Adhyaya 14
এই অধ্যায়ত দেৱ–অসুৰ যুদ্ধৰ চূড়ান্ত পৰ্ব বৰ্ণিত। বিষ্ণুৱে দৈত্যসকলক পৰাজিত কৰি, ত্ৰিশূলাঘাত কৰিবলৈ উদ্যত কালনেমিক দমন কৰে। চেতনা ঘূৰি আহিলে কালনেমি পুনৰ যুদ্ধ নকৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়; সি ভাবে—ৰণমৃত্যু ক্ষণিক, আৰু ব্ৰহ্মাৰ বিধান অনুসাৰে অস্ত্ৰে নিহত অসুৰে অবিনাশী লোক লাভ কৰি কিছু কাল দেৱতুল্য ভোগ ভোগে, তাৰ পাছত পুনৰ সংসাৰত ঘূৰি আহে। সেয়ে সি বিজয় নহয়, বিষ্ণুৰ ওচৰত পৰম একান্ত/কৈবল্য-মোক্ষ প্ৰাৰ্থনা কৰে। তাৰ পাছত পৰাজিত আৰু ভীত অৱশিষ্ট দৈত্যসকলৰ ওপৰতো ইন্দ্ৰ হিংসা চলাবলৈ ধৰে। নাৰদ আহি শৰণাগত বা আতংকিত লোকক আঘাত কৰা মহাপাপ আৰু অধৰ্ম বুলি কঠোৰভাৱে নিন্দা কৰে, আৰু তেনে চিন্তাও অনুচিত বুলি উপদেশ দিয়ে। ইন্দ্ৰ নিবৃত্ত হৈ স্বৰ্গলৈ উভতি যায়; শংকৰৰ অনুগ্ৰহে দিব্য বাদ্য, গীত-নৃত্যসহ বিজয়োৎসৱ বৰ্ণিত হয়। পিছত বাচি থকা দৈত্যসকলে ভৃগুপুত্ৰ শুক্ৰাচাৰ্যৰ শৰণ লয়। শুক্ৰে সংজীৱনী বিদ্যাৰে পতিতসকলক পুনৰ্জীৱিত কৰে আৰু শোকাতুৰ বলিক—অস্ত্ৰে নিহত হলেও স্বৰ্গলাভ হয়—এই তত্ত্বে সান্ত্বনা দিয়ে। শেষত শুক্ৰৰ নিৰ্দেশত দৈত্যসকল পাতাললৈ স্থানান্তৰিত হয়; শৌৰ্য, নৈতিক সংযম আৰু পুনৰুদ্ধাৰৰ উপদেশে বিশ্বব্যৱস্থা স্থিৰ কৰে।
Shlokas
Verse 1
लोमश उवाच । ततो युद्धमतीवासीदसुरैर्विष्णुना सह । ततः सिंहाः सपक्षास्ते दंशिताः परमाद्भुताः
লোমশ ক’লে— তেতিয়া অসুৰসকল আৰু বিষ্ণুৰ মাজত অতি ভয়ংকৰ যুদ্ধ উঠিল। তাৰপিছত সেই পৰম আশ্চৰ্য সিংহসমূহ প্ৰকাশ পালে—পাখিযুক্ত আৰু দংশনে সজ্জিত।
Verse 2
असुरैरुह्यमानास्ते रहुत्मंतं व्यदारयन् । सिंहास्ते दारितास्तेन खंडशश्च विदारिताः
অসুৰসকলে বহন কৰি থাকোঁতে সেই সিংহসমূহে ৰহুত্মন্তক বিদীৰ্ণ কৰিলে। কিন্তু সিও পাল্টাই সেই সিংহসমূহক ফালি, খণ্ড খণ্ড কৰি পেলালে।
Verse 3
विष्णुना च तदा दैत्याश्चक्रेण शकलीकृताः । हतांस्तानसुरान्दृष्ट्वा कालनेमिः प्रतापवान्
