Adhyaya 4
এই অধ্যায়ত যুদ্ধকথাৰ মাজতে গভীৰ তত্ত্বোপদেশ নিহিত। লোমশ ঋষিয়ে দক্ষৰ প্ৰতিক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰে—ঈশ্বৰ নাথাকিলে বৈদিক কৰ্ম কেনেকৈ প্ৰমাণ্য আৰু ফলদায়ক হ’ব, এই প্ৰশ্ন দক্ষে বিষ্ণুক কৰে। বিষ্ণুৱে কয়—বেদ ত্ৰিগুণৰ পৰিসৰত চলি থাকে, আৰু যজ্ঞাদি কৰ্মৰ ফল ঈশ্বৰাধীন হৈয়েই সিদ্ধ হয়; সেয়ে ভগৱানৰ শৰণ লোৱা উচিত। তাৰ পিছত ভৃগুৰ মন্ত্ৰশক্তি (উচ্চাটন)ৰ প্ৰভাৱত উৎসাহিত দেৱতাসকলে প্ৰথমে শিৱগণক হটায়। তেতিয়া বীৰভদ্ৰ ভয়ংকৰ সহায়কৰ সৈতে প্ৰতিআক্রমণ কৰি দেৱতাসকলক পৰাভূত কৰে; দেৱসকলে বৃহস্পতিৰ পৰামৰ্শ লয়। বৃহস্পতিয়ে বিষ্ণুৰ উপদেশকেই দৃঢ় কৰে—মন্ত্ৰ, ঔষধ, মায়াবিদ্যা, লৌকিক উপায়, আনকি বেদ/মীমাংসাও ঈশ্বৰক সম্পূৰ্ণকৈ জানিব নোৱাৰে; শিৱক জনা যায় একনিষ্ঠ ভক্তি আৰু অন্তঃশান্তিৰ দ্বাৰা। বীৰভদ্ৰ দেৱসকলক আৰু পাছত বিষ্ণুক মুখামুখি হয়; সংলাপত শিৱ- বিষ্ণুৰ কাৰ্যগত সমতা মানি লোৱা হয়, তথাপি কাহিনীৰ সংঘাত থাকে। ৰুদ্ৰক্ৰোধৰ পৰা জ্বৰাদি উপদ্ৰৱ জন্মে, অশ্বিনীকুমাৰে সেয়া নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। শেষত বিষ্ণুৰ চক্ৰ গিলি পুনৰ উভতাই দিয়া হয় আৰু বিষ্ণু আঁতৰি যায়—বলৰ সীমা আৰু কেৱল কৰ্ম-শক্তিৰ ওপৰত নহয়, ঈশ্বৰমুখী ভক্তিৰ প্ৰাধান্য ইয়াত প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
लोमश उवाच । विष्णुनोक्तं वचः श्रुत्वा दक्षो वचनमब्रवीत् । वेदानामप्रमाणं च कृतं ते मधुसूदन
লোমশ ক’লে: বিষ্ণুৰ বাক্য শুনি দক্ষে ক’লে— “হে মধুসূদন! তোমাৰ কথাই যেন বেদসমূহৰ প্ৰমাণ্যতা নষ্ট কৰি দিলে।”
Verse 2
वैदिकं कर्म चोत्सृज्य कथं सेश्वरतां व्रजेत् । तदुच्यतां महाविष्णो येन धर्मः प्रतिष्ठितः
বৈদিক কৰ্ম ত্যাগ কৰি মানুহ কেনেকৈ ঈশ্বৰ-কেন্দ্ৰিক পথলৈ যাব? হে মহাবিষ্ণু, যাৰ দ্বাৰা ধৰ্ম দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হয়, সেই উপায় কৃপা কৰি কওক।
Verse 3
दक्षेणोक्तो महाविष्णुरुवाच परिसांत्वयन् । त्रैगण्यविषया वेदाः संभवंति न चान्यथा
দক্ষৰ কথাত সম্বোধিত হৈ মহাবিষ্ণুৱে সান্ত্বনা দি ক’লে: “বেদসমূহ ত্ৰিগুণকেই বিষয় কৰি উদ্ভৱ হয়; ইয়াৰ বাহিৰে অন্যথা নহয়।”
Verse 4
वेदोदितानि कर्माणि ईश्वरेण विना कथम् । सफलानि भविष्यंति विफलान्येव तानि च
বেদে বিধান কৰা কৰ্ম ঈশ্বৰ বিনা কেনেকৈ ফলদায়ক হ’ব? প্ৰভু নাথাকিলে সেই কৰ্মসমূহেই নিষ্ফল হৈ পৰে।
Verse 5
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ईश्वरं शरणं व्रऐजा । एवं ब्रुवति गोविन्द आगतः सैन्यसागरः । वीरभद्रेण सदृशो ददृशुस्तं तदा सुराः
