Adhyaya 115: The Arising of Diverse Dharmas: Devotional Observances and Varṇa-Based Duties
Vividhadharmotpattiḥ
Ethical-Discourse (Bhakti-oriented Dharma and Social Conduct)
ପୃଥିବୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ—କେଉଁ କର୍ମରେ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଓ ସ୍ଥିର ମାନବାଚାର ହୁଏ—ଶୁଣି ବରାହ (ନାରାୟଣରୂପେ) ଭକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ରିତ ଧର୍ମନୀତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତି ବିନା ଧନ, ବହୁଦାନ କିମ୍ବା ଅନେକ ଯଜ୍ଞ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ନୁହେଁ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଏକନିଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଓ ପୂଜା ହିଁ ପ୍ରଧାନ ମାପଦଣ୍ଡ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ ଏବଂ ସରଳ ବିଧି—ଜଳାର୍ପଣ, ମନ୍ତ୍ରଜପ, ସୂର୍ଯ୍ୟଦର୍ଶନ, ପୁଷ୍ପ, ଗନ୍ଧ, ଧୂପ—ତାହାର ଫଳ ସହ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର—ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନମ୍ରତା, ସଂଯମ, ଅହିତରହିତ ବାଣୀ ଓ ସ୍ୱଧର୍ମରେ ସ୍ଥିରତା ଉପରେ ଜୋର ଦେଇ ଦିଆଯାଏ। ଶେଷରେ ତପସ୍ୟାସଦୃଶ ନିୟମ, ଆହାର-ବିହାର ସଂଯମକୁ ଯୋଗସଦୃଶ ସାଧନା ଓ ପୃଥିବୀରେ ଧର୍ମସ୍ଥିତି ଧାରଣର ଉପାୟ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଏ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 115
Verse 1
अथ विविधधर्मोत्पत्तिः ॥ ततो महीवचः श्रुत्वा देवो नारायणोऽब्रवीत् ॥ कथयिष्यामि ते देवि कर्म स्वर्गसुखावहम्
ଏବେ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମର ଉତ୍ପତ୍ତି। ତାପରେ ମହୀ (ପୃଥିବୀ)ର ବଚନ ଶୁଣି ଦେବ ନାରାୟଣ କହିଲେ—ହେ ଦେବୀ! ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଦେଇଥିବା କର୍ମ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।
Verse 2
यत्त्वया पृच्छ्यते देवि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ स्थितिं सत्तां तु मर्त्यानां भक्त्या ये च व्यवस्थिताः
ହେ ଦେବୀ, ହେ ବସୁନ୍ଧରେ! ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ତାହା ଶୁଣ। (ମୁଁ) ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କର ସ୍ଥିତି ଓ ସତ୍ତା, ଏବଂ ଯେମାନେ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ଥିର, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ (କହିବି)।
Verse 3
नाहं दानसहस्रेण नाहं यज्ञशतैरपि ॥ तुष्यामि न तु वित्तेन ये नराः स्वल्पचेतसः
ମୁଁ ହଜାର ଦାନରେ ମଧ୍ୟ, ଶତ ଯଜ୍ଞରେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ଲୋକେ ଯେ ଧନ ପଛେ ଧାଉଛନ୍ତି, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ।
Verse 4
एकचित्तं समाधाय यो मां जानाति माधवि ॥ नित्यं तुष्यामि तस्याहं पुरुषं बहुदोषकम्
ହେ ମାଧବୀ! ଯେ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ମନକୁ ସମାଧାନ କରି ମୋତେ ଜାଣେ, ସେ ପୁରୁଷରେ ଅନେକ ଦୋଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତାହାରେ ସଦା ତୃପ୍ତ ରହେ।
Verse 5
यच्च पृच्छसि मां भद्रे कर्म स्वर्गसुखावहम् ॥ तच्छृणुष्व वरारोहॆ गदतो मे शुचिस्मिते
ହେ ଭଦ୍ରେ! ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଆଣିଦେଇଥିବା କର୍ମ ବିଷୟରେ ତୁମେ ଯାହା ମୋତେ ପଚାରୁଛ, ହେ ବରାରୋହେ, ହେ ଶୁଚିସ୍ମିତେ—ମୁଁ କହୁଥିବା କଥା ଶୁଣ।