তেতিয়া বিষ্ণুৱে নিজৰ চক্ৰে দৈত্যসকলক টুকুৰা টুকুৰা কৰিলে। সেই নিহত অসুৰসকলক দেখি, প্ৰতাপশালী কালনেমি সজাগ হ’ল।
Verse 4
त्रिशूलेनाहनद्विष्णुं रोषपर्याकुलेक्षणः । तमायांतं च जगृहे मुकुंदोऽनाथसंश्रयः
ক্ৰোধে ব্যাকুল দৃষ্টিৰে তেওঁ ত্ৰিশূল লই বিষ্ণুক আঘাত কৰিলে। আৰু যেতিয়া তেওঁ ধাৱমান হৈ আহিল, তেতিয়া মুকুন্দ—অনাথৰ আশ্ৰয়—তাক ধৰি ৰাখিলে।
Verse 5
करेण वामेन जघान लीलया तं कालनेमिं ह्यसुरं महाबलम् । तेनैव शूलेन समाहतोऽसौ मूर्च्छान्वितोऽसौ सहसा पपात
বাওঁ হাতে তেওঁ লীলাভাৱে সেই মহাবলী অসুৰ কালনেমিক আঘাত কৰিলে। তাৰ পিছত সেই একে ত্ৰিশূলে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ সি মূৰ্ছিত হৈ হঠাতে ঢলি পৰিল।
Verse 6
पतितः पुनरुत्थाय शनैरुन्मील्य लोचने । पुरतः स्थितमालोक्य विष्णुं सर्वगुहाशयम्
পৰি গৈ পুনৰ উঠি সি ধীৰে ধীৰে চকু মেলিলে। সন্মুখত স্থিত বিষ্ণুক দেখি—যি সকলো সত্তাৰ অন্তৰতম গুহাত বাস কৰে—সি তেওঁক স্পষ্টকৈ চালে।
Verse 7
लब्धसंज्ञोऽब्रवीद्वाक्यं कालनेमिर्महाबलः । तव युद्धं न दास्यामि नास्ति लोके स्पृहा मम
সঞ্জ্ঞান লাভ কৰি মহাবলী কালনেমিয়ে ক’লে: “মই তোমাক যুদ্ধ নেদিম। এই লোকসমূহত মোৰ কোনো লোভ-আকাঙ্ক্ষা নাই।”
Verse 8
ये येऽसुरा हता युद्धे अक्षयं लोकमाप्नुयुः । ब्रह्मणो वचनात्सद्य इंद्रेण सह संगताः
“যি যি অসুৰ যুদ্ধত নিহত হ’ল, সিহঁতে অক্ষয় লোক লাভ কৰিলে; ব্ৰহ্মাৰ বচনত সিহঁতে তৎক্ষণাৎ ইন্দ্ৰৰ সৈতে সঙ্গতিত যুক্ত হ’ল।”
Verse 9
भुंजतो विविधान्भोगान्देववद्विचरंति ते । इंद्रेण सहिताः सर्वे संसारे च पतंत्यथ
তেওঁলোকে নানা বিধ ভোগ উপভোগ কৰি দেৱতাৰ দৰে বিচৰণ কৰে; ইন্দ্ৰসহ সকলেই একেলগে থাকে, কিন্তু তাৰ পাছত পুনৰ সংসাৰ-চক্ৰত পতিত হয়।
Verse 10
तस्माद्युद्धेन मरणं न कांक्षे क्षणभंगुरम् । अन्यजन्मनि मे वीर वैरभावान्न संशयः । दातुमर्हसि मे नाथ कैवल्यं केवलं परम्