সেয়ে সকলো প্ৰচেষ্টাৰে ঈশ্বৰৰ শৰণ লওক। গোবিন্দে এইদৰে ক’বলৈ ধৰোঁতেই সাগৰসম বিশাল সৈন্যদল আহি উপস্থিত হ’ল; তেতিয়া দেৱতাসকলে বীৰভদ্ৰ সদৃশ এজনক দেখিলে।
Verse 6
इंद्रोपि प्रहसन्विष्णुमात्मवादरतं तदा । वज्रपाणिः सुरैः सार्द्धं योद्धुकामोऽभवत्तदा
তেতিয়া ইন্দ্ৰও, নিজৰ মতবাদত অনঢ় বিষ্ণুক উপহাস কৰি, বজ্ৰ হাতে লৈ দেৱসকলৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ উদ্গ্ৰীৱ হ’ল।
Verse 7
भृगुणाचारितः शीघ्रमुच्चाटनपरेण हि । तदा गणाः सुरैः सार्धं युयुधुस्ते गणान्विताः
ভৃগুৰ তৎক্ষণাৎ উচাটন-প্ৰবৃত্ত উস্কানিত তেতিয়া গণসকলে নিজৰ দল-সহ দেৱসকলৰ সৈতে একেলগে যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 8
शरतोमरनागचैर्जघ्नुस्ते च परस्परम् । नेदुःशंखाश्च बहुशस्तस्मिन्रणमहोत्सवे
তেওঁলোকে পৰস্পৰে শৰ, তোমৰ আৰু হাতীৰে আঘাত কৰিলে; আৰু সেই মহাৰণ-মহোৎসৱত শঙ্খ বহুবার ধ্বনিত হ’ল।
Verse 9
तथा दुन्दुभयो नेदुः पटहा डिंडिमादयः । तेन शब्देन महताश्लाघ्यमानास्तदा सुराः । लोकपालैश्च सहिता जघ्नुस्ताञ्छिवकिंकरान्
তেতিয়া দুন্দুভি, পটহা, ডিণ্ডিমা আদি যুদ্ধবাদ্য গুঞ্জৰিত হ’ল। সেই মহাশব্দে উদ্দীপ্ত হৈ দেৱসকলে লোকপালসকলৰ সৈতে মিলি শিৱৰ কিঙ্কৰসকলক আঘাত কৰি নিধন কৰিলে।
Verse 10
खड्गैश्चापि हताः केचिद्गदाभिश्च विपोथिताः । देवैः पराजिताः सर्वे गणाः शतसहस्रशः
কিছুমান খড়্গে কাটা পৰিল, কিছুমান গদাৰে চূর্ণ-বিচূর্ণ হ’ল। এইদৰে দেৱসকলে শত-সহস্ৰ গণক পৰাজিত কৰিলে।
Verse 11
इंद्राद्यौर्लोकपालैश्च गणास्ते च पराङ्गमुखाः । कृताश्च तत्क्षणादेव भृगोर्मंत्रबलेन हि
সেই ক্ষণতেই ইন্দ্ৰ আদি লোকপালসকলে সেই গণসকলক মুখ ঘুৰাই পলাই যাবলৈ বাধ্য কৰিলে; ভৃগুৰ মন্ত্রবলৰ দ্বাৰাই সেয়া ঘটিল।
Verse 12
उच्चाटनं कृतं तेषां भृगुणा यज्विना तदा । यजनार्थं च देवानां तुष्ट्यर्थं दीक्षितस्य च
তেতিয়া যজ্বা ভৃগুৱে তেওঁলোকৰ ওপৰত উচ্চাটন-ক্ৰিয়া কৰিলে, যাতে দেৱসকলৰ যজ্ঞ সম্পন্ন হয় আৰু দীক্ষিত যজমান সন্তুষ্ট হয়।
Verse 13
तेनैव देवा जयिनो जातास्तत्क्षणमेव हि । स्वानां पराजयं दृष्ट्वा वीरभद्रो रुपान्वितः
সেই কৰ্মৰ ফলতেই দেৱসকল তৎক্ষণাৎ বিজয়ী হ’ল। নিজৰ পক্ষৰ পৰাজয় দেখি, ভয়ংকৰ ৰূপধাৰী বীৰভদ্ৰ (প্ৰতিঘাতৰ বাবে) উদ্যত হ’ল।
Verse 14
भूतान्प्रेतान्पिशाचांश्च कृत्वा तानेव पृष्ठतः । वृषभस्थान्पुरस्कृत्य स्वयं चैव महाबलः । तीक्ष्णं त्रिशूलमादाय पातयामास तान्रणे
ভূত, প্ৰেত আৰু পিশাচসকলক পিঠিৰ ফালে ৰাখি, বৃষভাৰূঢ়সকলক আগত ৰাখি, সেই মহাবলী নিজে তীক্ষ্ণ ত্ৰিশূল লৈ ৰণত তেওঁলোকক নিপাত কৰিলে।
Verse 15
देवान्यक्षान्पिशाचांश्च गुह्यकान्राक्षसां स्तथा । शूलघातैश्च ते सर्वे गणा देवान्प्रजघ्निरे