Verse 6
ये नमस्यति मां नित्यं पुरुषा बहुचेतसः ॥ अर्द्धरात्रेऽन्धकारे च मध्याह्ने वापराह्णके
ଯେ ପୁରୁଷମାନେ ବହୁ ଚିନ୍ତାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ମୋତେ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି—ସେମାନେ ଅର୍ଧରାତ୍ରିରେ, ଅନ୍ଧକାରରେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ କିମ୍ବା ଅପରାହ୍ନରେ (ନମସ୍କାର କରନ୍ତି)।
Verse 7
यस्य चित्तं न नश्येत मम भक्तिव्यवस्थितम् ॥ द्वादश्यामुपवासं तु यः कुर्यान्मम तत्परः ॥
ଯାହାର ଚିତ୍ତ ମୋର ଭକ୍ତିରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ କେବେ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ—ସେ ମୋପ୍ରତି ତତ୍ପର ହୋଇ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଉପବାସ କରିଲେ,
Verse 8
ते मामेव प्रपश्यन्ति मयि भक्तिपरायणाः ॥ लब्धचेतो गुणज्ञश्च नरो भक्तिव्यवस्थितः ॥
ଯେମାନେ ମୋତେ ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିରେ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ମାତ୍ର ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ଭକ୍ତିରେ ସ୍ଥିତ ନର ମନସ୍ଥିର ଓ ଗୁଣବିବେକୀ ହୁଏ।
Verse 9
इच्छया अपि भवेद्भद्रे स्वर्गे वसति सुन्दरि ॥ स्वल्पकेन न गम्यन्ते दुष्प्राप्योऽहं वरानने ॥
ହେ ଭଦ୍ରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ! କେବଳ ଇଚ୍ଛାରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗବାସ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ହେ ଵରାନନେ, ଅଳ୍ପ ଉପାୟରେ ମୁଁ ପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ—ମୁଁ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 10
द्वादश्यामुपवासं तु ये च कुर्वन्ति ते नराः ॥ तेषामेव प्रपश्यन्ति मम भक्तिपरायणाः ॥
ଯେ ନରମାନେ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଉପବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର ଭକ୍ତିରେ ପରାୟଣ ଭକ୍ତ; (ମୋ) ଦର୍ଶନ କେବଳ ସେମାନଙ୍କୁ ହୁଏ।
Verse 11
कृत्वा चैवोपवासं प्रगृह्य चैव जलाञ्जलिम् ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा आदित्यं चावलोकयेत् ॥
ଉପବାସ କରି, ଜଳାଞ୍ଜଳି ଧରି, ‘ନମୋ ନାରାୟଣ’ ବୋଲି କହି, ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 12
यावन्तो बिन्दवः किञ्चित्पतन्त्येवाञ्जलेर्जलात् ॥ तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥
ଅଞ୍ଜଳିର ଜଳରୁ ଯେତେ ବିନ୍ଦୁ, ଅଳ୍ପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପଡ଼େ—ସେତେ ହଜାର ବର୍ଷ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
Verse 13
अथ चैव तु द्वादश्यां पुरुषा धर्मवादकाः ॥ विधिना च प्रयत्नेन ये मां कुर्वन्ति मानुषाः ॥
ଆଉ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ଧର୍ମବାଦକ ସେହି ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ଯେମାନେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଓ ପ୍ରୟାସସହିତ ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି।
Verse 14
पाण्डुरैश्चैव पुष्पैश्च मृष्टैर्धूपैस्तु धूपयेत् ॥ यो मे धारयते भूमौ तस्यापि शृणु या गतिः ॥