সেইহেতু যুদ্ধত ক্ষণভঙ্গুৰ মৃত্যুক মই কামনা নকৰোঁ। হে বীৰ, অন্য জন্মত মোৰ ভিতৰত বৈৰভাব নিশ্চয়েই পুনৰ জাগিব। সেয়ে, হে নাথ, মোক কেৱল পৰম, শুদ্ধ কৈৱল্য (মোক্ষ) দান কৰা।
Verse 11
तथेति दैत्यप्रवरो निपातितः परेण पुंसा परमार्थदेन । दत्त्वाऽभयं देवतानां तदानीं तथा सुधां देवताभ्यः प्रदत्त्वा
“তথাই হওক” বুলি কৈ, দানৱৰ শ্ৰেষ্ঠজনক পৰম পুৰুষে—পৰমাৰ্থ দানকাৰীয়ে—নিপাতিত কৰিলে। তেতিয়াই তেওঁ দেৱতাসকলক অভয় দান কৰিলে আৰু দেৱসকললৈ অমৃতো প্ৰদান কৰিলে।
Verse 12
कालनेमिर्हतो दैत्यो देवा जाता ह्यकटकाः । शल्यरूपो महान्सद्यो विष्णुना प्रभविष्णुना
কালনেমি দানৱ নিহত হোৱাত দেৱতাসকল কষ্ট-ক্লেশৰ পৰা মুক্ত হ’ল। তথাপি তৎক্ষণাৎ শূলৰ দৰে বিঁধা এক মহা যন্ত্ৰণা উঠিল—সৰ্বশক্তিমান প্ৰভু বিষ্ণুৰ দ্বাৰাই যেন।
Verse 13
तिरोधानं गतः सद्यो भगवान्कमलेक्षणः । इंद्रोऽपि कदनं कृत्वा दैत्यानां परमाद्भुतम्
কমলনয়ন ভগৱান তৎক্ষণাৎ অন্তৰ্ধান হ’ল। তাৰ পাছত ইন্দ্ৰই দানৱসকলৰ ওপৰত অতি আশ্চৰ্যজনক সংহাৰ সাধিলে।
Verse 14
पतितानां क्लीबरूपाणां भग्नानां भीतचेतसाम् । मुक्तकच्छशिखानां च चक्रे स कदनक्रियाम्
যিসকল পতিত—ভগ্ন, অন্তৰত ভয়াকুল, কপুৰুষৰূপ ধাৰণ কৰা, আৰু যিসকলৰ কচ্ছা-বাঁধনি আৰু শিখা ঢিলা হৈছিল—তেওঁ তেওঁলোকৰ ওপৰত সংহাৰৰ কৰ্ম কৰিলে।
Verse 15
अर्थशास्त्रपरो भूत्वा महेंद्रो दुरातिक्रमः । दैत्यानां कालरूपोऽसौ शचीपतिरुदारधीः
অর্থশাস্ত্ৰ আৰু নীতিকৌশলত মনোনিবেশ কৰি মহেন্দ্ৰ অতিক্ৰমণ-অযোগ্য হ’ল; দৈত্যসকলৰ বাবে তেওঁ কালৰূপেই যেন—শচীপতি, উদাৰ সংকল্পধাৰী।
Verse 16
एवं निहन्य्मानानामसुराणां शचीपतेः । निवारणार्थं भगवानागतो नारदस्तदा
এইদৰে শচীপতিয়ে অসুৰসকলক বধ কৰি থাকোঁতে, তেওঁক নিবাৰণ কৰিবলৈ তেতিয়া ভগৱান নাৰদ উপস্থিত হ’ল।
Verse 17
नारद उवाच । युद्धहताश्च ये वीरा ह्यसुरा रणमण्डले । तेषामनु कथं कर्ता भीतानां च विहिंसनम्
নাৰদ ক’লে: “ৰণমণ্ডলত যুঁজত নিহত হোৱা সেই বীৰ অসুৰসকলৰ পাছত, ভীত লোকসকলৰ ওপৰত পুনৰ হিংসা কেনেকৈ কৰোঁতা?”