শূলৰ আঘাতে সেই সকলো গণে দেৱসকলক, লগতে যক্ষ, পিশাচ, গুহ্যক আৰু ৰাক্ষসসকলকো নিপাত কৰিলে।
Verse 16
केचिद्द्विधाकृताः खङ्गैर्मुद्गरैश्चापि पोथिताः । परश्वधैः खंडशश्च कृताः केचिद्रणाजिरे
কিছুমান খড়্গেৰে দু’ভাগকৈ চিৰা হ’ল; কিছুমান মুদ্গৰ (হাতুৰী)ৰ আঘাতে চেপি চূৰ্ণ হ’ল। কিছুমান পৰশুধাৰে ৰণক্ষেত্ৰত খণ্ড-খণ্ডকৈ কটা হ’ল।
Verse 17
शूलैर्भिन्नाश्च शतशः केचिच्च शकलीकृताः । एवं पराजिताः सर्वे पलायनपरायणाः
শতশঃ লোক শূলেৰে বিদ্ধ হ’ল, আৰু কিছুমানক টুকুৰা-টুকুৰাকৈ কটা হ’ল। এইদৰে সকলো পৰাজিত হৈ কেৱল পলাই যাবলৈহে উদ্গ্ৰীৱ হ’ল।
Verse 18
परस्परं परिष्वज्य गतास्तेपि त्रिविष्टपम् । केवलं लोकपालाश्च इंद्राद्यास्तस्थुरुत्सुकाः । बृहस्पतिं पृच्छमानाः कुतोस्माकं जयो भवेत्
একে-আনক সাৱটি ধৰি তেওঁলোকো ত্ৰিৱিষ্টপ (স্বৰ্গ)লৈ গ’ল। কেৱল লোকপালসকল—ইন্দ্ৰ আদি—উৎসুক হৈ থিয় হৈ থাকিল, আৰু বৃহস্পতিকে সুধিলে: “আমাৰ জয় ক’ৰ পৰা হ’ব?”
Verse 19
बृहस्पतिरुवाचेदं सुरेंद्रं त्वरितस्तदा । बृहस्पतिरुवाच । यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तत्सत्यं जातमद्य वै
তেতিয়া বৃহস্পতিয়ে তৎক্ষণাৎ সুৰেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰক সম্বোধন কৰিলে। বৃহস্পতিয়ে ক’লে: “বিষ্ণুৱে পূৰ্বে যি কৈছিল, সেয়া আজিৰ দিনা নিশ্চয় সত্য হৈ উঠিল।”
Verse 20
अस्ति चेदीश्वरः कश्चित्फलरूप्यस्य कर्म्मणः । कर्तारं भजते सोपि न ह्यकर्तुः प्रभुर्हिसः
যদি কৰ্মফল বিতৰণ কৰা কোনো ঈশ্বৰ থাকে, তেন্তে তেওঁও কৰ্তাৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰশীল; কিয়নো যি কৰ্ম নকৰে, তাৰ ওপৰত তেওঁ প্ৰভু নহয়।
Verse 21
न मंत्रौषधयः सर्वे नाभिचारा न लौकिकाः । न कर्माणि न वेदाश्च न मीमांसाद्वयं तथा
সকলো মন্ত্ৰ-ঔষধি, নাভিচাৰ বা লৌকিক উপায়; ন কৰ্মকাণ্ড, ন বেদ, ন দুয়ো মীমাংসা—এইবোৰে একাই সেই সিদ্ধি সাধিব নোৱাৰে।
Verse 22
ज्ञातुमीशाः संभवंति भक्त्याज्ञेयस्त्वनन्यया । शांत्या च परया तृष्ट्या ज्ञातव्यो हि सदाशिवः
প্ৰভুক সত্যকৈ জনা যায় ভক্তিৰ দ্বাৰাই—অনন্য, একাগ্ৰ ভক্তিৰে। পৰম শান্তি আৰু গভীৰ তৃপ্তিৰে সঁচাকৈ সদাশিৱক উপলব্ধি কৰিব লাগে।
Verse 23
तेन सर्वं संभवंति सुखदुःझखात्मकं जगत् । परंतु संवदिष्यामि कार्याकार्यविवक्षया
তাঁৰ পৰাই সুখ-দুখস্বৰূপ এই সমগ্ৰ জগত উদ্ভৱ হয়। তথাপি এতিয়া কৰণীয়-অকৰণীয়ৰ ভেদ বুজাবলৈ মই ক’বলৈ ধৰিছোঁ।
Verse 24
त्वमिंद्र बालिशो भूत्वा लोकपालैः सहाद्य वै । आगतो बालिशो भूत्वा इदानीं किं करिष्यसि
হে ইন্দ্ৰ, তুমি বালিশতা কৰি আজি লোকপালসকলৰ সৈতে ইয়ালৈ আহিছা। বালিশ হৈ আহি এতিয়া তুমি কি কৰিবা?
