আৰু যি পূজনীয় তাক পূজা কৰা নহয়, তাত তিনিটা অনিষ্ট প্ৰৱৰ্তে—দুৰ্ভিক্ষ, আৰু ধৰ্ম নাজানাৰ ফলত পতন। ঈশ্বৰক অৱজ্ঞা কৰিলে সকলো কৰ্ম নিষ্ফল হয়।

Verse 45

अपूज्या यत्र पूज्यं ते पूजनीयो न पूज्यते । त्रीणी तत्र प्रवर्तंते दुर्भिक्षं मरणं भयम्

য’ত অযোগ্যক পূজা কৰা হয় আৰু যি পূজনীয় তাক পূজা কৰা নহয়, তাত তিনিটা বিপদ প্ৰৱৰ্তে—দুৰ্ভিক্ষ, মৃত্যু আৰু ভয়।

Verse 46

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन माननीयो वृषध्वजः । अमानितान्महेशात्त्वां महद्भयमुपस्थितम्

সেয়েহে সৰ্বপ্ৰযত্নে বৃষধ্বজ—যাৰ ধ্বজাত বৃষ চিহ্নিত, সেই শিৱক—মান দিয়া উচিত। মহেশক অপমান কৰাৰ ফলত তোমাৰ ওপৰত এতিয়া মহাভয় উপস্থিত হৈছে।

Verse 47

अधुनैव वयं सर्वे प्रभवो न भवामहे । भवतो दुर्न्नयेनेव नात्र कार्या विचारणा

এই মুহূৰ্তৰ পৰা আমি সকলোৱে ক্ষমতাশালী বা প্ৰভু হৈ থাকিব নোৱাৰিম—কেৱল তোমাৰ কুদৰ্শন নীতিয়ে। ইয়াত অধিক বিচাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।

Verse 48

विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा दक्षश्चिंतापरोऽभवत् । विविर्णवदनो भूत्वा तूष्णीमासीद्भुवि स्थितः

বিষ্ণুৰ সেই বাক্য শুনি দক্ষ চিন্তাত নিমগ্ন হ’ল। মুখ ম্লান হৈ গ’ল; ভূমিত থিয় হৈ তেওঁ নীৰৱে থাকিল।

Verse 49

वीरभद्रो महाबाहू रुद्रेणैव प्रचोदितः । काली कात्यायनीशाना चामुंडा मुंडमर्द्दिनी

ৰুদ্ৰৰেই প্ৰেৰণা পাই মহাবাহু বীৰভদ্ৰ প্ৰকাশ পালে; লগতে কালী, কাত্যায়নী, ঈশানা আৰু মুণ্ড-মৰ্দিনী চামুণ্ডাও উপস্থিত হ’ল।

Verse 50

भद्रकाली तथा भद्रा त्वरिता वैष्णवी तथा । नवदुर्गादिसहितो भूतानां च गणो महान्

আৰু আহিল ভদ্ৰকালী, ভদ্ৰা, ত্বৰিতা আৰু বৈষ্ণৱী; লগতে নবদুৰ্গা আদি সহ এক মহাশক্তিশালী ভূতগণৰ দলো উপস্থিত হ’ল।

Verse 51

शाकिनी डाकिनी चैव भूतप्रमथगुह्यकाः । तथैव योगिनीचक्रं चतुः षष्ट्या समन्वितम्

শাকিনী আৰু ডাকিনীও; ভূত, প্ৰমথ আৰু গুহ্যকসকল; আৰু লগতে চৌষট্টি যোগিনীৰে সম্পূৰ্ণ যোগিনীচক্ৰও উপস্থিত হ’ল।

Verse 52

निजन्मुः सहसा तत्र यज्ञवाटं महाप्रभम् । वीरभद्रसमेता सर्वे हरपराक्रमाः । दशबाहवस्त्रिनेत्रा जटिला रुद्रभूषणाः

