Adhyaya 1

Verse 1

अथ श्रीस्कान्दे महापुराणे प्रथमं माहेश्वरखण्डं प्रारभ्यते । श्रीगणेशाय नमः । ओंनमो भगवते वासुदेवाय । ओंनारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वती चैव ततो जयमुदीरयेत्

এতিয়া শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণৰ প্ৰথম বিভাগ—মাহেশ্বৰখণ্ড—আৰম্ভ হয়। শ্ৰী গণেশক নমস্কাৰ। ওঁ—ভগৱান বাসুদেৱলৈ নমস্কাৰ। নাৰায়ণক প্ৰণাম কৰি, আৰু নৰ—মানৱৰ শ্ৰেষ্ঠ—ক, আৰু দেৱী সৰস্বতীকো; তাৰ পাছত জয়ধ্বনি উচ্চাৰণ কৰিব লাগে।

Verse 2

तीर्थानामुत्तमं तीर्थं क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् । तत्रैव नैमिषारण्ये सौनकाद्यास्तपोधनाः । दीर्घसत्रं प्रकुर्वंतः सत्रिणः कर्मचेतसः

নৈমিষাৰণ্যত—তীৰ্থসমূহৰ ভিতৰত উত্তম তীৰ্থ আৰু ক্ষেত্ৰসমূহৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ ক্ষেত্ৰ—সেই ঠাইতে শৌনক আদি তপোধন ঋষিসকলে, কৰ্মধৰ্মত মনোনিবেশী সত্রিণ হৈ, দীঘলীয়া যজ্ঞসত্র সম্পাদন কৰি আছিল।

Verse 3

तेषां सदर्शनौत्सुक्यादागतो हि महातपाः । व्यासशिष्यो महाप्राज्ञो लोमशोनाम नामतः

তেওঁলোকক দৰ্শন কৰাৰ উৎকণ্ঠাত মহাতপা আহি উপস্থিত হ’ল—ব্যাসৰ শিষ্য, মহাপ্ৰাজ্ঞ মুনি, নামত লোমশ।

Verse 4

तत्रागतं ते ददृशुर्मुनयो दीर्घसत्रिणः । उत्तस्थुर्युगपत्सर्वे सार्घ्यहस्ताः समुत्सुकाः

দীৰ্ঘ সত্রত নিয়োজিত মুনিসকলে তাত আহি উপস্থিত হোৱা তেওঁক দেখিলে; সকলোৱে একেলগে উঠিল, উৎকণ্ঠিত হৈ, হাতত অৰ্ঘ্য লৈ।

Verse 5

दत्त्वार्घ्यपाद्यं सत्कृत्य मुनयो वीतकल्मषाः । तं पप्रच्छुर्महाभागाः शिवधर्मं सविस्तरम्

অৰ্ঘ্য আৰু পাদ্য অৰ্পণ কৰি, সন্মান জনাই, কল্মষহীন মহাভাগ মুনিসকলে শিৱধৰ্ম বিষয়ে বিস্তাৰে সুধিলে।

Verse 6

ऋषय ऊचुः । कथयस्व महाप्राज्ञ देवदेवस्य शूलिनः । महिमानं महाभाग ध्यानार्चनसमन्वितम्

ঋষিসকলে ক’লে: হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, হে মহাভাগ! দেৱদেৱ শূলিনৰ মহিমা আমাক কোৱা—ধ্যান আৰু অৰ্চনৰ বিধিসহ।

Verse 7

संमार्जने किं फलं स्यात्तथा रंगावलीषु च । प्रदाने दर्पणस्याथ तथा वै चामरस्य च

সংমাৰ্জন (পবিত্ৰ স্থান পৰিষ্কাৰ) কৰিলে কি ফল হয়, আৰু ৰঙাৱলী আঁকিলেও কি? তদুপৰি দৰ্পণ দান আৰু চামৰ (চৌৰী) দানৰ পুণ্য কিমান?