Verse 25
एते रुद्रसहायाश्च गणाः परमशोभनाः । कुपिताश्च महाभागा न तु शेषं प्रकुर्वते
এই ৰুদ্ৰৰ সহায় গণা সকল অতি শোভন। ক্ৰুদ্ধ হ’লেও সেই মহাভাগসকল আক্রমণত একো অৱশিষ্ট নাৰাখে।
Verse 26
एवं बृहस्पतेर्वाक्यं श्रुत्वा तेऽपि दिवौकसः । चिंतामापेदिरे सर्वे लोकपाला महेश्वराः
বৃহস্পতিৰ বাক্য শুনি স্বৰ্গবাসী সেই লোকপালসকল—সকলো মহেশ্বৰ—চিন্তাত আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 27
ततोऽब्रवीद्वीरभद्रो गणैः परिवृतो भृशम् । सर्वे यूयं बालिशत्वादवदानार्थमागताः
তেতিয়া গণেৰে ঘেৰাও হৈ বীৰভদ্ৰে কঠোৰভাৱে ক’লে: “তোমালোক সকলোৱে নিজৰ মূৰ্খতাৰ বাবে দণ্ড ভোগ কৰিবলৈ ইয়ালৈ আহিছা।”
Verse 28
अवदानानि दास्यामि तृप्त्यर्थं भवतां त्वरन् । एवमुक्त्वा शितैर्बाणैर्जघानाथ रुषान्वितः
“তোমালোকৰ তৃপ্তিৰ বাবে মই তৎক্ষণাৎ দণ্ড দিম।” এইদৰে কৈ, ক্ৰোধেৰে পূৰ্ণ হৈ, সি তীক্ষ্ণ বাণেৰে তেওঁলোকক আঘাত কৰিলে।
Verse 29
तैर्बाणैर्निहताः सर्वे जग्मुस्ते च दिशो दश
সেই বাণে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ, তেওঁলোক সকলোৱে দহো দিশলৈ পলাই গ’ল।
Verse 30
गतेषु लोकपालेषु विद्रुतेषु सुरेषु च । यज्ञवाटे समायातो वीरभद्रो गणान्वतः
লোকপালসকল পলাই যোৱা আৰু দেৱতাসকল ভয়তে ছিটিকি পৰাৰ পাছত, শিৱৰ গণসকলসহ বীৰভদ্ৰ যজ্ঞৱাটত উপস্থিত হ’ল।
Verse 31
तदा त ऋषयः सर्वे सर्वमेवेश्वरेश्वरम् । विज्ञप्तुकामाः सहसा ऊचुरेवं जनार्दनम्
তেতিয়া সেই সকলো ঋষিয়ে একেলগে, সকলোৰে ওপৰত ঈশ্বৰ—সৰ্বসৰ্বেশ্বৰ জনাৰ্দনক নিবেদন কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি, এইদৰে ক’লে।
Verse 32
रक्ष यज्ञं हि दक्षस्य यज्ञोसि त्वं न संशयः । एतच्छ्रुत्वा तु वचनमृषीणां वै जनार्दनः
“দক্ষৰ যজ্ঞ ৰক্ষা কৰা; নিঃসন্দেহে তুমি নিজেই যজ্ঞৰ স্বৰূপ।” ঋষিসকলৰ এই বাক্য শুনি জনাৰ্দনে মনোযোগ দিলে।
Verse 33
योद्धुकामः स्थितो युद्धे विष्णुरध्यात्मदीपकः । वीरभद्रो महाबाहुः केशवं वाक्यमब्रवीत्
অধ্যাত্মৰ দীপক বিষ্ণু যুদ্ধ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি ৰণক্ষেত্ৰত সাজু হৈ থিয় আছিল। তেতিয়া মহাবাহু বীৰভদ্ৰই কেশৱক এই বাক্য ক’লে।
Verse 34
अत्र त्वयागतं कस्माद्विष्णो वेत्त्रा महाबलम् । दक्षस्य पक्षमाश्रित्य कथं जेष्यसि तद्वद
“হে বিষ্ণু, মহাবলধাৰী, তুমি কিয় ইয়ালৈ আহিলা? দক্ষৰ পক্ষ আশ্ৰয় কৰি তুমি কেনেকৈ জয়ী হ’বা? সেয়া মোক কোৱা।”
Verse 35
दाक्षायण्या कृतं यच्च न दृष्टं किं त्वयानघ । त्वं चापि यज्ञे दक्षस्य अवदानार्थमागतः । अवदानं प्रयच्छामि तव चापि महाभूज
“হে অনঘ, দাক্ষায়ণী (সতী)য়ে যি কৰিলে সেয়া তুমি নেদেখিলা নে? তুমিও দক্ষৰ যজ্ঞত নিজৰ ভাগ ল’বলৈ আহিছা। হে মহাবাহু, মই তোমাকো তোমাৰ ভাগ দিম।”
