Adhyaya 114: The Varāha Incarnation and Pṛthivī’s Inquiries on Ritual Procedure and Devotional Outcomes

Verse 1

अथ श्रीवराहावतारः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ संस्तूयमानो भगवान्मुनिभिर्मन्त्रवादिभिः ॥ तुष्टो नारायणो देवः केशवः परमो विभुः ॥

अथ श्रीवराहावतारकथनम्। श्रीवराह उवाच—मुनिभिर्मन्त्रवादिभिः संस्तूयमानो भगवान् नारायणः, देवः केशवः परमो विभुः, तुष्टोऽभवत्॥

Verse 2

ततो ध्यानं समास्थाय दिव्यं योग्यं च माधवः ॥ मधुरं स्वरमास्थाय प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥

ततः माधवो दिव्यं योग्यं च ध्यानं समास्थाय, मधुरं स्वरमास्थाय, वसुन्धरां प्रत्युवाच॥

Verse 3

तव देवि प्रियार्थाय भक्त्या यं त्वं व्यवस्थिताः ॥ कारयिष्यामि ते सर्वं यत्ते हृदि व्यवस्थितम् ॥

हे देवि, तव प्रियार्थं भक्त्या यत् त्वं दृढनिश्चया स्थितासि; तव हृदि यद् व्यवस्थितं तत् सर्वं तेऽहं कारयिष्यामि।

Verse 4

अहं त्वां धारयिष्यामि सशैलवनकाननाम् ॥ ससागरां ससरितं सप्तद्वीपसमन्विताम् ॥

अहं त्वां धारयिष्यामि सशैलवनकाननाम्, ससागरां ससरितं सप्तद्वीपसमन्विताम्।

Verse 5

एवमाश्वासयित्वा तु वसुधां स च माधवः ॥ रूपं संकल्पयामास वाराहं सुमहौजसम् ॥

एवम् आश्वासयित्वा वसुधां स माधवः, वाराहं सुमहौजसं रूपं संकल्पयामास।

Verse 6

षट् सहस्राणि चोच्छ्रायो विस्तारेण पुनस्त्रयः ॥ एवं नवसहस्राणि योजनानां विधाय च ॥

षट्सहस्राणि चोच्छ्रायो विस्तारेण पुनस्त्रयः; एवं नवसहस्राणि योजनानां विधाय च।

Verse 7

वामया दंष्ट्रया गृह्य उज्जहार च मेदिनीम् ॥ सपर्वतवनाकारां सप्तद्वीपां सपत्तनाम् ॥

वामया दंष्ट्रया गृह्य उज्जहार मेदिनीम्, सपर्वतवनाकारां सप्तद्वीपां सपत्तनाम्।

Verse 8

नगा विलग्नाः पतिताः केचिद्विज्ञानसंश्रिताः ॥ शोभन्ते च विचित्राङ्गमेघाः सन्ध्यागमे यथा ॥

केचिन्नगा विलग्नाः केचित् पतिताः, विज्ञानसंश्रिताः सन्तः शोभन्ते; सन्ध्यागमे विचित्राङ्गमेघा इव।

Verse 9

चन्द्रनिर्मलसङ्काशा वराहमुखसंस्थिताः ॥ शोभन्ते चक्रपाणेश्च मृणालं कर्दमे यथा ॥

चन्द्रनिर्मलसङ्काशा वराहमुखसंस्थिताः; चक्रपाणेश्च शोभन्ते, कर्दमे मृणालमिव।

Verse 10

तस्यामेव तु कालस्य परिमाणं युगेषु च ॥ एकसप्ततिके कल्पे कर्दमोऽयं प्रजापतिः ॥

तस्यामेव तु कालस्य युगेषु च परिमाणे; एकसप्ततिके कल्पे अयं कर्दमो प्रजापतिः (इति गण्यते)।

Verse 11

ततः पृथिव्या देवश्च भगवान्विष्णुरव्ययः ॥ अन्योन्याभिमताश्चैव वाराहे कल्प उत्तमे ॥