ଧଳା ପୁଷ୍ପ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଧୂପରେ ଧୂପନ କରିବା ଉଚିତ; ଯେ ଭୂମିରେ ମୋର ପ୍ରତିମା/ଚିହ୍ନକୁ ସ୍ଥାପନ କିମ୍ବା ଧାରଣ କରେ, ତାହାର ଗତି ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।
Verse 15
दत्त्वा शिरसि पुष्पाणि इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ हृदि कृत्वा तु मन्त्रांश्च शुक्लाम्बरधरो धरे ॥
ମୁଣ୍ଡରେ ପୁଷ୍ପ ରଖି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ; ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରି, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବ।
Verse 16
सुमान्यः सुमना गृह्य प्रीयतां भगवान्हरिः ॥
ସୁନ୍ଦର ପୁଷ୍ପ ଶାନ୍ତ ମନେ ଗ୍ରହଣ କରି କହିବ: “ଭଗବାନ୍ ହରି ପ୍ରୀତ ହେଉନ୍ତୁ।”
Verse 17
नमोऽस्तु विष्णवे व्यक्ताव्यक्तगन्धिगन्धान्सुगन्धान्वा गृह्ण गृह्ण नमो भगवते विष्णवे ॥ अनेन मन्त्रेण गन्धं दद्यात् ॥ श्रुत्वा प्रत्यागतमाधारसवनं पतये भवं प्रविष्टं मे धूप धूपनं गृह्णातु मे भगवाञ्च्युतः ॥ अनेन मन्त्रेण धूपं दद्यात् ॥
ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବ୍ୟକ୍ତ କିମ୍ବା ଅବ୍ୟକ୍ତ, ସୁଗନ୍ଧିତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଗନ୍ଧ—ଗ୍ରହଣ କର, ଗ୍ରହଣ କର; ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ଗନ୍ଧ (ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ) ଅର୍ପଣ କରିବ। ପରେ ଶୁଣି ଏବଂ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଆଧାରସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଗତ ହୋଇ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନିମିତ୍ତ ପ୍ରବିଷ୍ଟ ମୋର ଧୂପ ଓ ଧୂପନକ୍ରିୟାକୁ ଭଗବାନ ଅଚ୍ୟୁତ ଗ୍ରହଣ କରୁନ୍ତୁ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ଧୂପ ଅର୍ପଣ କରିବ।
Verse 18
श्रुत्वा चैवं च शास्त्राणि यो मामेव तु कारयेत् ॥ मम लोकं च गच्छेत जायेतैव चतुर्भुजः ॥
ଏପରି ଶାସ୍ତ୍ରବଚନ ଶୁଣି ଯେ କେବଳ ମୋ ନିମିତ୍ତେ ଏହି ବିଧିଗୁଡ଼ିକୁ ପାଳନ କରାଏ, ସେ ମୋର ଲୋକକୁ ଯାଏ ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ଚତୁର୍ଭୁଜ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଏ।
Verse 19
श्यामाकं स्वस्तिकं चैव गोधूमं मुद्गकं तथा ॥ शालयस्तु यवाश्चैव तथा नीवारकाङ्गुकाः ॥
ଶ୍ୟାମାକ, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଧାନ୍ୟ, ଗୋଧୂମ (ଗହମ) ଓ ମୁଦ୍ଗ (ମୁଗ); ଏହିପରି ଶାଳି ଧାନ୍ୟ, ଯବ, ଏବଂ ନୀବାର ବନ୍ୟ ଧାନ ସହ ଅଙ୍ଗୁକ ଧାନ୍ୟ।
Verse 20
एतानि यस्तु भुञ्जीत मम कर्मपरायणः ॥ शङ्खं चक्रं लाङ्गलं च मुसलं स च पश्यति ॥
ମୋ ଦ୍ୱାରା ବିହିତ କର୍ମରେ ପରାୟଣ ହୋଇ ଯେ ଏହି ଧାନ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଭୁଞ୍ଜେ, ସେ ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଲାଙ୍ଗଳ (ହଳ) ଓ ମୁସଳକୁ ଦର୍ଶନ କରେ।
Verse 21
ब्राह्मणस्य तु वक्ष्यामि शृणु कर्म वसुन्धरे ॥ यानि कर्माणि कुर्वीत मम भक्तिपरायणः ॥
ଏବେ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କହୁଛି; ଶୁଣ, ହେ ବସୁନ୍ଧରା—ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ ପରାୟଣ ହୋଇ ଯେ କର୍ମଗୁଡ଼ିକ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 22
षट्कर्मनिरतो भूत्वा अहङ्कारविवर्जितः ॥ लाभालाभं परित्यज्य भिक्षाहारो जितेन्द्रियः ॥