Verse 36
एवमुक्त्वा प्रणम्यादौ विष्णुं सदृशरूपिणम् । वीरभद्रोऽग्रतो भूत्वा विष्णुं वाक्यमथाब्रवीत्
এইদৰে কৈ, বীৰভদ্ৰে প্ৰথমে শিৱসদৃশ ৰূপধাৰী বিষ্ণুক প্ৰণাম কৰিলে। তাৰ পাছত আগত থিয় হৈ, পুনৰ বিষ্ণুক বাক্য ক’লে।
Verse 37
यथा शंभुस्तथा त्वं हि मम नास्त्यत्र संशयः । तथापि त्वं महाबाहो योद्धुकामोऽग्रतः स्तितः । नेष्याम्यपुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेस्त्वमात्मना
“যেনে শম্ভু, তেনেই তুমি—ইয়াত মোৰ একো সন্দেহ নাই। তথাপি, হে মহাবাহু, তুমি যুদ্ধকামনাৰে মোৰ আগত থিয় হৈছা। যদি তুমি নিজৰ ইচ্ছাতেই অটল থাক, তেন্তে মই তোমাক অপুনৰাৱৃত্তিৰ অৱস্থালৈ পঠাম।”
Verse 38
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वीरभद्रस्य धीमतः । उवाच प्रहसन्देवो विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः
সেই ধীমান বীৰভদ্ৰৰ বাক্য শুনি, দেৱ বিষ্ণু—সৰ্বেশ্বৰৰো ঈশ্বৰ—হাঁহি মাৰি উত্তৰ ক’লে।
Verse 39
विष्णुरुवाच । रुद्रतेजःप्रसूतोसि पवित्रोऽसि महामते । अनेन प्रार्थितः पूर्वं यज्ञार्थं च पुनः पुनः
বিষ্ণুৱে ক’লে: “তুমি ৰুদ্ৰৰ তেজৰ পৰা জন্ম লৈছা; তুমি পবিত্ৰ, হে মহামতে। পূৰ্বেও যজ্ঞৰ কাৰণে তেওঁ তোমাক বাৰে বাৰে প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল।”
Verse 40
अहं भक्तपराधीनस्तथा सोऽपि महेश्वरः । तेनैव कारणेनात्र दक्षस्य यजनं प्रति
“মই ভক্তৰ অধীন; আৰু মহেশ্বৰো তেনেকুৱাই। সেই একে কাৰণতে, ইয়াত দক্ষৰ যজ্ঞ-প্ৰসঙ্গত…”
Verse 41
आगतोऽहं वीरभद्र रुद्रकोपसमुद्भव । अहं निवारयामि त्वां त्वं वा मां विनिवारय
হে বীৰভদ্ৰ, ৰুদ্ৰৰ ক্ৰোধৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা, মই আহিলোঁ। মই তোমাক নিবাৰণ কৰিম; নতুবা তুমি মোক নিবাৰণ কৰা।
Verse 42
इत्युक्तवति गोविंदे प्रहस्य स महाभुजः । प्रश्रयावनतो भूत्वा इदमाह जनार्दनम्
গোৱিন্দে এইদৰে ক’তেই সেই মহাবাহুৱে হাঁহিলে; তাৰ পাছত বিনয়ে নত হৈ জনাৰ্দনক এই বাক্য ক’লে।
Verse 43
यथा शिवस्तथा त्वं हि यथा त्वं च तथा शिवः । सेवकाश्च वयं सर्वे तव वा शंकरस्य च
যেনে শিৱ, তেনেই তুমি; আৰু যেনে তুমি, তেনেই শিৱ। আমি সকলোৱে সেৱক—তোমাৰো, বা শংকৰৰো।
Verse 44
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सोऽच्युतः संप्रहस्य च । इदं विष्णुर्महावाक्यं जगाद परमेश्वरः
তাৰ বাক্য শুনি অচ্যুত প্ৰভুৱেও হাঁহিলে; তেতিয়া বিষ্ণু—পৰমেশ্বৰ—এই মহাবাক্য উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 45
योधयस्व महाबाहो मया सार्धमशंकितः । तवास्त्रैः पूर्यमाणोऽहं गच्छामि भवनं स्वकम्
হে মহাবাহু, নিৰ্ভয়ে মোৰ সৈতে যুদ্ধ কৰা। তোমাৰ অস্ত্ৰেৰে মই আৱৃত হ’লে মই মোৰ নিজ ধামলৈ গমন কৰিম।
Verse 46