ततः पृथिव्याः प्रति देवो भगवान् विष्णुरव्ययः; अन्योन्याभिमतौ चास्तां, वाराहे कल्प उत्तमे।

Verse 12

सा गौः स्तुवति तं चैव पुराणं परमाव्ययम् ॥ योगेन परमेनैव शरणं चैव गच्छति

सा गौः तं स्तुवति, पुराणं परमाव्ययं च पठति; परमयोगेनैव शरणं च गच्छति।

Verse 13

आधारः कीदृशो देव उपयोगश्च कीदृशः ॥ कालेकाले च देवेश कर्मणश्चापि कीदृशः

हे देव, आधारः कीदृशः स्यात्, उपयोगः (विधिः) कीदृशश्च? तथा काले काले, हे देवेश, कर्मणः प्रकारः कीदृशो भवेत्?

Verse 14

कीदृशी पश्चिमा सन्ध्या कीदृशी ह्यर्धबाह्यतः ॥ शेषाः समानास्त्वा देव ये तु कर्माणि कुर्वते

पश्चिमा सन्ध्या कीदृशी? अर्धबाह्यतः कीदृशी च? हे देव, शेषा विवरणाः समानाः; ये तु कर्माणि कुर्वन्ति तेषां विषये ब्रूहि।

Verse 15

किंनु संस्थापने देव आवाहनविसर्जने ॥ अगुरुं गन्धधूपं च प्रमाणं गृह्यते कथम्

अथ देव, संस्थापने तथा आवाहन-विसर्जने, अगुरोः गन्धस्य धूपस्य च प्रमाणं कथं गृह्यते?

Verse 16

कथं पाद्यं च गृह्णाति स्नापनालेपनानि च ॥ कथं दीपश्च दातव्यः कन्दमूलफलानि च

पाद्यं कथं गृह्णाति, स्नापनालेपनानि च कथम्? तथा दीपः कथं दातव्यः, कन्द-मूल-फलानि च कथं समर्प्यन्ते?

Verse 17

आसनं शयनं चैव किङ्कर्म्मापि विधीयते ॥ कथं पूजादि कर्त्तव्यं प्राणास्तत्र च वै कति

आसनं शयनं चैव विधीयते किम्, किङ्कर्मापि च किम्? पूजादि कथं कर्तव्यं, तत्र प्राणाः वै कति परिगण्यन्ते?

Verse 18

पश्चिमापूर्वसन्ध्यायां किं पुण्यं चापि तत्र वै ॥ शरदि कीदृशं कर्म शिशिरे कर्म कीदृशम्

पश्चिमापूर्वसन्ध्यायां किं पुण्यं तत्र वै भवेत्। शरदि कीदृशं कर्म, शिशिरे कर्म कीदृशम्॥

Verse 19

यानि तत्रोपभोग्यानि पुष्पाणि च फलानि च ॥ कर्मण्यास्ते अकर्मण्या ये च शास्त्रबहिष्कृताः

यानि तत्रोपभोग्यानि पुष्पाणि फलानि च। कर्मण्यास्तेऽकर्मण्या ये च शास्त्रबहिष्कृताः॥

Verse 20

किं कर्मणा भोगवता तावद्गच्छति माधवम् ॥ कथं कर्म न चान्नेषु अतिगच्छति कीदृशम्

किं कर्मणा भोगवता तावद्गच्छति माधवम्। कथं कर्म न चान्नेषु अतिगच्छति कीदृशम्॥

Verse 21

अर्च्चायाः किं प्रमाणं तु स्थापनाṃ चापि कीदृशम् ॥ परिमाणं कथं देव उपवासश्च कीदृशः

अर्चायाः किं प्रमाणं तु स्थापनाṃ चापि कीदृशम्। परिमाणं कथं देव, उपवासश्च कीदृशः॥

Verse 22

पीतकं शुक्लरक्तं वा कथं गृह्णाति वाससाम् ॥ तेषां तु कानि वस्त्राणि यैर्हितं प्रतिपद्यते

पीतकं शुक्लरक्तं वा कथं गृह्णाति वाससाम्। तेषां तु कानि वस्त्राणि यैर्हितं प्रतिपद्यते॥

Verse 23

केषु लोकेषु गच्छन्ति मधुपर्कस्य भक्षणात् ॥ स्तवे परमकालेऽपि तव भक्तस्य माधव

मधुपर्कभक्षणात् केषु लोकेषु गच्छन्ति? स्तवे, परमकालेऽपि, हे माधव, तव भक्तस्य किं फलम्?