ଷଟ୍କର୍ମରେ ନିରତ ହୋଇ, ଅହଂକାରରହିତ; ଲାଭ-ଅଲାଭକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ଭିକ୍ଷାହାରରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ ହେବା ଉଚିତ।
Verse 23
मम कर्मसमायुक्तः पैशुन्येन विवर्जितः ॥ शास्त्रानुसारिमध्यस्थो नवृद्धशिशुचेतनः ॥
ଯେ ମୋର ଉପଦିଷ୍ଟ କର୍ମରେ ଯୁକ୍ତ, ପରନିନ୍ଦା‑ପୈଶୁନ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ; ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରୀ ଓ ନିର୍ପେକ୍ଷ, ଶିଶୁ‑ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ପ୍ରତି ସଦୟ।
Verse 24
एतद्वै ब्रह्मणः कर्म एकचित्तो जितेन्द्रियः ॥ इष्टापूर्तं च कुरुते स मामेति वसुन्धरे ॥
ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ—ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ; ଇଷ୍ଟ‑ପୂର୍ତ୍ତ (ଯଜ୍ଞ ଓ ଲୋକହିତ ପୁଣ୍ୟକର୍ମ) କରି, ହେ ବସୁନ୍ଧରା, ସେ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 25
क्षत्रियाणां प्रवक्ष्यामि मम कर्मसु तिष्ठताम् ॥ यानि कर्माणि कुर्वीत क्षत्रियो मध्यसंस्थितः ॥
ମୋର ଉପଦିଷ୍ଟ କର୍ମରେ ସ୍ଥିତ ଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମୁଁ କହିବି—ମଧ୍ୟସ୍ଥ ସମଭାବରେ ଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟ କେଉଁ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 26
दानशूरश्च कर्मज्ञो यज्ञेषु कुशलः शुचिः ॥ मम कर्मसु मेधावी अहङ्कारविवर्जितः ॥
ସେ ଦାନରେ ଶୂର, କର୍ତ୍ତବ୍ୟଜ୍ଞ, ଯଜ୍ଞରେ କୁଶଳ ଓ ଶୁଚି ହେଉ; ମୋର ଉପଦିଷ୍ଟ କର୍ମରେ ମେଧାବୀ ଓ ଅହଂକାରବର୍ଜିତ ହେଉ।
Verse 27
अल्पभाषी गुणज्ञश्च नित्यं भागवतप्रियः ॥ गुरुविद्योऽनसूयश्च निन्द्यकर्मविवर्जितः ॥
ସେ ଅଳ୍ପଭାଷୀ, ଗୁଣଜ୍ଞ ଏବଂ ସଦା ଭାଗବତଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ; ଗୁରୁ ଓ ବିଦ୍ୟା ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧାଶୀଳ, ଇର୍ଷ୍ୟାରହିତ ଓ ନିନ୍ଦ୍ୟ କର୍ମରୁ ବିରତ।
Verse 28
भजते मम यो नित्यं मम लोकाय गच्छति ॥ वैश्यानां तु प्रवक्ष्यामि मम कर्मसु तिष्ठताम् ॥
ଯେ ନିତ୍ୟ ମୋତେ ଭଜେ ସେ ମୋ ଲୋକକୁ ଯାଏ। ଏବେ ମୋର ନିୟତ କର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ଥିବା ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କହୁଛି।
Verse 29
यानि कर्माणि कुरुते मम भक्तिपथे स्थितः ॥ एतैर्गुणैः स्वधर्मेण लाभालाभविवर्जितः ॥
ମୋର ଭକ୍ତିପଥରେ ନିଷ୍ଠ ହୋଇ ସେ ଯେ କର୍ମ କରେ, ଏହି ଗୁଣ ଓ ସ୍ୱଧର୍ମରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ଲାଭ–ଅଲାଭ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ରହେ।
Verse 30
ऋतुकालाभिगामी च शान्तात्मा मोहवर्जितः ॥ शुचिर्दक्षो निराहारो मम कर्मरतः सदा ॥
ସେ ଋତୁକାଳରେ ମାତ୍ର ଦାମ୍ପତ୍ୟସମ୍ବନ୍ଧକୁ ଯାଏ; ଶାନ୍ତଚିତ୍ତ ଓ ମୋହରହିତ; ଶୁଚି, ଦକ୍ଷ, ମିତାହାରୀ ଏବଂ ସଦା ମୋର ନିୟତ କର୍ମରେ ରତ ରହେ।
Verse 31
गुरुसम्पूजको नित्यं युक्तो भक्तानुवत्सलः ॥ वैश्योऽप्येवं सुसंयुक्तो यस्तु कर्माणि कारयेत् ॥
ଯେ ନିତ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରେ, ସଂଯମୀ ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହଶୀଳ—ଏପରି ସୁସଂଯୁକ୍ତ ବୈଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବିହିତ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ କରାଇବା ଉଚିତ।