তেওঁলোকে হঠাতে তাত মহাপ্ৰভাৱশালী, দীপ্তিমান যজ্ঞবাটত প্ৰৱেশ কৰিলে। বীৰভদ্ৰসহ সকলোৰে ভিতৰত হৰ (শিৱ)ৰ পৰাক্ৰম; দহ বাহু, ত্ৰিনেত্ৰ, জটাধাৰী, ৰুদ্ৰচিহ্নে বিভূষিত।

Verse 53

पार्षदाः शंकरस्यैते सर्वे रुद्रस्वरूपिणः । पंचवक्त्रा नीलकंठाः सर्वे ते शस्त्रपाणयः

এওঁলোক শংকৰৰ পাৰ্ষদ—সকলোৱে ৰুদ্ৰস্বৰূপ ধাৰণ কৰা। পঞ্চবক্ত্ৰ, নীলকণ্ঠ, আৰু সকলোৰে হাতে অস্ত্ৰ আছিল।

Verse 54

छत्रचामरसंवीताः सर्वे हरपराक्रमाः । दशबाहवस्त्रिनेत्रा जटिला रुद्रभूषणाः

ছত্ৰ আৰু চামৰেৰে পৰিবেষ্টিত, সকলোৱে হৰ (শিৱ)ৰ পৰাক্ৰম প্ৰকাশ কৰিছিল—দশভুজ, ত্ৰিনেত্ৰ, জটাধাৰী আৰু ৰুদ্ৰৰ চিহ্ন-ভূষণে বিভূষিত।

Verse 55

अर्धचंद्रधराः सर्वे सर्वे चैव महौजसः । सर्वे ते वृषभारूढाः सर्वे ते वेषभूषणाः

সকলোৱে অৰ্ধচন্দ্ৰ ধাৰণ কৰিছিল; সকলোৱে মহাতেজ আৰু মহাশক্তিৰ অধিকাৰী আছিল। সকলোৱে বৃষভত আৰূঢ়, আৰু সকলোৱে নিজ নিজ বিশেষ বেষ-ভূষণে সুশোভিত আছিল।

Verse 56

सहस्रबाहुर्भुजगाधिपैर्वृतस्त्रिलोचनो भीमबलो भयावहः । एभिः समेतश्च तदा महात्मा स वीरभद्रोऽभिजगाम यज्ञम्

সহস্ৰভুজ, ভুজগাধিপতিসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত, ত্ৰিলোচন—ভীষণ বলশালী আৰু ভয়ংকৰ—সেই মহাত্মা বীৰভদ্ৰ তেওঁলোকৰ সৈতে তেতিয়া যজ্ঞৰ দিশে অগ্ৰসর হ’ল।

Verse 57

युग्यानां च सहस्रेण द्विप्रमाणेन स्यंदनम् । सिंहानां प्रयुतेनैव वाह्यमानं च तस्य तत्

তেওঁৰ ৰথখন, হাতীৰ পৰিমাণে বিশাল, সহস্ৰ যুগ্য অশ্বে টানি লৈ গৈছিল; আৰু প্ৰযুত সংখ্যক সিংহৰ দ্বাৰাও সেয়া বহন কৰি আগবঢ়োৱা হৈছিল।

Verse 58

तथैव दंशिताः सिंहा बहवः पार्श्वरक्षकाः । शार्दूला मकरा मत्स्या गजाश्चैव सहस्रशः । छत्राणि विविधान्येव चामराणि तथैव च

তথৈৱ বহু দংশিত সিংহ পাৰ্শ্বৰক্ষক আছিল। শাৰ্দূল, মকৰ, মাছ আৰু সহস্ৰ সহস্ৰ গজো উপস্থিত আছিল; লগতে নানা প্ৰকাৰৰ ছত্ৰ আৰু চামৰো আছিল।

Verse 59

मूर्द्धनिध्रियमाणानि सर्वतोग्राणि सर्वशः । ततो भेरीमहानादाः शंखाश्च विविधस्वनाः । पटहा गोमुखाश्चैव श्रृंगाणि विविधानि च