Verse 24

किम्प्रमाणं तु दातव्यं मधुपर्कसमन्वितम् ॥ कानि मांसानि ते देव फलं शाकस्य कीदृशः

मधुपर्कसमन्वितं किंप्रमाणं दातव्यम्? हे देव, कानि मांसानि (युक्तानि)? शाकस्य च फलं कीदृशम्?

Verse 25

प्रापणेष्वपि युज्येत कर्म शास्त्रसमायुतम् ॥ आहूतस्य च मन्त्रेण आगते धर्मवत्सल

प्रापणेष्वपि शास्त्रसमायुतं कर्म युज्येत। मन्त्रेण च आहूतस्य आगते, हे धर्मवत्सल, …

Verse 26

केन मन्त्रविधानॆन प्राशनं ते प्रदीयते ॥ व्रतस्य चोपचारेषु अर्च्चयित्वा यथाविधि

केन मन्त्रविधानेन ते प्राशनं प्रदीयते? व्रतस्य चोपचारेषु यथाविधि अर्चयित्वा …

Verse 27

केऽत्र भुञ्जन्ति तद्देव सर्वशुद्धिकरं परम् ॥ ये तु एकाशिनो देवमुपसर्पन्ति माधवम्

केऽत्र तद् भुञ्जन्ति, हे देव, सर्वशुद्धिकरं परम्? ये तु एकाशिनो देवम् उपसर्पन्ति माधवम्…

Verse 28

तेषां तु का गतिर्देव तव मार्गानुसारिणाम् ॥ व्रतं कृत्वा यथोक्तेन येऽभिगच्छन्ति माधवम्

हे देव! तव मार्गानुसारिणां तेषां का गतिः? ये यथोक्तं व्रतं कृत्वा माधवं समभिगच्छन्ति।

Verse 29

तेषां तु का गतिर्देव तव भक्तिं प्रकुर्वताम् ॥ कृच्छ्रसांतपने कृत्वा येऽभिगच्छन्ति माधवम्

हे देव! तव भक्तिं प्रकुर्वतां तेषां का गतिः? ये कृच्छ्रसांतपनं कृत्वा माधवं समभिगच्छन्ति।

Verse 30

कां गतिं ते प्रपद्यन्ते तव कर्मपरायणाः ॥ वाय्वाहारं ततः कृत्वा कृष्णं समधिगच्छति

तव कर्मपरायणाः ते कां गतिं प्रपद्यन्ते? ततः वाय्वाहारं कृत्वा कृष्णं समधिगच्छति।

Verse 31

तेषां तु का गतिः कृष्ण तव भक्तौ व्यवस्थिताः ॥ अक्षारलवणं कृत्वा येऽभिगच्छन्ति चाच्युतम्

हे कृष्ण! तव भक्तौ व्यवस्थितानां तेषां का गतिः? ये अक्षारलवणं कृत्वा अच्युतं समभिगच्छन्ति।

Verse 32

कां गतिं ते प्रपद्यन्ते तव कर्मानुसारिणः ॥ कृत्वा पयोव्रतं चैव येऽभिगच्छन्ति चाच्युतम् ॥

तव कर्मानुसारिणः ते कां गतिं प्रपद्यन्ते? पयोव्रतं कृत्वा ये अच्युतं समभिगच्छन्ति।

Verse 33

ते कां गतिं प्रपद्यन्ते नरा ये व्रतक॑रिणः ॥ दत्त्वा गवाह्निकं चैव ये प्रपद्यन्ति माधवम् ॥

ते नरा ये व्रतकारिणो गवाह्निकदानं कृत्वा माधवं शरणं प्रपद्यन्ते, ते कां गतिं प्राप्नुवन्ति?