तथेत्युक्त्वा तु वीरोऽसौ वीरभद्रो महाबलः । गृहीत्वा परमास्त्राणि सिंहनादैर्जगर्ज ह
“তথৈৱ” বুলি কৈ মহাবলী বীৰভদ্ৰে পৰম অস্ত্ৰসমূহ ধৰি সিংহনাদ সদৃশ গর্জনেৰে গর্জি উঠিল।
Verse 47
विष्णुश्चापि महाघोषं शंखनादं चकार सः । तच्छ्रुत्वा ये गता देवा रणं हित्वाऽययुः पुनः
বিষ্ণুৱেও মহাঘোষ কৰি শঙ্খনাদ কৰিলে। সেই ধ্বনি শুনি যিসকল দেৱতা ৰণ ত্যাগ কৰি পলাই গৈছিল, তেওঁলোকে পশ্চাদপসৰণ ত্যাগ কৰি পুনৰ যুদ্ধলৈ উভতি আহিল।
Verse 48
व्यूहं चक्रुस्तदा सर्वे लोकपालाः सवासवाः । तदेन्द्रेण हतो नंदीवज्रेण शतपर्वणा
তেতিয়া ইন্দ্ৰসহ সকলো লোকপালে যুদ্ধ-বিউহ ৰচনা কৰিলে। তাৰপিছত ইন্দ্ৰে শতপৰ্ব্বযুক্ত বজ্ৰেৰে নন্দীক আঘাত কৰি নিপাত কৰিলে।
Verse 49
नंदीना च हतः शक्रस्त्रिशूलेन स्तनांतरे । वायुना च हतो भृंगी भृंगिणा वायुराहतः
নন্দীয়ে শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ক ত্ৰিশূলেৰে বুকুৰ মাজত বিদ্ধ কৰি নিপাত কৰিলে। বায়ুৱে ভৃঙ্গীক বধ কৰিলে, আৰু ভৃঙ্গীয়ে বায়ুকো আঘাত কৰিলে।
Verse 50
शूलेन सितधारेण संनद्धो दण्डधारिणा । यमेन सह संग्रामं महाकालो बलान्वितः
উজ্জ্বল ধাৰযুক্ত শূলেৰে সজ্জিত আৰু দণ্ডধাৰী অস্ত্ৰেৰে সংনদ্ধ, বলবান মহাকালে যমৰ সৈতে সংগ্ৰামত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 51
कुबेरेण च संगम्य कूष्मांडानां पतिः स्वयम् । वरुणेन समं युद्धं मुंडश्चैव महाबलः
কুবেৰৰ সৈতে মিলি কূষ্মাণ্ডসকলৰ অধিপতি নিজেই আগবাঢ়িল; আৰু মহাবলী মুণ্ডে বৰুণৰ সৈতে সমান যুদ্ধে লিপ্ত হ’ল।
Verse 52
युयुधे परयाशक्त्या त्रैलोक्यं विस्मयन्निव । नैरृतेन समागम्य चंडश्चबलवत्तरः
সেইজন পৰম শক্তিৰে যুদ্ধ কৰিলে, যেন ত্ৰিলোকক বিস্মিত কৰি তুলিছে; আৰু অধিক বলৱান চণ্ড নৈৰৃতৰ সৈতে মুখামুখি হ’ল।
Verse 53
युयुधे परमास्त्रेण नैरृत्यं च विडंबयन् । योगिनीचक्रसंयुक्तो भैरवो नायको महान्
সেইজন পৰম অস্ত্ৰেৰে যুদ্ধ কৰি নৈৰৃতক অপমানিত কৰিলে; যোগিনীচক্ৰসহ মহা নায়ক ভৈৰৱ তাতে স্থিত আছিল।
Verse 54
विदार्य देवानखिलान्पपौ शोणितमद्बुतम् । क्षेत्रपालास्तथा चान्ये भूतप्रमथगुह्यकाः
সকলো দেৱতাক বিদীৰ্ণ কৰি তেওঁলোকে আশ্চৰ্যজনক ৰক্ত পান কৰিলে; তদ্ৰূপ ক্ষেত্ৰপাল আৰু অন্য দল—ভূত, প্ৰমথ আৰু গুহ্যক—উন্মত্ত হ’ল।
Verse 55
साकिनी डाकिनी रौद्रा नवदुर्गास्तथैव च । योगिन्यो यातुदान्यश्च तथा कूष्मांडकादयः । नेदुः पपुः शोणितं च बुभुजुः पिशितं बहु
সাকিনী, ডাকিনী, ৰৌদ্ৰা আৰু নবদুৰ্গাসকল; যোগিনী, যাতুধানী আৰু কূষ্মাণ্ড আদি দল—গর্জন কৰিলে, ৰক্ত পান কৰিলে আৰু বহু মাংস ভক্ষণ কৰিলে।
Verse 56
भक्ष्यमाणं तदा सैन्यं विलोक्य सुरराट्स्वयम् । विहाय नंदिनं पश्चाद्वीरभद्रं समाक्षिपत्
নিজৰ সেনা ভক্ষিত হোৱা দেখি, দেৱৰাজ ইন্দ্ৰে নিজে নন্দিনক এৰি পিছলৈ ঘূৰি বীৰভদ্ৰক আক্ৰমণ কৰিলে।