Verse 32
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ अथ शूद्रस्य वक्ष्यामि कर्माणि शृणु माधवि ॥
ମୁଁ ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେନି, ସେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରେନି। ଏବେ ମୁଁ ଶୂଦ୍ରର କର୍ମଗୁଡ଼ିକ କହିବି; ଶୁଣ, ହେ ମାଧବୀ।
Verse 33
कर्माणि यानि कृत्वा ह शूद्रो मह्यं व्यवस्थितः ॥ दम्पती मम भक्तौ यो मम कर्म परायणौ ॥
ଯେଯେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର୍ମ କରି ଶୂଦ୍ର ମୋତେ ନିମିତ୍ତ କରି ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଯେ ଦମ୍ପତି ମୋର ଭକ୍ତ ଏବଂ ମୋର ବିହିତ କର୍ମରେ ପରାୟଣ—
Verse 34
उभौ भागवतौ भक्तौ मद्भक्तौ कर्मनिष्ठितौ ॥ देशकालौ च वानीतौ रजसा तमसोज्झितौ ॥
ସେ ଉଭୟେ ଭାଗବତ-ଭକ୍ତ—ମୋର ଭକ୍ତ—କର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ; ଦେଶ-କାଳ ଆଚରଣରେ ସୁନୀତ, ରଜ ଓ ତମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା।
Verse 35
निरहङ्कारशुद्धात्मा आतिथेयो विनीतवान् ॥ श्रद्धधानोऽतिपूतात्मा लोभमोहविवर्जितः ॥
ଅହଂକାର ହୀନ ଓ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା; ଅତିଥି-ସତ୍କାରୀ ଓ ବିନୀତ; ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ୱଭାବୀ, ଏବଂ ଲୋଭ-ମୋହ ବିହୀନ।
Verse 36
नमस्कारप्रियो नित्यं मम चिन्ताव्यवस्थितः ॥ शूद्रः कर्माणि मे देवि य एवं सममाचरेत् ॥
ଯେ ସଦା ନମସ୍କାରକୁ ପ୍ରିୟ କରେ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ମୋର ଚିନ୍ତନରେ ସ୍ଥିତ—ହେ ଦେବୀ, ଏପରି ଶୂଦ୍ର ଯେ ଏହିପରି ସମଭାବରେ ମୋର କର୍ମ ଆଚରେ—
Verse 37
एवं कर्मगुणाश्चैव येन भक्त्या व्यवस्थितः ॥ सर्ववर्णाश्च मां देवि अपरं क्षत्रिये शृणु ॥
ଏହିପରି କର୍ମରେ ପ୍ରକାଶିତ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତିରେ ଦୃଢ଼ ସ୍ଥିତି ହୁଏ। ହେ ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁନ୍ତୁ; ଏବେ ଆଗକୁ, ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଶୁଣ।
Verse 38
येन तत्प्राप्यते योगं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ त्यक्त्वा लाभमलाभं च मोहं कामं च वर्जयेत् ॥
ହେ ବସୁନ୍ଧରା, ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ସେହି ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ତାହା ଶୁଣ। ଲାଭ-ଅଲାଭ ତ୍ୟାଗ କରି ମୋହ ଓ କାମନାକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 39
न शीतं च न चोष्णे च लब्धालब्धं विचिन्तयेत् ॥ न तिक्तेनास्ति कटुना मधुराम्लैर्न लावणैः ॥
ଶୀତ କିମ୍ବା ଉଷ୍ଣତାକୁ ନେଇ, ଏବଂ ଲଭ୍ୟ-ଅଲଭ୍ୟକୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତିତ, କଟୁ, ମଧୁର, ଆମ୍ଲ, ଲବଣ ରୁଚିରେ ଚାଳିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 40
न कषायैः स्पृहा यस्य प्राप्नुयात्सिद्धिमुत्तमाम् ॥ भार्या पुत्राः पिता माता उपभोगार्थसंयुतम् ॥
ଯାହାର କଷାୟ (କଷା ରସ/ବିଷୟ) ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସ୍ପୃହା ନାହିଁ, ସେ ଉତ୍ତମ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। କିନ୍ତୁ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପୁତ୍ର, ପିତା, ମାତା ଭୋଗାର୍ଥ ସହ ଯୁକ୍ତ ଥାଇ ଆସକ୍ତିର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 41