Verse 34

कां गतिं ते प्रपद्यन्ते तव भक्त्या व्यवस्थिताः ॥ उञ्छवृत्तिं समास्थाय येऽभिगच्छन्ति माधवम् ॥

ये तव भक्त्या व्यवस्थिताः उञ्छवृत्तिं समास्थाय माधवम् अभिगच्छन्ति, ते कां गतिं प्रपद्यन्ते?

Verse 35

कां गतिं ते प्रपद्यन्ते नरा भिक्षोपजीविनः ॥ गृहस्थधर्मं कृत्वा वै येऽभिगच्छन्ति माधवम् ॥

नरा ये भिक्षोपजीविनः गृहस्थधर्मं कृत्वा वै माधवम् अभिगच्छन्ति, ते कां गतिं प्रपद्यन्ते?

Verse 36

काँल्लोकांस्ते प्रपद्यन्ते तव क्षेत्रेषु ये मृताः ॥ कृत्वा पञ्चातपं चैव माधवाय प्रयच्छति ॥

ये तव क्षेत्रेषु मृताः ते कान् लोकान् प्रपद्यन्ते? तथा यः पञ्चातपं कृत्वा तस्य फलम् माधवाय प्रयच्छति, स किं प्राप्नोति?

Verse 37

कां गतिं वै परायान्ति ये तु पञ्चातपे मृताः ॥ कण्ठशय्यां समासाद्य ये प्रपश्यन्ति चाच्युतम् ॥

ये पञ्चातपे मृताः ते वै कां गतिं परायान्ति? तथा ये कण्ठशय्यां समासाद्य अच्युतं प्रपश्यन्ति, ते किं प्राप्नुवन्ति?

Verse 38

तेषां तु का गतिर्देव कण्ठशय्यां समाश्रिताः ॥ आकाशशयनं कृत्वा ये प्रपद्यन्ति चाच्युतम् ॥

तेषां तु का गतिर्देव कण्ठशय्याव्रतं समाश्रितानाम्? तथा ये आकाशशयनं कृत्वा अच्युतं शरणं प्रपद्यन्ते, तेषामपि का गतिः?

Verse 39

तेषां तु का गतिः कृष्ण तव भक्तिपरायणाः ॥ गोव्रजे शयनं कृत्वा ये प्रपद्यन्ति केशवम् ॥

तेषां तु का गतिः कृष्ण तव भक्तिपरायणानाम्? ये गोव्रजे शयनं कृत्वा केशवं शरणं प्रपद्यन्ते, तेषां का गतिः?

Verse 40

तेषां तु का गतिर्ब्रह्मंस्तव भक्तिपथे स्थिताः ॥ शाकाहारं ततः कृत्वा येऽभिगच्छन्ति चाच्युतम् ॥

तेषां तु का गतिर्ब्रह्मन् तव भक्तिपथे स्थितानाम्? ये ततः शाकाहारं कृत्वा अच्युतम् अभिगच्छन्ति, तेषां का गतिः?

Verse 41

तेषां तु का गतिर्देव कणभक्षास्तु ये नराः ॥ पञ्चगव्यं ततः पीत्वा येऽभिगच्छन्ति माधवम् ॥

तेषां तु का गतिर्देव कणभक्षाणां नराणाम्? तथा ये ततः पञ्चगव्यं पीत्वा माधवं अभिगच्छन्ति, तेषां का गतिः?

Verse 42

तेषां तु का गतिर् देव ये नरा यावकाशिनः ॥ आहारं गोमयं कृत्वा येऽभिगच्छन्ति केशवम् ॥

तेषां तु का गतिर् देव ये नरा यावकाशिनः? ये गोमयम् आहारं कृत्वा केशवम् अभिगच्छन्ति, तेषां का गतिः?