Verse 57
वीरभद्रो विहायैव विष्णुं देवेन्द्रमास्थितः । तयोर्युद्धमभूद्धोरं बुधांगारकयोरिव
বীৰভদ্ৰে বিষ্ণুক একাষে এৰি দেৱলোকৰ অধিপতি ইন্দ্ৰক মুখামুখি ধৰিলে; দুয়োৰ যুদ্ধ বুধ আৰু অঙ্গাৰকৰ দৰে ভয়ংকৰ হ’ল।
Verse 58
वीरभद्रं यदा शक्रो हंतुकामस्त्वरान्वितः । तावच्छंक्रं गजस्थं हि पुरयामास मार्गणैः
যেতিয়া শক্ৰ বীৰভদ্ৰক বধ কৰিবলৈ উদ্গ্ৰীৱ হৈ ত্বৰিতভাৱে আগবাঢ়িল, তেতিয়াই গজাৰূঢ় যোদ্ধাক তীৰৰ বৰ্ষাৰে আচ্ছাদিত কৰিলে।
Verse 59
वीरभद्रो रुषाविष्टो दुर्निवार्यो महाबलः । तदेद्रेंणाहतः शीघ्रं वज्रेण शतपर्वणा
বীৰভদ্ৰ ক্ৰোধে আচ্ছন্ন, দুৰ্নিবাৰ্য আৰু মহাবলী; ইন্দ্ৰে শতপৰ্ব্বযুক্ত বজ্ৰে তাক শীঘ্ৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 60
सगजं च सवज्रं च वासवं ग्रस्तुमुद्युतः । हाहाकारो महा नासीद्भूतानां तत्र पश्यताम्
গজসহ আৰু বজ্ৰসহ বাসৱ ইন্দ্ৰক গিলিবলৈ উদ্যত হৈ বীৰভদ্ৰ আগবাঢ়িল; তাত চাই থকা ভূতগণৰ মাজত মহা হাহাকার উঠিল।
Verse 61
वीरभद्रं तताभूतं तथाभूतं हंतुकामं पुरंदरम् । तव्रमाणस्तदा विष्णुर्वीरभद्राग्रतः स्थितः
বীৰভদ্ৰক সেই ভয়ংকৰ অৱস্থাত আৰু পুৰন্দৰ ইন্দ্ৰকো বিপদত দেখি, তেওঁক ৰক্ষা কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি, বিষ্ণু তেতিয়া বীৰভদ্ৰৰ সন্মুখত থিয় হ’ল।
Verse 62
शक्रं च पृष्ठतः कृत्वा योधयामास वै तदा । वीरभद्रस्य विष्णोश्च युद्धं परमभूत्तदा
শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ক পিঠিৰ ফালে ৰাখি, বিষ্ণুৱে তেতিয়া যুদ্ধ আৰম্ভ কৰিলে; আৰু সেই সময়ত বীৰভদ্ৰ আৰু বিষ্ণুৰ যুদ্ধ অতি তীব্ৰ হৈ উঠিল।
Verse 63
शस्त्रास्त्रैर्विविधाकारैर्योधयामासतुस्तदा । पुनर्नंदिनमालोक्य शक्रो युद्ध विशारदः
তেতিয়া দুয়ো নানা আকাৰৰ শস্ত্ৰ-অস্ত্ৰেৰে যুদ্ধ কৰিলে। পুনৰ নন্দিনক দেখি, যুদ্ধত নিপুণ শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) তাৰ ফালে মন দিল।
Verse 64
द्वंद्वयुद्धं सुतुमुलं देवानां प्रमथैः सह । प्रमथा मथिता देवैः सर्वे ते प्राद्रवन्रणात्
দেৱতাসকল আৰু প্ৰমথসকলৰ সৈতে ভয়ংকৰ দ্বন্দ্বযুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল। কিন্তু দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা চূর্ণিত প্ৰমথসকল সকলোৱে ৰণভূমিৰ পৰা পলাই গ’ল।
Verse 65
गणान्पराङ्मुखान्दृष्ट्वा सर्वे ते व्याधयो भृशम् । रुद्रकोपात्समुद्भूता देवाश्चापि प्रदुद्रुवुः
গণসকলক পিছু হটা দেখি, ৰুদ্ৰৰ ক্ৰোধৰ পৰা জন্ম লোৱা সেই ভয়ংকৰ ব্যাধিসকল অতি তীব্ৰভাৱে বিয়পি পৰিল; আৰু দেৱতাসকলেও আতংকিত হৈ পলাই গ’ল।
Verse 66
ज्वरैस्तु पीडितान्देवान्दृष्ट्वा विष्णुर्हसन्निव । जीवग्राहेण जग्राह देवांस्तांश्च पृथक्पृथक्