य एतान् हि परित्यज्य मम कर्मरतः सदा ॥ धृतिज्ञः कुशलश्चैव श्रद्धधानो धृतव्रतः ॥
ଏସବୁକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ସଦା ମୋ ପାଇଁ କର୍ମରେ ରତ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଧୈର୍ୟର ମର୍ମଜ୍ଞ, କୁଶଳ, ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ ଓ ବ୍ରତରେ ଦୃଢ ହୁଏ।
Verse 42
तत्परो नित्यमुद्युक्तः अन्यकार्यजुगुप्सकः ॥ बाले वयसि कल्पश्च अल्पभोगी कुलान्वितः ॥
ସେହି ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ତତ୍ପର, ସଦା ଉଦ୍ୟୁକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତ ଥାଏ। ବାଲ୍ୟରୁ ଶିସ୍ତବଦ୍ଧ, ଅଳ୍ପଭୋଗୀ, ଏବଂ ସତ୍କୁଳ-ପରମ୍ପରାରେ ଭିତ୍ତିସ୍ଥ।
Verse 43
कारुण्यः सर्वसत्त्वानां प्रत्युत्थायी महाक्षमः ॥ काले मौनक्रियां कुर्याद्यावत्तत्कर्म कारयेत् ॥
ଯେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ, ସେବା ପାଇଁ ଉଠି ଦାଉଁଥିବା ଏବଂ ମହାକ୍ଷମାଶୀଳ—ସେ ଯଥାକାଳେ ମୌନବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁ, ଯେତେଦିନ ସେହି ନିୟମ ପାଳନୀୟ।
Verse 44
त्रिकालं च दिशो भागं सदा कर्मपथि स्थितः ॥ उपपन्नानभुञ्जानः कर्माण्यभोजनानि च ॥
ତ୍ରିକାଳ ଓ ଦିଗ୍ବିଭାଗକୁ ମାନି, ସଦା ନିୟତ କର୍ମପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି, ସେ ଅନୁଚିତ ଭୋଜନ କରେ ନାହିଁ; ଉପବାସସହିତ ଅନୁଷ୍ଠାନମାନେ ମଧ୍ୟ କରେ।
Verse 45
अनुष्ठानपरश्चैव मम पार्श्वे मनश्चरः ॥ काले मूत्रपुरीषाणि विसृज्य स्नानवत्सलः ॥
ଅନୁଷ୍ଠାନପର ହୋଇ, ମନକୁ ମୋ ପାଖରେ (ମୋ ପ୍ରତି) ରଖି, ସେ ଯଥାକାଳେ ମୂତ୍ର-ପୁରୀଷ ବିସର୍ଜନ କରୁ ଏବଂ ସ୍ନାନ-ଶୌଚରେ ଆସକ୍ତ, ଶୁଚିପରାୟଣ ହେଉ।
Verse 46
पयसा यावकेनापि कदाचिद्वायुभक्षणः ॥ कदाचित्षष्ठकालेन क्वचिद्दृष्टमहाफलः ॥
କେବେ ପୟସା (ଦୁଧ) ଦ୍ୱାରା, କେବେ ଯବର ଯବାଗୂ (ପତଳା ଖିଚୁଡ଼ି/ଗଞ୍ଜି) ଦ୍ୱାରା; କେବେ ବାୟୁଭକ୍ଷଣ (ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ) କରି; କେବେ ଷଷ୍ଠକାଳରେ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରି—ଏପରି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ମହାଫଳ ଦେଖାଯାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 47
कदाचित्तु चतुर्थेन कदाचित्फलमेव च ॥ कदाचिद्दशमे भुञ्जेत्पक्षे मासे वसुन्धरे
କେବେ ଚତୁର୍ଥ ଦିନେ ଭୋଜନ କରୁ, କେବେ କେବଳ ଫଳ ମାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରୁ; କେବେ ଦଶମ ଦିନେ ଭୋଜନ କରୁ—ପକ୍ଷ କିମ୍ବା ମାସ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ବସୁନ୍ଧରା (ପୃଥିବୀ)।
Verse 48
य एतत्सप्त जन्मानि मम कर्माणि कुर्वते ॥ योगिनस्तान्प्रपश्यन्ति पूर्वोक्तान्कर्मसु स्थितान्
ଯେ ମୋର ଏହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରେ, ଯୋଗୀମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ପୂର୍ବୋକ୍ତ କର୍ମରେ ସ୍ଥିତ ଭାବେ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।
Verse 49
यानि कर्माणि कुर्वन्तु मां प्रपश्यन्ति माधवि ॥ तानि ते कथयिष्यामि येन भक्त्या व्यवस्थिताः
ହେ ମାଧବୀ! ଯେ କର୍ମଗୁଡ଼ିକ କରି ସେମାନେ ମୋତେ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଭକ୍ତିରେ ଦୃଢ଼ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 50