Verse 43

नारायण गतिस्तेषां कीदृशोऽत्र विधिः स्मृतः ॥ सक्तुं वै भक्षयित्वा तु ये प्रपद्यन्ति चाच्युतम् ॥

तेषां गतिः नारायण एव; अत्र कः विधिः स्मृतः? ये सक्तुं भक्षयित्वा अच्युतं शरणं प्रपद्यन्ते।

Verse 44

तेषां तु का गतिर् देव तव कर्मपरायणाः ॥ शिरसा दीपकं कृत्वा येऽभिगच्छन्ति केशवम् ॥

देव, तव कर्मपरायणानां तेषां का गतिः? ये शिरसा दीपकं कृत्वा केशवं अभिगच्छन्ति।

Verse 45

ते गतिं कां प्रपद्यन्ते तव चिन्तापरायणाः ॥ अश्माशनं व्रतं कृत्वा ये प्रपद्यन्ति नित्यशः ॥

ते तव चिन्तापरायणाः कां गतिं प्रपद्यन्ते? ये अश्माशनव्रतं कृत्वा नित्यशः शरणं प्रपद्यन्ते।

Verse 46

तेषां तु का गतिर् देव तव भक्तिपरायणाः ॥ भक्षयित्वा तु दूर्वां ये प्रपद्यन्ते मनीषिणः ॥

देव, तव भक्तिपरायणानां तेषां का गतिः? ये मनीषिणो दूर्वां भक्षयित्वा शरणं प्रपद्यन्ते।

Verse 47

तेषां तु का गतिर् देव स्वधर्मगुणचारिणः ॥ जानुभ्यां प्रतिपद्यन्ते तव प्रीत्या च माधव ॥

देव, स्वधर्मगुणचारिणां तेषां का गतिः? ये तव प्रीत्या, हे माधव, जानुभ्यां प्रतिपद्यन्ते।

Verse 48

तेषां तु का गतिर् देव तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ उत्तानशयनं कृत्वा धारयन्ति हि दीपिकाम् ॥

भगवन्, पृच्छतो मम तेषां का गतिः? ये उत्तानशयनं कृत्वा दीपिकां धारयन्ति।

Verse 49

ते यान्ति कां गतिं देव कथ्यते या च शाश्वती ॥ जानुभ्यां दीपकं कृत्वा केशवाय प्रपद्यते ॥

देव, ते कां गतिं यान्ति या शाश्वती कथ्यते? जानुभ्यां दीपकं कृत्वा केशवाय प्रपद्यन्ते।

Verse 50

तेषां तु का गतिर् देव कथ्यते चैव शाश्वती ॥ अवाङ्मुखस्तु भूत्वा वै यः प्रपद्येज्जनार्द्दनम् ॥

देव, तेषां का शाश्वती गतिः? योऽवाङ्मुखो भूत्वा जनार्द्दनं प्रपद्यते।

Verse 51

भगवन् का गतिस्तस्य अवाक्शिरसि शायिनः ॥ पुत्रदारगृहं चैव मुक्त्वा योऽनुप्रपद्यते ॥

भगवन्, अवाक्शिरसि शायिनः तस्य का गतिः? यः पुत्रदारगृहं मुक्त्वा अनुप्रपद्यते।

Verse 52

का गतिस्तस्य सिद्धा तु कथयस्व सुरोत्तम ॥ भाषितोऽसि मया ह्येवं सर्वलोकसुखावहम्

सुरोत्तम, तस्य सिद्धस्य का सिद्धा गतिः? कथय; मया त्वं एवं भाषितः सर्वलोकसुखावहम्।

Verse 53

गमनागमनं चैव त्वत्प्रसन्नेन माधव ॥ त्वं ज्ञाता त्वं पिता चैव सर्वधर्मविनिश्चयः

गमनागमनं चैव त्वत्प्रसादेन माधव। त्वं ज्ञाता त्वं पिता चैव सर्वधर्मविनिश्चयः॥

Verse 54

भस्माकुलेषु निक्षिप्य कथं चाग्नौ प्रपद्यते ॥ कां गतिं प्रतिपद्यन्ते त्वद्भक्ता जलमास्थिताः

भस्माकुलेषु निक्षिप्य कथं चाग्नौ प्रपद्यते। कां गतिं प्रतिपद्यन्ते त्वद्भक्ता जलमास्थिताः॥