Verse 18
ये भीतांश्च प्रपन्नांश्चघातयंति मदोद्धताः । ब्रह्मघ्नास्तेऽपि विज्ञेया महापातकसंयुताः
যিসকলে অহংকাৰৰ মদত উন্মত্ত হৈ ভীত আৰু শৰণাগতক বধ কৰে, তেওঁলোককো ‘ব্ৰহ্মঘ্ন’ বুলি জানিব লাগে—মহাপাপত লিপ্ত।
Verse 19
तस्मात्त्वया न कर्त्तव्यं मनसापि विहिंसनम् । एवमुक्तस्तदा शक्रो नारदेन महात्मना
সেয়ে তুমি মনতেও হিংসা কৰা উচিত নহয়। এইদৰে মহাত্মা নাৰদে তেতিয়া শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ক উপদেশ দিলে।
Verse 20
सुरसेनान्वितः सद्य आगतो हि त्रिविष्टपम् । तदा सर्वे सुरगणाः सुहृद्भ्यश्च परस्परम् । बभूवुर्मुदिताः सर्वे यक्षगंधर्वकिंनराः
দেৱসেনাসহ তেওঁ তৎক্ষণাৎ ত্ৰিৱিষ্টপ (স্বৰ্গ)লৈ উভতি আহিল। তেতিয়া সকলো দেৱগণে পৰস্পৰে সুহৃদৰ দৰে আনন্দিত হ’ল; যক্ষ, গন্ধৰ্ব আৰু কিন্নৰ সকলোৱে প্ৰসন্ন হ’ল।
Verse 21
तदा इंद्रोऽमरावत्यां हस शच्याऽभिषेचितः
তেতিয়া অমৰাৱতীত শচীয়ে ইন্দ্ৰক অভিষেক কৰি অভিষিক্ত কৰিলে।
Verse 22
देवर्षिप्रमुखैश्चैव ब्रह्मर्षिप्रमुखैस्तथा । शक्रोऽपि विजयं प्राप्तः प्रसादाच्छंकरस्य च
দেৱঋষি আৰু ব্ৰহ্মঋষিসকলৰ নেতৃত্বত শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ও শংকৰ (শিৱ)ৰ কৃপাৰে বিজয় লাভ কৰিলে।
Verse 23
तदा महोत्सवो विप्रा देवलोके महानभूत् । शंखाश्च पटहाश्चैव मृदंगा मुरजा अपि । तथानकाश्च भेर्यश्च नेदुर्दुंदुभयः समम्
হে বিপ্ৰসকল, তেতিয়া দেৱলোকে এক মহা-মহোৎসৱ হ’ল। শঙ্খ, পটহ, মৃদঙ্গ, মুৰজ, আৰু নাক-বেহৰী—দুন্দুভিসহ—একে সুৰে ধ্বনিত হ’ল।
Verse 24
गायकाश्चैव गंधर्वाः किन्नराश्चाप्सपोगणाः । ननृतुर्जगुस्तुष्टुवुश्च सिद्धचारणगुह्यकाः
গায়কসকল, গন্ধৰ্ব, কিন্নৰ আৰু অপ্সৰাগণ নাচি উঠিল, গীত গাইল আৰু স্তৱ-স্তোত্ৰে প্ৰশংসা কৰিলে; তেনেদৰে সিদ্ধ, চাৰণ আৰু গুহ্যকসকলেও।
Verse 25
एवं विजयमापन्नः शक्रो देवेस्वरस्तदा । देवैर्हतास्तदा दैत्याः पतितास्ते महीतले
এইদৰে দেৱসকলৰ ঈশ্বৰ শক্ৰে তেতিয়া বিজয় লাভ কৰিলে। তাৰ পাছত দেৱতাসকলে বধ কৰা দানৱ/দৈত্যসকল পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত লুটি পৰিল।
Verse 26
गतासवो महात्मानो बलिप्रमुखतो ह्यमी । तपस्तप्तुं पुरा विप्रो भार्गवो मानसोत्तरम्
সেই মহাত্মাসকল—যাৰ মাজত বলি অগ্ৰগণ্য—প্ৰাণ ত্যাগ কৰিছিল। পূৰ্বতে ব্ৰাহ্মণ ভাৰ্গৱ (শুক্ৰ) তপস্যা কৰিবলৈ মানসোত্তৰলৈ গৈছিল।