জ্বৰে পীড়িত দেৱতাসকলক দেখি বিষ্ণুৱে যেন হাঁহি মাৰি ‘জীৱ-গ্ৰাহী’ ধৰাৰে তেওঁলোকক একে একে পৃথক পৃথককৈ আঁকোৱালি ধৰিলে।
Verse 67
देवाश्चिनौ तदाहूय व्याधीन्हंतुं तदा भृतिम् । ददौ ताभ्यां प्रयत्नेन गणयित्वा सुबुद्धिमान्
তাৰ পাছত সুবুদ্ধিমানজনে দুজন অশ্বিনীক আহ্বান কৰি, যত্ন আৰু বিবেচনাৰে, সেই ব্যাধিসমূহ বিনাশ কৰাৰ দায়িত্ব তেওঁলোকক অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 68
ज्वरांश्च सन्निपातांश्च अन्ये भूतद्रुहस्तदा । तान्सर्वान्निगृहीत्वाथ अश्विनौ तौ मुदान्वितौ । विज्वरानथ देवांश्च कृत्वा मुमुदतुश्चिरम्
তেতিয়া আনন্দে পৰিপূৰ্ণ সেই দুজন অশ্বিনে সকলো জ্বৰ, সকলো ভয়ংকৰ সন্নিপাত ব্যাধি আৰু অন্য ভূতদ্ৰুহ শক্তিসমূহ দমন কৰিলে। দেৱতাসকলক জ্বৰমুক্ত কৰি তেওঁলোকে দীৰ্ঘকাল আনন্দ কৰিলে।
Verse 69
तैर्जितं योगिनीचक्रं भैरवं व्याकुलीकृतम् । तीक्ष्णाग्रैः पातयामासुः शरैर्भूतगणानपि
তেওঁলোকৰ দ্বাৰা পৰাজিত যোগিনীচক্ৰ বিশৃঙ্খল হৈ পৰিল, আৰু ভৈৰৱো ব্যাকুল হৈ উঠিল। তীক্ষ্ণাগ্ৰ শৰৰে তেওঁলোকে ভূতগণকো পতিত কৰিলে।
Verse 70
सुरैर्विद्रावितं सैन्यं विलोक्य पतितं भुवि । वीरभद्रो रुपाविष्टो विष्णुं वचनमब्रवीत्
দেৱতাসকলে বিদ্ৰাৱিত কৰা সেনা ভুমিত পতিত হোৱা দেখি, বীৰভদ্ৰে ভয়ংকৰ ৰূপ ধৰি বিষ্ণুক বাক্য ক’লে।
Verse 71
त्वं शूरोसि महाबाहो देवानां पालको ह्यसि । युध्यस्व मां प्रयत्नेन यदि ते मतिरीदृशी
তুমি বীৰ, হে মহাবাহু; তুমি নিশ্চয় দেৱসকলৰ পালনকৰ্তা। যদি তোৰ মন এইদৰে স্থিৰ, তেন্তে সম্পূৰ্ণ প্ৰয়াসেৰে মোৰ সৈতে যুদ্ধ কৰা।
Verse 72
इत्युक्त्वा तं समासाद्य विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् । ववर्ष निशितैर्बाणैर्वीरभद्रो महाबलः
এইদৰে কৈ মহাবলী বীৰভদ্ৰে আগবাঢ়ি গৈ বিষ্ণুক—সৰ্বেশ্বৰসকলৰো সৰ্বেশ্বৰ—তীক্ষ্ণ বাণেৰে বৰ্ষণ কৰিলে।
Verse 73
तदा चक्रेण भगवान्वीरभद्रं जघान सः । आयांतं चक्रमालोक्य ग्रसितं तत्क्षणाच्च तत्
তেতিয়া ভগৱানে নিজৰ চক্রেৰে বীৰভদ্ৰক আঘাত কৰিলে। চক্র আহি থকা দেখি সেয়া সেই ক্ষণতেই গিলি পেলোৱা হ’ল।
Verse 74
ग्रसितं चक्रमालोक्य विष्णुः परपुरंजयः । मुखं तस्य परामृज्य विष्णुनोद्गिलितं पुनः
নিজৰ চক্র গিলি পেলোৱা দেখি বিষ্ণু—শত্ৰুৰ দুৰ্গজয়ী—তেওঁৰ মুখ মচি দিলে; আৰু বিষ্ণুৱে চক্রটো পুনৰ উগলি দিলে।
Verse 75
स्वचक्रमादाय महानुभावो दिवं गतोऽथो भुवनैकभर्ता । ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं च विष्णुः कृती कृतं दुष्प्रसहं परेषाम्
নিজৰ চক্র পুনৰ লৈ সেই মহানুভাৱ—ভুবনসমূহৰ একমাত্ৰ ভৰ্তা—তাৰ পাছত স্বৰ্গলৈ গ’ল। আৰু বিষ্ণুৱে এই সকলো বুজি পাই জানিলে যে এনে এক কৰ্ম সম্পন্ন হ’ল, যি আনসকলৰ বাবে দমন কৰাটো অতি দুষ্কৰ।