Verse 8

प्रदाने च वितानस्य तथा धारागृहस्य च । दीपदाने किं फलं स्यात्पूजायां किं फलं भवेत्

বিতান (ছত্ৰ/আচ্ছাদন) দান কৰিলে আৰু ধাৰাগৃহ (জলধাৰাৰ ছাঁঘৰ) দান কৰিলে কি পুণ্য হয়? দীপদান কৰিলে কি ফল লাভ হয়, আৰু পূজাৰ দ্বাৰা কি ফল জন্মে?

Verse 9

कानिकानि च पुण्यानि कथ्यतां शिवपूजने । इतिहासपुराणानि वेदाध्ययनमेव च

শিৱপূজনত লাভ হোৱা নানা প্ৰকাৰ পুণ্য কৃপা কৰি কওক; ইতিһাস-পুৰাণ (শ্ৰৱণ/পাঠ)ৰ পুণ্য আৰু বেদ অধ্যয়নৰ পুণ্যো কওক।

Verse 10

शिवस्याग्रे प्रकुर्वंति कारयन्त्यथ वा नराः । किं फलं च नृणां तेषां कथ्यतां विस्तरेण हि

মানুহে শিৱৰ আগত যি যি কৰে—অথবা আনৰ দ্বাৰা কৰোৱায়—সেই লোকসকল কি ফল লাভ কৰে? কৃপা কৰি বিস্তাৰে কওক।

Verse 11

शिवाख्यानपरोलोके त्वत्तो नान्योऽस्ति वै मुने

হে মুনি! এই লোকত শিৱ-আখ্যানে পৰায়ণ তোমাৰ বাহিৰে আন কোনো নাই।

Verse 12

इति श्रुत्वा वचस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् । उवाच व्यासशिष्योऽसौ शिवमाहात्म्यमुत्तमम्

ভাবিত-আত্মা মুনিসকলৰ বাক্য শুনি, ব্যাসৰ সেই শিষ্যই শিৱৰ উত্তম মাহাত্ম্য ক’লে।

Verse 13

लोमश उवाच । अष्टादशपुराणेषु गीयते वै परः शिवः । तस्माच्छिवस्य माहात्म्यं वक्तुं कोऽपि न पार्यते

লোমশ ক’লে: অষ্টাদশ পুৰাণত পৰম শিৱৰেই গীত-স্তৱ গোৱা হয়; সেয়ে শিৱৰ মাহাত্ম্য সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰিবলৈ কোনোজনেই সক্ষম নহয়।

Verse 14

शिवेति द्व्यक्षरं नाम व्याहरिइष्यंति ये जनाः । तेषां स्वर्गश्च मोक्षश्च भविष्यति न चान्यथा

যিসকল লোকে দু’অক্ষৰৰ নাম “শিৱ” উচ্চাৰণ কৰে, তেওঁলোকৰ বাবে স্বৰ্গ আৰু মোক্ষ নিশ্চিত; ইয়াৰ অন্যথা হ’ব নোৱাৰে।

Verse 15

उदारो हि महादेवो देवानां पतिरिश्वरः । येन सर्वं प्रदत्तं हि तस्मात्सर्व इति स्मृतः

মহাদেৱ উদাৰ—দেৱতাসকলৰ পতি, প্ৰভু আৰু ঈশ্বৰ। যিহেতু সকলো বস্তু তেওঁ দ্বাৰাই দান কৰা হৈছে, সেয়ে তেওঁ ‘সৰ্ব’ (সকলো) বুলি স্মৰণীয়।

Verse 16

ते धन्यास्ते महात्मानो ये भजंति सदा शिवम्

ধন্য তেওঁলোক, মহাত্মা তেওঁলোক, যিসকলে সদায় শিৱক ভজনা কৰে।

Verse 17

विना सदाशिवं योहि संसारं तर्तुमिच्छति । स मूढो हि महापापः शिवद्वेषी न संशयः

সদাশিৱক বাদ দি যি সংসাৰ-সাগৰ পাৰ হ’ব খোজে, সি নিশ্চয়েই মূঢ়—মহাপাপী আৰু শিৱদ্বেষী; ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 18

