Adhyaya 115: The Arising of Diverse Dharmas: Devotional Observances and Varṇa-Based Duties

Verse 1

अथ विविधधर्मोत्पत्तिः ॥ ततो महीवचः श्रुत्वा देवो नारायणोऽब्रवीत् ॥ कथयिष्यामि ते देवि कर्म स्वर्गसुखावहम्

अथ विविधधर्मोत्पत्तिः । ततो महीवचः श्रुत्वा देवो नारायणोऽब्रवीत् । कथयिष्यामि ते देवि कर्म स्वर्गसुखावहम् ॥

Verse 2

यत्त्वया पृच्छ्यते देवि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ स्थितिं सत्तां तु मर्त्यानां भक्त्या ये च व्यवस्थिताः

यत्त्वया पृच्छ्यते देवि तच्छृणुष्व वसुन्धरे । स्थितिं सत्तां तु मर्त्यानां भक्त्या ये च व्यवस्थिताः ॥

Verse 3

नाहं दानसहस्रेण नाहं यज्ञशतैरपि ॥ तुष्यामि न तु वित्तेन ये नराः स्वल्पचेतसः

नाहं दानसहस्रेण न तु यज्ञशतैरपि । न च वित्तेन तुष्यामि स्वल्पचेतसां नराणाम् ॥

Verse 4

एकचित्तं समाधाय यो मां जानाति माधवि ॥ नित्यं तुष्यामि तस्याहं पुरुषं बहुदोषकम्

एकचित्तं समाधाय यो मां जानाति माधवि । नित्यं तुष्यामि तस्याहं पुरुषस्य बहुदोषिणः ॥

Verse 5

यच्च पृच्छसि मां भद्रे कर्म स्वर्गसुखावहम् ॥ तच्छृणुष्व वरारोहॆ गदतो मे शुचिस्मिते

यच्च पृच्छसि मां भद्रे कर्म स्वर्गसुखावहम् । तच्छृणुष्व वरारोहॆ गदतो मे शुचिस्मिते ॥

Verse 6

ये नमस्यति मां नित्यं पुरुषा बहुचेतसः ॥ अर्द्धरात्रेऽन्धकारे च मध्याह्ने वापराह्णके

ये नमस्यन्ति मां नित्यं पुरुषा बहुचेतसः । अर्द्धरात्रेऽन्धकारे च मध्याह्ने वापराह्णके ॥

Verse 7

यस्य चित्तं न नश्येत मम भक्तिव्यवस्थितम् ॥ द्वादश्यामुपवासं तु यः कुर्यान्मम तत्परः ॥

यस्य चित्तं न नश्येत मम भक्तिव्यवस्थितम् । द्वादश्यामुपवासं तु यः कुर्यान्मम तत्परः ॥

Verse 8

ते मामेव प्रपश्यन्ति मयि भक्तिपरायणाः ॥ लब्धचेतो गुणज्ञश्च नरो भक्तिव्यवस्थितः ॥

ये मयि भक्तिपरायणाः एकाग्रभक्त्या मामेव प्रपश्यन्ति। भक्तिव्यवस्थितो नरः लब्धचेताः गुणज्ञश्च भवति॥

Verse 9

इच्छया अपि भवेद्भद्रे स्वर्गे वसति सुन्दरि ॥ स्वल्पकेन न गम्यन्ते दुष्प्राप्योऽहं वरानने ॥

इच्छयापि, भद्रे सुन्दरि, स्वर्गे वासो भवेत्। स्वल्पकेन तु न गम्येऽहं, दुष्प्राप्योऽहं वरानने॥

Verse 10

द्वादश्यामुपवासं तु ये च कुर्वन्ति ते नराः ॥ तेषामेव प्रपश्यन्ति मम भक्तिपरायणाः ॥

ये नराः द्वादश्यामुपवासं कुर्वन्ति, ते मम भक्तिपरायणाः। तेषामेव ते प्रपश्यन्ति (माम्)॥

Verse 11

कृत्वा चैवोपवासं प्रगृह्य चैव जलाञ्जलिम् ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा आदित्यं चावलोकयेत् ॥