মূৰৰ ওপৰত উচলাই ধৰা, সকলো দিশলৈ মুখ কৰা; তেতিয়া মহা ভেৰীৰ গম্ভীৰ নাদ উঠিল, নানা স্বৰৰ শঙ্খ বাজিল; লগতে পটহা, গোমুখ-শিঙা আৰু বিবিধ তূৰ্যও ধ্বনিত হ’ল।

Verse 60

ततोऽवाद्यंत तान्येव घनानि सुषिराणि च । कलगानपराः सर्वे सर्वे मृदंगवादिनः

তাৰ পাছত সেই একেই বাদ্য বাজিল—ঘন (আঘাত-বাদ্য) আৰু সুষিৰ (বায়ু-বাদ্য) দুয়ো। সকলোৱে তাল-মাপি গীত গাইছিল, সকলোৱে মৃদঙ্গৰ বাদক আছিল।

Verse 61

अनेकलास्यसंयुक्ता वीरभद्राग्रतोभवन् । रणवादित्रनिर्घोषैर्जगर्जुरमितौजसः

বহু প্ৰকাৰ নৃত্যৰে সংযুক্ত হৈ তেওঁলোকে বীৰভদ্ৰৰ আগত আগত চলিল। ৰণ-বাদ্যৰ নিৰ্ঘোষে তেওঁলোকে গর্জন কৰিলে—অপৰিমেয় তেজধাৰী সেইসকল।

Verse 62

तेन नादेन महता नादितं भुवनत्रयम् । एवं सर्वे समायाता गणा रुद्रप्रणोदिताः

সেই মহা নাদে ত্ৰিভুবন ধ্বনিত হ’ল। এইদৰে ৰুদ্ৰৰ প্ৰেৰিত সকলো গণ একেলগে সমবেত হ’ল।

Verse 63

यज्ञवाटं च दक्षस्य विनाशार्थं प्रहारिणः । रजसा चाऽवृतं व्योम तमसा च वृता दिशः

দক্ষৰ যজ্ঞৱাট ধ্বংস কৰিবলৈ প্ৰহাৰকাৰীসকল আগবাঢ়িল। ধূলিয়ে আকাশ আৱৰি ধৰিলে, আৰু অন্ধকাৰেই দিশসমূহ ঢাকি পেলালে।

Verse 64

सप्तद्वीपवती पृथ्वी चचाल साद्रिकानना । ते दृष्ट्वा महदाश्चर्य्यं लोकक्षयकरं तदा

সপ্তদ্বীপ-সমন্বিতা পৃথিৱী পৰ্বত আৰু অৰণ্যসহ কঁপি উঠিল। সেই মহা আশ্চৰ্য্য দেখি, যি তেতিয়া লোকবিনাশকাৰী যেন বোধ হ’ল, তেওঁলোক বিস্ময়-ভয়ে অভিভূত হ’ল।

Verse 65

उत्तस्थुर्युगपत्सर्वे देवदैत्यनिशाचराः । ते वै ददृशुरायांतीं रुद्रसेना भयावहाम्

দেৱ, দৈত্য আৰু নিশাচৰ সকলোৱে একেলগে উঠি দাঁড়াল। তেওঁলোকে ৰুদ্ৰৰ সেনা আগবাঢ়ি অহা দেখিলে—দৰ্শনে ভয়ংকৰ।

Verse 66

पृथ्वीं केचित्समायाता गगने केचिदागताः । दिशश्च प्रदिशश्चैव समावृत्य तथापरे

কিছুমান পৃথিৱীত নামি আহিল, কিছুমান আকাশত উপস্থিত হ’ল। আন কিছুমানে দিশা আৰু উপদিশা ঢাকি চাৰিওফালে বিস্তাৰ কৰিলে।

Verse 67

अनंता ह्यक्षयाः सर्वे शूरा रुद्रसमा युधि । एवंभूतं च तत्सैन्यं रुद्रैश्च परिवारितम् । दृष्ट्वो चुर्विस्मिताः सर्वे यामोऽद्य शस्त्रपाणयः