भक्षितं हि गरं येन दक्षयज्ञो विनाशितः । कालस्य दहनं येन कृतं राज्ञः प्रमोचनम्

যিজনে ভয়ংকৰ বিষ গিলিলে, তেৱেঁই; যিজনে দক্ষৰ যজ্ঞ ধ্বংস কৰিলে, তেৱেঁই; যিজনে কালক দগ্ধ কৰি ৰজাক মুক্তি দিলে, তেৱেঁই।

Verse 19

ऋषय ऊचुः । यथा गरं भक्षितं च यथा यज्ञो विनाशितः । दक्षस्य च तथा ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः

ঋষিসকলে ক’লে: “বিষ কেনেকৈ গিলিলে আৰু যজ্ঞ কেনেকৈ ধ্বংস হ’ল, সেয়া কওক; আৰু দক্ষৰ কি দশা হ’ল সেয়াও কওক। আমাৰ কৌতূহল অতি মহান।”

Verse 20

सूत उवाच । दाक्षायणी पुरा दत्ता शंकराय महात्मने । वचनाद्ब्रह्मणो विप्रा दक्षेण परमेष्ठिनः

সূতে ক’লে: “হে বিপ্ৰসকল, পূৰ্বে দাক্ষায়ণীক মহাত্মা শংকৰলৈ দিয়া হৈছিল—ব্ৰহ্মাৰ আদেশত—প্ৰজাপতি পৰমেষ্ঠী দক্ষে।”

Verse 21

एकदा हि स दक्षो वै नैमिषारण्यमागतः । यदृच्छावशमापन्न ऋषिभिः परिपूजितः

এবাৰ দক্ষ নৈমিষাৰণ্যলৈ আহিল; যেন হঠাৎয়ে উপস্থিত হ’ল। তাত ঋষিসকলে বিধিমতে তাক সন্মান কৰিলে।

Verse 22

स्तुतिभिः प्रणिपातैश्च तथा सर्वैः सुरासुरैः । तत्र स्थितो महादेवो नाभ्युत्थानाभिवादने । चकारास्य ततः क्रुद्धो दक्षो वचनब्रवीत्

স্তৱ আৰু প্ৰণিপাতৰে, লগতে সকলো দেৱ-অসুৰে, তাত মহাদেৱক বন্দনা কৰিলে; তথাপি মহাদেৱে ন উঠিল, ন বিধিমতে অভিবাদন কৰিলে। তেতিয়া ক্ৰুদ্ধ দক্ষে এই বাক্য ক’লে।

Verse 23

सर्वत्र सर्वे हि सुरासुरा भृशं नमंति मां विप्रवराः समुत्सुकाः । कथं ह्यसौ दुर्जनवन्महात्मा भूतादिभिः प्रेतपिशाचयुक्तः । श्मशानवासी निरपत्रपो ह्ययं कथं प्रणामं न करोति मेऽधुना

হে বিপ্ৰবৰ! সৰ্বত্ৰ দেৱ-অসুৰ সকলোৱে গভীৰ ভক্তিৰে মোক নমস্কাৰ কৰে, মোক সন্মান কৰিবলৈ উত্সুক। তেন্তে এই ‘মহাত্মা’ কিয় দুষ্টজনৰ দৰে আচৰণ কৰি—ভূত, প্ৰেত আৰু পিশাচেৰে সহিত, শ্মশানবাসী, নিৰ্লজ্জ—এতিয়াও মোক প্ৰণাম নকৰে?