उपवासं कृत्वा, जलाञ्जलिं प्रगृह्य, ‘नमो नारायण’ इत्युक्त्वा, आदित्यं चावलोकयेत्॥

Verse 12

यावन्तो बिन्दवः किञ्चित्पतन्त्येवाञ्जलेर्जलात् ॥ तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥

अञ्जलेर्जलात् यावन्तो बिन्दवः किञ्चित् पतन्ति, तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते॥

Verse 13

अथ चैव तु द्वादश्यां पुरुषा धर्मवादकाः ॥ विधिना च प्रयत्नेन ये मां कुर्वन्ति मानुषाः ॥

अथ चैव तु द्वादश्यां धर्मवादकाः पुरुषा ये मानुषाः विधिना प्रयत्नेन च मां पूजयन्ति।

Verse 14

पाण्डुरैश्चैव पुष्पैश्च मृष्टैर्धूपैस्तु धूपयेत् ॥ यो मे धारयते भूमौ तस्यापि शृणु या गतिः ॥

पाण्डुरैः पुष्पैः मृष्टैः धूपैश्च धूपयेत्। यो मे भूमौ धारयते तस्यापि या गतिः तां शृणु।

Verse 15

दत्त्वा शिरसि पुष्पाणि इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ हृदि कृत्वा तु मन्त्रांश्च शुक्लाम्बरधरो धरे ॥

शिरसि पुष्पाणि दत्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्। मन्त्रान् हृदि कृत्वा शुक्लाम्बरधरो धरे।

Verse 16

सुमान्यः सुमना गृह्य प्रीयतां भगवान्हरिः ॥

सुमान्यः सुमना गृह्य—प्रीयतां भगवान् हरिः।

Verse 17

नमोऽस्तु विष्णवे व्यक्ताव्यक्तगन्धिगन्धान्सुगन्धान्वा गृह्ण गृह्ण नमो भगवते विष्णवे ॥ अनेन मन्त्रेण गन्धं दद्यात् ॥ श्रुत्वा प्रत्यागतमाधारसवनं पतये भवं प्रविष्टं मे धूप धूपनं गृह्णातु मे भगवाञ्च्युतः ॥ अनेन मन्त्रेण धूपं दद्यात् ॥

नमोऽस्तु भगवते विष्णवे। व्यक्ताव्यक्तगन्धीन् गन्धान् सुगन्धान् वा गृह्ण गृह्ण। अनेन मन्त्रेण गन्धं दद्यात्। श्रुत्वा प्रत्यागत्याधारसवनं पतये भवं प्रविष्टं मे धूपधूपनं गृह्णातु मे भगवाञ् अच्युतः। अनेन मन्त्रेण धूपं दद्यात्।

Verse 18

श्रुत्वा चैवं च शास्त्राणि यो मामेव तु कारयेत् ॥ मम लोकं च गच्छेत जायेतैव चतुर्भुजः ॥

एवं शास्त्राणि श्रुत्वा यो मामेव तु कारयेत् । स मम लोकं गच्छेत, चतुर्भुज एव जायते ॥

Verse 19

श्यामाकं स्वस्तिकं चैव गोधूमं मुद्गकं तथा ॥ शालयस्तु यवाश्चैव तथा नीवारकाङ्गुकाः ॥

श्यामाकं स्वस्तिकं चैव गोधूमं मुद्गकं तथा । शालयो यवाश्चैव तथा नीवारकाङ्गुकाः ॥

Verse 20

एतानि यस्तु भुञ्जीत मम कर्मपरायणः ॥ शङ्खं चक्रं लाङ्गलं च मुसलं स च पश्यति ॥

एतानि यो भुञ्जीत मम कर्मपरायणः । स शङ्खं चक्रं लाङ्गलं च मुसलं च पश्यति ॥

Verse 21

ब्राह्मणस्य तु वक्ष्यामि शृणु कर्म वसुन्धरे ॥ यानि कर्माणि कुर्वीत मम भक्तिपरायणः ॥