সেই সকলো বীৰ অনন্ত আৰু অক্ষয়, যুদ্ধত ৰুদ্ৰসম। তেনে সেই সেনা ৰুদ্ৰসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত আছিল। তাক দেখি সকলোৱে অতিশয় বিস্মিত হৈ ভাবিলে—“আজি অস্ত্ৰ হাতে আগবাঢ়িব লাগিব।”

Verse 68

इंद्रो हि गजमारूढो मृगारूढः सदागतिः । यमो महिषमारूढो यमदंडसमन्वितः

ইন্দ্ৰ গজত আৰূঢ়; সদাগতি (বায়ু) মৃগত আৰূঢ়। যম মহিষত আৰূঢ়, আৰু যমদণ্ডেৰে সজ্জিত আছিল।

Verse 69

कुबेरः पुष्पकारूढः पाशी मकरमेव च । अग्निर्बस्तमारूढो निरृतिः प्रेतमेव च

কুবেৰ পুষ্পক বিমানত আৰূঢ় হ’ল; পাশধাৰী বৰুণ মকৰৰ ওপৰত। অগ্নি ছাগলীত উঠিল, আৰু নিৰৃতি প্ৰেতৰ ওপৰত আৰূঢ় হ’ল।

Verse 70

तथान्ये सुरसंघाश्च यक्षचारणगुह्यकाः । आरुह्य वाहनान्येव स्वानिस्वानि प्रतिपिनः

তদ্ৰূপে আন আন দেৱসংঘো—যক্ষ, চাৰণ আৰু গুহ্যক—নিজ নিজ দলে দলে, নিজ নিজ বাহনত আৰূঢ় হ’ল।

Verse 71

स्वेषामुद्योगमालोक्य दक्षश्चाश्रुमुखस्ततः । दंडवत्पतितो भूमौ सर्वानेवाभ्यभाषत

তেওঁলোকৰ উদ্যোগ দেখিয়েই দক্ষৰ চকু অশ্ৰুসিক্ত হ’ল; তাৰ পাছত দণ্ডৱৎ হৈ ভূমিত পতিত হৈ, তেওঁ সকলোকে সম্বোধন কৰিলে।

Verse 72

युष्मद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् । सत्कर्मसिद्धये यूयं प्रमाणं सुमहाप्रभाः

“তোমালোকৰ বলতেই মই এই মহান যজ্ঞ আৰম্ভ কৰিলোঁ। সৎকৰ্ম সিদ্ধিৰ বাবে, হে মহাতেজস্বীসকল, তোমালোকেই প্ৰমাণ আৰু আধাৰ।”

Verse 73

विष्णो त्वं कर्मणः साक्षाद्यज्ञानां परिपालकः । धर्मस्य वेदगर्भस्य ब्रह्मण्यस्त्वं च माधव

“হে বিষ্ণু, কৰ্মৰ সাক্ষাৎ প্ৰকাশিত শক্তি তুমিয়েই; যজ্ঞসমূহৰ পৰিপালক। বেদগৰ্ভ ধৰ্মৰ ধাৰক তুমিয়েই; আৰু হে মাধৱ, তুমি ব্ৰহ্মণ্য—ব্ৰহ্ম আৰু ধৰ্মকাৰ্যৰ অনুৰাগী।”

Verse 74

तस्माद्रक्षा विधातव्या यज्ञस्याऽस्य महाप्रभो । दक्षस्य वचनं श्रुत्वा उवाच मधुसूदनः

সেয়ে, হে মহাপ্ৰভো, এই যজ্ঞৰ ৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰাটো উচিত। দক্ষৰ বাক্য শুনি মধুসূদনে উত্তৰ দিলে।

Verse 75

मया रक्षा विधातव्या धर्मस्य परिपालने । तत्सत्यं तु त्वयोक्तं हि किं तु तस्य व्यतिक्रमः

ধৰ্মৰ পৰিপালনৰ বাবে ৰক্ষা কৰাটো মোৰেই কৰ্তব্য। তুমি কোৱা কথা সত্য; কিন্তু সেই ধৰ্মৰেই ব্যতিক্ৰম কেনেকৈ হ’ব?