Verse 24

पाखंडिनो दुर्जनाः पापशीला विप्रं दृष्ट्वा चोद्धता उन्मदाश्च । वध्यास्त्याज्याः सद्भिरेवंविधा हि तस्मादेनं शापितुं चोद्यतोऽस्मि

এনে পাখণ্ডী, দুষ্ট আৰু পাপস্বভাৱ লোক বিপ্ৰক দেখিলেও অহংকাৰী আৰু উন্মত্ত হয়। সৎলোকৰ দৃষ্টিত এনে লোক দণ্ডযোগ্য আৰু ত্যাজ্য; সেয়েহে মই তাক শাপ দিবলৈ উদ্যত।

Verse 25

इत्येवमुक्त्वा स महातपास्तदा रुषान्वितो रुद्रमिदं बभाषे

এইদৰে কৈ সেই মহাতপস্বী তেতিয়া ক্ৰোধেৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ ৰুদ্ৰক এই বাক্য ক’লে।

Verse 26

श्रृण्वंत्वमी विप्रतमा इदानीं वचो हि मे कर्तुमिहार्हथैतत् । रुद्रो ह्ययं यज्ञबाह्यो वृतो मे वर्णातीतो वर्णपरो यतश्च

হে বিপ্ৰতমসকল! এতিয়া মোৰ বাক্য শুনা আৰু ইয়াত যি উচিত সেয়া কৰা। কিয়নো এই ৰুদ্ৰক মই যজ্ঞৰ বাহিৰত ৰাখিছোঁ—সেয়া বৰ্ণাতীতো আৰু বৰ্ণৰ ওপৰত পৰমো; সেই কাৰণেই মই তাক বর্জন কৰিলোঁ।

Verse 27

नंदी निशम्य तद्वाक्यं शैलादो हि रुषान्वितः । अब्रवीत्त्वरितो दक्षं शापदं तं महाप्रभम्

সেই বাক্য শুনি নন্দী—শৈলাদৰ পুত্ৰ—ক্ৰোধেৰে পৰিপূৰ্ণ হ’ল। শাপবাক্য মুখত লৈ সি তৎক্ষণাৎ মহাপ্ৰভু দক্ষক ক’লে।

Verse 28

नन्द्युवाच । यज्ञबाह्यो हि मे स्वामी महेशोऽयं कृतः कथम् । यस्य स्मरणमात्रेण यज्ञाश्च सफला ह्यमी

নন্দীয়ে ক’লে: “মোৰ স্বামী মহেশক যজ্ঞৰ বাহিৰত কেনেকৈ কৰা হ’ল? যাঁৰ কেৱল স্মৰণে এই সকলো যজ্ঞই সফল হয়!”

Verse 29

यज्ञो दानं तपश्चैव तीर्थानि विविधानि च । यस्य नाम्ना पवित्राणि सोयं शप्तोऽधुना कथम्

“যজ্ঞ, দান, তপ আৰু নানা তীৰ্থ—এই সকলো তেওঁৰ নামেই পবিত্ৰ হয়। তেন্তে তেওঁ এতিয়া শাপিত কেনেকৈ হ’ব পাৰে?”

Verse 30

वृथा ते ब्रह्मचापल्याच्छप्तोऽयं दक्ष दुर्मते । येनेदं पालितं विश्वं सर्वेण च महात्मना । शप्तोऽयं स कथं पाप रुद्रोऽयं ब्राह्मणाधम

“হে দাক্ষ, দুৰ্মতি! ব্ৰাহ্মণ্য অহংকাৰৰ পৰা উঠা তোৰ শাপ বৃথা। যি মহাত্মাই সমগ্ৰ বিশ্ব ধৰি ৰাখিছে—সেই ৰুদ্ৰক কেনেকৈ শাপ দিব পাৰি? হে পাপী, হে ব্ৰাহ্মণাধম!”