ब्राह्मणस्य कर्म वक्ष्यामि, शृणु वसुन्धरे । यानि कर्माणि कुर्वीत मम भक्तिपरायणः ॥

Verse 22

षट्कर्मनिरतो भूत्वा अहङ्कारविवर्जितः ॥ लाभालाभं परित्यज्य भिक्षाहारो जितेन्द्रियः ॥

षट्कर्मनिरतो भूत्वा अहङ्कारविवर्जितः । लाभालाभं परित्यज्य भिक्षाहारो जितेन्द्रियः ॥

Verse 23

मम कर्मसमायुक्तः पैशुन्येन विवर्जितः ॥ शास्त्रानुसारिमध्यस्थो नवृद्धशिशुचेतनः ॥

ममोपदिष्टकर्मसमायुक्तः पैशुन्यवर्जितः। शास्त्रानुसारि मध्यस्थः, वृद्धबालयोः हितचिन्तकः॥

Verse 24

एतद्वै ब्रह्मणः कर्म एकचित्तो जितेन्द्रियः ॥ इष्टापूर्तं च कुरुते स मामेति वसुन्धरे ॥

एतदेव ब्राह्मणस्य कर्म—एकचित्तो जितेन्द्रियः। इष्टापूर्तं च कुर्वाणः स मामेति वसुन्धरे॥

Verse 25

क्षत्रियाणां प्रवक्ष्यामि मम कर्मसु तिष्ठताम् ॥ यानि कर्माणि कुर्वीत क्षत्रियो मध्यसंस्थितः ॥

क्षत्रियाणां प्रवक्ष्यामि मम कर्मसु स्थितात्मनाम्। यानि कर्माणि कुर्वीत क्षत्रियो मध्यसंस्थितः॥

Verse 26

दानशूरश्च कर्मज्ञो यज्ञेषु कुशलः शुचिः ॥ मम कर्मसु मेधावी अहङ्कारविवर्जितः ॥

दानशूरः कर्मज्ञो यज्ञेषु कुशलः शुचिः। मम कर्मसु मेधावी अहङ्कारविवर्जितः॥

Verse 27

अल्पभाषी गुणज्ञश्च नित्यं भागवतप्रियः ॥ गुरुविद्योऽनसूयश्च निन्द्यकर्मविवर्जितः ॥

अल्पभाषी गुणज्ञश्च नित्यं भागवतप्रियः। गुरुविद्याऽनसूयश्च निन्द्यकर्मविवर्जितः॥

Verse 28

भजते मम यो नित्यं मम लोकाय गच्छति ॥ वैश्यानां तु प्रवक्ष्यामि मम कर्मसु तिष्ठताम् ॥

यो मम नित्यं भजते स मम लोकं गच्छति। अधुना वैश्यानां ममाज्ञाकर्मसु स्थितानां कर्तव्यं प्रवक्ष्यामि॥

Verse 29

यानि कर्माणि कुरुते मम भक्तिपथे स्थितः ॥ एतैर्गुणैः स्वधर्मेण लाभालाभविवर्जितः ॥

मम भक्तिपथे स्थितः यानि कर्माणि करोति, एतैर्गुणैः स्वधर्मेण च युक्तः स लाभालाभाभिनिवेशवर्जितो भवति॥

Verse 30

ऋतुकालाभिगामी च शान्तात्मा मोहवर्जितः ॥ शुचिर्दक्षो निराहारो मम कर्मरतः सदा ॥

ऋतुकाले एव संगमं गच्छति, शान्तात्मा मोहवर्जितः। शुचिर्दक्षो मिताहारो ममाज्ञाकर्मरतः सदा॥

Verse 31

गुरुसम्पूजको नित्यं युक्तो भक्तानुवत्सलः ॥ वैश्योऽप्येवं सुसंयुक्तो यस्तु कर्माणि कारयेत् ॥

गुरुं नित्यं सम्पूजयन्, संयतः भक्तेषु अनुवत्सलः। एवं सुसंयुक्तो वैश्यो यः विहितानि कर्माणि कारयेत्॥