Verse 27
गतः शिष्यैः परिवृतस्तस्माद्युद्धं न वेद तत् । अवशेषाश्च ये दैत्यास्ते गता भार्गवं प्रति
তেওঁ শিষ্যসকলৰে পৰিবেষ্টিত হৈ তাত গৈছিল, সেয়ে সেই যুদ্ধৰ কথা নাজানিলে। আৰু যিসকল দৈত্য অৱশিষ্ট আছিল, তেওঁলোকে ভাৰ্গৱৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 28
कथितं वै महद्धृत्तमसुराणां क्षयावहम् । निशम्य मन्युमाविष्टो ह्यागतो भृगुनंदनः
অসুৰসকলৰ বিনাশ আনিব পৰা সেই মহৎ ঘটনা কোৱা হ’লে, ভৃগুনন্দন (ভাৰ্গৱ/শুক্ৰ) সেয়া শুনি ক্ৰোধে আৱিষ্ট হৈ আগবাঢ়ি আহিল।
Verse 29
शिष्यैः परिवृतो भूत्वा मृतांस्तानसुरानपि । विद्यया मृतजीविन्या पतितान्समजीवयत्
শিষ্যসকলৰ দ্বাৰা পৰিবৃত হৈ, তেওঁ পতিত মৃত অসুৰসকলকো ‘মৃত-সঞ্জীৱনী’ বিদ্যাৰে পুনৰ জীৱিত কৰিলে।
Verse 30
निद्रापायगता यद्वदुत्थितास्ते तदाऽसुराः । उत्थितः स बलिः प्राह भार्गवं ह्यमितद्युतिम्
যেন নিদ্ৰা আঁতৰি গ’ল, তেনেদৰে সেই অসুৰসকল তেতিয়া উঠিল। তাৰপাছত বলি উঠি অমিত তেজস্বী ভাৰ্গৱক ক’লে।
Verse 31
जीवितेन किमद्यैव मम नास्ति प्रयोजनम् । पातितस्त्रिदशेंद्रेण यथा कापुरुषस्तथा
“আজি মোৰ জীৱনৰ কি লাভ? ইয়াত মোৰ কোনো প্ৰয়োজন নাই—ত্রিদশ-ইন্দ্ৰই মোক কাপুৰুষৰ দৰে পতিত কৰিলে।”
Verse 32
बलिनोक्तं वचः श्रुत्वा शुक्रो वचनमब्रवीत् । मनस्विनो हि ये शूराः पतंति समरे बुधा
বলিৰ কথা শুনি শুক্ৰে ক’লে: “উচ্চমনাস শূৰবীৰসকল যি সমৰত পতিত হয়, জ্ঞানীসকলে তেওঁলোকক সত্যই মহৎ বুলি গণ্য কৰে।”
Verse 33
ये शस्त्रेण हताः सद्यो म्रियमाणा व्रजंति वै । त्रिविष्टपं न संदेह इति वेदानुशासनम्
“যিসকল অস্ত্ৰাঘাতে তৎক্ষণাৎ নিহত হৈ তেতিয়াই প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, তেওঁলোক নিশ্চয় ত্ৰিৱিষ্টপ (স্বৰ্গ)লৈ যায়—ইয়াত সন্দেহ নাই; এইয়ে বেদৰ বিধান।”
Verse 34
एवमाश्वासयामास बलिनं भृगुनंदनः । तपस्तताप विविधं दैत्यानां सिद्धिदायकम्
এইদৰে ভৃগুনন্দন শুক্ৰই বলিক সান্ত্বনা দিলে। তাৰ পাছত তেওঁ নানাবিধ তপস্যা কৰিলে, যি দৈত্যসকলক সিদ্ধি আৰু সফলতা দান কৰে।
Verse 35
तथा दैत्य गताः सर्वे भृगुणा च प्रचोदिताः । पातालमवसन्सर्वे बलिमुख्याः सुखेन वै
তেতিয়া ভৃগু-বংশীয় শুক্ৰৰ প্ৰেৰণা পাই বলি-প্ৰধান সকলো দৈত্য পাটাললৈ গৈ নিশ্চয়েই সুখেৰে তাত বাস কৰিলে।