Verse 55

त्वत्क्षेत्रसंस्थितो वापि तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ स्मरण पुत्र ते कृष्ण यैस्तु नाम प्रकीर्त्यते

त्वत्क्षेत्रसंस्थितो वापि तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः। स्मरणे पुत्र ते कृष्ण यैस्तु नाम प्रकीर्त्यते॥

Verse 56

नमो नारायणेत्युक्त्वा तेषां वै का गतिर्भवेत् ॥ उद्यतेष्वपि शस्त्रेषु हन्यमाना रणे नराः

नमो नारायणेत्युक्त्वा तेषां वै का गतिर्भवेत्। उद्यतेष्वपि शस्त्रेषु हन्यमाना रणे नराः॥

Verse 57

नामप्रकीर्तनात्तेषां कीदृशी तु गतिर्भवेत् ॥ अहं शिष्या च दासी च तव भक्त्या व्यवस्थिताः

नामप्रकीर्तनात्तेषां कीदृशी तु गतिर्भवेत्। अहं शिष्या च दासी च तव भक्त्या व्यवस्थिताः॥

Verse 58

रहस्यं धर्मसंयुक्तं तन्ममाचक्ष्व माधव ॥ एवं तत्परमं गुह्यं मम प्रीत्या जगद्गुरो

धर्मसंयुक्तं रहस्यं तन्ममाचक्ष्व, हे माधव। एवं तत्परमं गुह्यं मम प्रीत्यै, हे जगद्गुरो, प्रकाशय॥

Verse 59

एवं हि धार्यमाणा सा पृथिवी सागरान्विता ॥ वर्षाणां च सहस्रं हि वज्रदंष्ट्रेण साधुना

एवं हि सागरान्विता पृथिवी सा धार्यमाणा आसीत्। वर्षाणां च सहस्रं हि साधुना वज्रदंष्ट्रेण॥

Verse 60

वसन्ते कीदृशं कर्म ग्रीष्मे किं कर्म कारयेत् ॥ प्रावृट्काले च किं कर्म वर्षान्ते किञ्च कारयेत्

वसन्ते कीदृशं कर्म, ग्रीष्मे किं कर्म कारयेत्। प्रावृट्काले च किं कर्म, वर्षान्ते किं च कारयेत्॥

Verse 61

कानि कर्म्माणि कुर्वीत तव भक्तस्य भोजनात् ॥ यस्तु तं प्रापणं देव न च दोषप्रसादिकम्

कानि कर्माणि कुर्वीत तव भक्तस्य भोजनात्। यस्तु तं प्रापणं देव, न च दोषप्रसादिकम्॥

Verse 62

कां गतिं ते प्रपद्यन्ते तव कर्मपरायणाः ॥ तव क्षेत्रेषु वैकुण्ठ ये तु प्राणान्विमुञ्चते

कां गतिं ते प्रपद्यन्ते तव कर्मपरायणाः। तव क्षेत्रेषु वैकुण्ठ, ये तु प्राणान्विमुञ्चते॥

Verse 63

तेषां तु का गतिर् देव शिरसा दीपधारणात् ॥ ये हि नित्यं पयः पीत्वा तव चिन्ताव्यवस्थिताः

तेषां तु का गतिः देव शिरसा दीपधारणात् । ये हि नित्यं पयः पीत्वा तव चिन्ताव्यवस्थिताः ॥

Verse 64

अतस्त्वयैव वक्तव्यो योगसाङ्ख्यविनिश्चयः ॥ त्वां भजंश्च गते जीवे मधुपर्कसमन्वितम्

अतस्त्वयैव वक्तव्यो योगसाङ्ख्यविनिश्चयः । त्वां भजंश्च गते जीवे मधुपर्कसमन्वितम् ॥

Verse 65

केषु द्रव्येषु संयुक्तं मधुपर्कं प्रदीयते ॥ के तु कर्मगुणास्तस्य मधुपर्कस्य माधव

केषु द्रव्येषु संयुक्तं मधुपर्कं प्रदीयते । के तु कर्मगुणास्तस्य मधुपर्कस्य माधव ॥