Verse 32

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ अथ शूद्रस्य वक्ष्यामि कर्माणि शृणु माधवि ॥

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति। अधुना शूद्रस्य कर्माणि प्रवक्ष्यामि, शृणु माधवि॥

Verse 33

कर्माणि यानि कृत्वा ह शूद्रो मह्यं व्यवस्थितः ॥ दम्पती मम भक्तौ यो मम कर्म परायणौ ॥

यैः कर्मभिरिह कृत्वा शूद्रो मयि सुदृढस्थितिं याति। यौ दम्पती मम भक्तौ मम कर्मपरायणौ॥

Verse 34

उभौ भागवतौ भक्तौ मद्भक्तौ कर्मनिष्ठितौ ॥ देशकालौ च वानीतौ रजसा तमसोज्झितौ ॥

उभौ भागवतौ भक्तौ मद्भक्तौ कर्मनिष्ठितौ। देशकालविधौ नीतौ रजस्तमसवर्जितौ॥

Verse 35

निरहङ्कारशुद्धात्मा आतिथेयो विनीतवान् ॥ श्रद्धधानोऽतिपूतात्मा लोभमोहविवर्जितः ॥

निरहङ्कारशुद्धात्मा आतिथेयो विनीतवान्। श्रद्धधानोऽतिपूतात्मा लोभमोहविवर्जितः॥

Verse 36

नमस्कारप्रियो नित्यं मम चिन्ताव्यवस्थितः ॥ शूद्रः कर्माणि मे देवि य एवं सममाचरेत् ॥

नमस्कारप्रियः नित्यं मच्चिन्तासु व्यवस्थितः। शूद्रः कर्माणि मे देवि य एवं सममाचरेत्॥

Verse 37

एवं कर्मगुणाश्चैव येन भक्त्या व्यवस्थितः ॥ सर्ववर्णाश्च मां देवि अपरं क्षत्रिये शृणु ॥

एवं कर्मगुणैरेव भक्त्या येन व्यवस्थितः। सर्ववर्णाश्च मां देवि एतदनुसरन्तु; अपरं क्षत्रिये शृणु॥

Verse 38

येन तत्प्राप्यते योगं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ त्यक्त्वा लाभमलाभं च मोहं कामं च वर्जयेत् ॥

येनोपायेन तद्योगः प्राप्यते तच्छृणुष्व वसुन्धरे। लाभालाभौ परित्यज्य मोहं कामं च वर्जयेत्॥

Verse 39

न शीतं च न चोष्णे च लब्धालब्धं विचिन्तयेत् ॥ न तिक्तेनास्ति कटुना मधुराम्लैर्न लावणैः ॥

न शीतोष्णयोर्विचिन्त्यं न लब्धालब्धं च चिन्तयेत्। न तिक्तकटुमधुराम्ललवणेषु प्रवर्तते॥

Verse 40

न कषायैः स्पृहा यस्य प्राप्नुयात्सिद्धिमुत्तमाम् ॥ भार्या पुत्राः पिता माता उपभोगार्थसंयुतम् ॥

न कषायेषु स्पृहा यस्य स सिद्धिमुत्तमां व्रजेत्। भार्यापुत्रपितृमातृभिः स उपभोगार्थसंयुतः॥

Verse 41

य एतान् हि परित्यज्य मम कर्मरतः सदा ॥ धृतिज्ञः कुशलश्चैव श्रद्धधानो धृतव्रतः ॥

य एतान् परित्यज्य सदा मम कर्मरतः। धृतिज्ञः कुशलः श्रद्धावान् धृतव्रतश्च सः॥

Verse 42

तत्परो नित्यमुद्युक्तः अन्यकार्यजुगुप्सकः ॥ बाले वयसि कल्पश्च अल्पभोगी कुलान्वितः ॥

तत्परो नित्यमुद्युक्तोऽन्यकार्यजुगुप्सकः। बाले वयसि शीलवानल्पभोगी कुलान्वितः॥

Verse 43

कारुण्यः सर्वसत्त्वानां प्रत्युत्थायी महाक्षमः ॥ काले मौनक्रियां कुर्याद्यावत्तत्कर्म कारयेत् ॥