Verse 31

एवं निर्भार्त्सितस्तेन नंदिना हि प्रजापतिः । नंदिनं च शशापाथ दक्षो रोषसमन्वितः

এইদৰে নন্দীয়ে কঠোৰ ভৰ্ৎসনা কৰাত প্ৰজাপতি দাক্ষ ক্ৰোধেৰে পূৰ্ণ হৈ, পাল্টাই নন্দীক শাপ দিলে।

Verse 32

यूयं सर्वे रुद्रवरा वेदबाह्याश्च वै भृशम् । शप्ताहि वेदमार्गैश्च तथा त्यक्ता महर्षिभिः

“তোমালোক সকলোৱে—ৰুদ্ৰভক্তসকল—অতিৰিক্তভাৱে বেদবাহ্য হ’বা। তোমালোক বেদমাৰ্গৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হ’বা আৰু মহর্ষিসকলে ত্যাগ কৰিব—এই শাপ।”

Verse 33

पाषंडवादसंयुक्ताः शिष्टऽचारबहिष्कृताः । कपालिनः पानरतास्तथा कालमुखा ह्यमी

সিহঁত পাষণ্ডবাদৰ সৈতে যুক্ত হ’ব, শিষ্টাচাৰৰ পৰা বহিষ্কৃত হ’ব; কপাল ধাৰণ কৰা তপস্বী হৈ পানাসক্ত হ’ব আৰু ‘কালামুখ’ নামে পৰিচিত হ’ব।

Verse 34

इति शप्तास्तदा तेन दक्षेण शिवकिंकराः । तदा प्रकुपितो नंदी दक्षं शप्तुं प्रचक्रमे

এইদৰে দক্ষে শিৱৰ পৰিচাৰকসকলক শাপ দিলে; তেতিয়া ক্ৰোধিত নন্দীয়ে দক্ষক প্ৰতিশাপ দিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 35

शप्ता वयं त्वया विप्र साधवः शिवकिंकराः । वृथैव ब्रह्मचापल्यादहं शापं ददामि ते

“হে বিপ্ৰ! আমি—শিৱৰ সাধু পৰিচাৰক—তোমাৰ দ্বাৰা বৃথাই, ব্ৰাহ্মণীয় উচ্ছৃঙ্খলতাৰে, শাপিত হ’লোঁ। সেয়ে এতিয়া মই তোমাক শাপ দিছোঁ।”

Verse 36

वेदवादरता यूयं नान्यदस्तीतिवादिनः । कामात्मानः स्वर्गपरा लोभमोहसमन्विताः

“তোমালোক কেৱল বেদ-তৰ্কত আসক্ত, কোৱা—‘ইয়াৰ বাহিৰে একো নাই।’ কামনাই চালিত, কেৱল স্বৰ্গলৈ মনোযোগী, লোভ-মোহত জড়িত।”

Verse 37

वैदिकं च पुरस्कृत्य ब्राह्मणाः शूद्रयाजकाः । दरिद्रिणो भविष्यंति प्रतिग्रहरताः सदा

“বৈদিক অধিকাৰ আগত ৰাখি, শূদ্ৰৰ বাবে যজ্ঞ কৰোৱা ব্ৰাহ্মণসকল দৰিদ্ৰ হ’ব আৰু সদায় প্ৰতিগ্ৰহ (দান গ্ৰহণ)ত আসক্ত থাকিব।”

Verse 38

दक्ष केचिद्भविष्यन्ति ब्राह्मणा ब्रह्मराक्षसाः । लोमश उवाच । विप्रास्ते शपितास्तेन नंदिना कोपिना भृशम्

কিছুমান ব্ৰাহ্মণ ভৱিষ্যতে ব্ৰহ্মৰাক্ষস হ’ব—অতি চতুৰ। লোমশ ক’লে: ক্ৰোধে দগ্ধ নন্দীয়ে তেওঁলোক ব্ৰাহ্মণসকলক অতি কঠোৰ শাপে শপিছিল।

Verse 39

अथाकर्ण्येश्वरो वाक्यं नंदिनः प्रहसन्निव । उवाच वाक्यं मधुरं बोधययुक्तं सदाशिवः

তাৰ পিছত নন্দীৰ বাক্য শুনি প্ৰভু যেন মৃদু হাঁহি দিলে। সদাশিৱে উপদেশ আৰু স্পষ্ট বোধে ভৰা মধুৰ বাক্য ক’লে।