एतत्ते कथितं देवि श्रेष्ठं चैव मम प्रियम् ॥ तव चैवं प्रियार्थाय मन्त्रपूजां सुखावहम्
ଦେବୀ! ଏହା ତୁମକୁ କହିଦିଆଗଲା—ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ମୋତେ ପ୍ରିୟ; ତୁମ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ସୁଖଦାୟିନୀ ମନ୍ତ୍ରପୂଜାକୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି।
Verse 51
अभ्युत्थानादिकुशलः पैशुन्येन विवर्जितः ॥ एतैर्गुणैः समायुक्तो यो मां व्रजति क्षत्रियः
ଉଠି ସମ୍ମାନ କରିବା ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟରେ କୁଶଳ ଏବଂ ପରନିନ୍ଦା-ଚୁଗୁଳିରୁ ବିମୁକ୍ତ—ଏହି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଯେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କରେ, ସେ ପ୍ରଶଂସନୀୟ।
Verse 52
त्यक्त्वा ऋषिसहस्राणि शूद्रमेव भजाम्यहम् ॥ चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि यत्त्वया परिपृच्छितम्
ହଜାର ଋଷିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏକ ଶୂଦ୍ରକୁ ଭଜେ; ତୁମେ ପଚାରିଥିବା ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ୟର କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଏବେ କହୁଛି।
Verse 53
पुष्पे गन्धे च धूपे च मत्कर्मणि सदा रतः ॥ कदाचित्कन्दमूलानि फलानि च कदाचन
ପୁଷ୍ପ, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଧୂପରେ ମୋର କର୍ମରେ ସଦା ରତ; କେବେ କନ୍ଦ‑ମୂଳ, କେବେ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରେ।
Frequently Asked Questions
The chapter prioritizes single-minded bhakti and inner orientation over external scale—stating that wealth, large donations, or numerous sacrifices are not decisive when performed without focused devotion. It presents humility, sense-restraint, avoidance of malicious speech, and steadiness in one’s duty as the practical ethical core across social roles.
The principal marker is dvādaśī (the 12th lunar day), prescribed for upavāsa (fasting). Additional daily time-markers appear for worship (e.g., at midnight—arddharātra, in darkness—andhakāra, at midday—madhyāhna, and in the afternoon—aparāhṇa). The ritual also includes Āditya/Sūrya-darśana (looking toward the sun).
Although it does not describe ecosystems or landscapes directly, the dialogue framework with Pṛthivī (Earth) positions dharma as a stabilizing force for ‘sthiti’ (social and moral stability) among mortals. By prescribing disciplined conduct, reduced greed, and regulated consumption, the text implicitly links ethical self-governance to maintaining terrestrial order and minimizing disruptive human behavior upon Earth.
No specific royal dynasties, sages by name, or administrative lineages are cited in this chapter. The narrative references social categories (brāhmaṇa, kṣatriya, vaiśya, śūdra), generalized ṛṣi-s (e.g., ‘ṛṣi-sahasrāṇi’), and deities/titles such as Nārāyaṇa, Viṣṇu, Hari, and Acyuta.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.