सर्वसत्त्वेषु कारुण्यवान्, प्रत्युत्थायी, महाक्षमश्च; काले मौनक्रियां कुर्यात्, यावत्तत्कर्म सम्यक् कारयेत्।

Verse 44

त्रिकालं च दिशो भागं सदा कर्मपथि स्थितः ॥ उपपन्नानभुञ्जानः कर्माण्यभोजनानि च ॥

त्रिकालं दिशो विभागं च पश्यन्, सदा कर्मपथि स्थितः; अनुपपन्नं न भुञ्जानः, अभोजनयुक्तानि कर्माणि च करोति।

Verse 45

अनुष्ठानपरश्चैव मम पार्श्वे मनश्चरः ॥ काले मूत्रपुरीषाणि विसृज्य स्नानवत्सलः ॥

अनुष्ठानपरः सन् मम पार्श्वे मनश्चरः; काले मूत्रपुरीषाणि विसृज्य, स्नानप्रियः भवेत्।

Verse 46

पयसा यावकेनापि कदाचिद्वायुभक्षणः ॥ कदाचित्षष्ठकालेन क्वचिद्दृष्टमहाफलः ॥

कदाचित् पयसा, यावकेनापि कदाचित्, कदाचिद्वायुभक्षणः; कदाचित् षष्ठकालेन भुञ्जानः—क्वचिद्दृष्टमहाफलः।

Verse 47

कदाचित्तु चतुर्थेन कदाचित्फलमेव च ॥ कदाचिद्दशमे भुञ्जेत्पक्षे मासे वसुन्धरे

कदाचित् चतुर्थेन भुञ्जीत, कदाचित् फलमेव; कदाचित् दशमे भुञ्जेत्—पक्षे मासे, हे वसुन्धरे।

Verse 48

य एतत्सप्त जन्मानि मम कर्माणि कुर्वते ॥ योगिनस्तान्प्रपश्यन्ति पूर्वोक्तान्कर्मसु स्थितान्

यः एतानि मम कर्माणि सप्त जन्मानि आचरति, तान् योगिनः पूर्वोक्तेषु कर्मसु स्थितान् प्रपश्यन्ति।

Verse 49

यानि कर्माणि कुर्वन्तु मां प्रपश्यन्ति माधवि ॥ तानि ते कथयिष्यामि येन भक्त्या व्यवस्थिताः

यानि कर्माणि कृत्वा मां प्रपश्यन्ति, हे माधवि, तानि ते कथयिष्यामि; येन ते भक्त्या व्यवस्थिताः भवन्ति।

Verse 50

एतत्ते कथितं देवि श्रेष्ठं चैव मम प्रियम् ॥ तव चैवं प्रियार्थाय मन्त्रपूजां सुखावहम्

एतत् ते कथितं देवि, श्रेष्ठं च मम प्रियम्; तथा तव प्रियार्थाय मन्त्रपूजां सुखावहां वर्णयामि।

Verse 51

अभ्युत्थानादिकुशलः पैशुन्येन विवर्जितः ॥ एतैर्गुणैः समायुक्तो यो मां व्रजति क्षत्रियः

अभ्युत्थानादिकुशलः पैशुन्येन विवर्जितः; एतैर्गुणैः समायुक्तः यो मां व्रजति क्षत्रियः स प्रशस्यते।

Verse 52

त्यक्त्वा ऋषिसहस्राणि शूद्रमेव भजाम्यहम् ॥ चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि यत्त्वया परिपृच्छितम्

त्यक्त्वा ऋषिसहस्राणि शूद्रमेकं भजाम्यहम्; चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि यत् त्वया परिपृच्छितं तद् वक्ष्यामि।

Verse 53

पुष्पे गन्धे च धूपे च मत्कर्मणि सदा रतः ॥ कदाचित्कन्दमूलानि फलानि च कदाचन

पुष्पगन्धधूपैर्मत्कर्मणि सदा रतः; कदाचित्कन्दमूलानि फलानि च कदाचन।