Verse 40

महादेव उवाच । कोपं नार्हसि वै कर्तुं ब्राह्मणान्प्रति वै सदा । ब्राह्मणागुरवो ह्येते वेदवादरताः सदा

মহাদেৱ ক’লে: ব্ৰাহ্মণসকলৰ প্ৰতি কেতিয়াও ক্ৰোধ কৰা উচিত নহয়। তেওঁলোক গুৰুৰূপে পূজনীয়, সদায় বেদ আৰু বেদপাঠত ৰত।

Verse 41

वेदो मंत्रमयः साक्षात्तथा सूक्तमयो भृशम् । सूक्ते प्रतिष्ठितो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम्

বেদ সাক্ষাৎ মন্ত্রময়, আৰু প্ৰচুৰভাৱে সূক্তময়। সেই সূক্তসমূহতেই সকলো দেহধাৰী জীৱৰ আত্মা প্ৰতিষ্ঠিত।

Verse 42

तस्मान्नात्मविदो निन्द्या आत्मैवाहं न चेतरः । कोऽयं कस्त्वं क्व चाहं वै कस्माच्छप्ता हि वै द्विजाः

সেয়ে আত্মবিদসকল নিন্দাৰ যোগ্য নহয়; আত্মাই মই—‘অন্য’ কেহ নাই। এইজন কোন? তুমি কোন? আৰু মই ক’ত? কিহৰ কাৰণে দ্বিজ ব্ৰাহ্মণসকল শপিত হ’ল?

Verse 43

प्रपंचरचनां हित्वा बुद्धो भव महामते । तत्त्वज्ञानेन निर्वर्त्य स्वस्थः क्रोधादिवर्जितः

সংসাৰৰ কল্পিত ৰচনাৰ বুননি ত্যাগ কৰা; হে মহামতি, জাগ্ৰত বুদ্ধ হোৱা। তত্ত্বজ্ঞানৰ দ্বাৰা এই সিদ্ধ কৰা; আত্মত স্থিৰ থাকি, ক্ৰোধ আদি দোষৰ পৰা মুক্ত হোৱা।

Verse 44

एवं प्रबोधितस्तेन शंभुना परमेष्ठिना । विवेकपरमो भूत्वा शैलादो हि महातपाः । शिवेन सह संगम्य परमानंदसंप्लुतः

এইদৰে পৰমেশ্ঠী শম্ভুৰ উপদেশ পাই, মহাতপস্বী শৈলাদা বিবেকত সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ হ’ল। আৰু শিৱৰ সৈতে মিলিত হৈ, সি পৰমানন্দে সম্পূৰ্ণভাবে প্লাৱিত হ’ল।

Verse 45

दक्षोपि हि रुषाऽविष्टऋषिभिः परिवारितः । ययौ स्थानं स्वकं तत्र प्रविवेश रुषाऽन्वितः

আৰু দক্ষো ক্ৰোধে আচ্ছন্ন হৈ, ঋষিসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত হৈ, নিজৰ নিবাসস্থানলৈ গ’ল আৰু তাতো ৰোষেৰে ভৰপূৰ হৈ প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 46

श्रद्धां विहाय परमां शिवपूजकानां निंदापरः स हि बभूव नराधमश्च । सर्वैर्महर्षिभिरुपेत्य स तत्र शर्वं देवं निनिन्द न बभूव कदापि शान्तः

সৰ্বোচ্চ শ্ৰদ্ধা ত্যাগ কৰি, সি শিৱভক্তসকলক নিন্দা কৰাত আসক্ত হ’ল আৰু নৰাধম হৈ পৰিল। সকলো মহাৰ্ষিৰ সৈতে তাত গৈ, সি শৰ্বদেৱ (শিৱ)কো নিন্দা কৰিলে; সি কেতিয়াও শান্তি নাপালে।