Verse 76

यातस्त्वद्यैव यज्ञस्य यत्त्वयोक्तं सदाशिवम् । नैमिषेऽनिमिषक्षेत्रे तदा किं न स्मृतं त्वया

তুমি আজি এই যজ্ঞলৈ গৈছা; কিন্তু নৈমিষৰ অনিমিষক্ষেত্ৰত তুমি যি সদাশিৱৰ কথা কৈছিলা, সেয়া আজি কিয় স্মৰণ নকৰিলা?

Verse 77

योऽयं रुद्रो महातेजा यज्ञरूपः सदाशिवः । यज्ञबाह्यः कृतो मूढ तच्च दुर्म्मत्रितं तव

এই মহাতেজস্বী ৰুদ্ৰই সদাশিৱ, যাৰ স্বৰূপেই যজ্ঞ। কিন্তু হে মূঢ়, তুমি তেওঁক যজ্ঞৰ বাহিৰত ৰাখিলা; ই তোমাৰ কু-পরামৰ্শ আৰু বিভ্ৰান্ত পৰিকল্পনা।

Verse 78

रुद्रकोपाच्च को ह्यत्र समर्थो रक्षणे तव । न पश्यामि च तं विप्र त्वां वै रक्षति दुर्म्मतिम्

আৰু ৰুদ্ৰৰ ক্ৰোধৰ পৰা—ইয়াত কোনে তোমাক ৰক্ষা কৰিবলৈ সক্ষম? হে বিপ্ৰ, মই তেনে কাকো নেদেখোঁ যিয়ে তোমাক, হে কুমতি, সত্যই ৰক্ষা কৰিব পাৰে।

Verse 79

किं कर्म्म किमकर्म्मेति तन्न पश्यसि दुर्म्मते । समर्थं केवलं कर्मन भविष्यति सर्वदा

হে দুৰ্মতে! তই কৰ্ম কি আৰু অকৰ্ম কি—সেই কথা নেদেখা। কেৱল কৰ্ম একাই কেতিয়াও সদায় লক্ষ্য সিদ্ধ কৰিবলৈ সক্ষম নহয়।

Verse 80

सेश्वरं कर्म विद्ध्योतत्समर्थत्वेन जायते । न ह्यन्यः कर्म्मणो दाता ईश्वरेण विना भवेत्

জানি থ’ যে কৰ্ম ঈশ্বৰ-সহিত হ’লে তেতিয়াহে সমর্থ হয়। কিয়নো ঈশ্বৰ বিনা কৰ্মৰ দাতা—শক্তি আৰু ফল দানকাৰী—আন কোনো নহয়।

Verse 81

ईश्वरस्य च ये भक्ताः शांतास्तद्गतमानसाः । कर्म्मणो हि फलं तेषां प्रयच्छति सदाशिवः

আৰু যিসকল ঈশ্বৰভক্ত শান্ত, যাৰ মন তাতেই লীন—তেওঁলোকক কৰ্মৰ ফল স্বয়ং সদাশিৱে দান কৰে।

Verse 82

केवलं कर्म चाश्रित्य निरीश्वरपरा जनाः । निरयं ते च गच्छंति कोटियज्ञशतैरपि

যিসকল লোকে কেৱল কৰ্মকাণ্ডৰ আশ্ৰয় লৈ নিৰীশ্বৰ মতত আসক্ত থাকে, তেওঁলোকে কোটিযজ্ঞৰ শতেক কৰিলেও নৰকলৈয়ে যায়।

Verse 83

पुनः कर्ममयैः पाशैर्बद्धा जन्मनिजन्मनि । निरयेषु प्रपच्यंते केवलं कर्म्मरूपिणः

পুনৰ কৰ্মময় পাষে জন্মে জন্মে বাঁধা পৰি, যিসকলে কেৱল কৰ্মকেই নিজৰ স্বৰূপ বুলি ধৰে, তেওঁলোক নৰকসমূহত দগ্ধ হয়।