Adhyaya 115: The Arising of Diverse Dharmas: Devotional Observances and Varṇa-Based Duties

Verse 1

अथ विविधधर्मोत्पत्तिः ॥ ततो महीवचः श्रुत्वा देवो नारायणोऽब्रवीत् ॥ कथयिष्यामि ते देवि कर्म स्वर्गसुखावहम्

Ab alag alag dharam kaise shuru hote hain yeh suno. Dharti ne jo baat kahi, usko sunkar Narayan bhagwan bole. Devi, main tumhe woh kaam bataunga jo swarg ka sukh deta hai.

Verse 2

यत्त्वया पृच्छ्यते देवि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ स्थितिं सत्तां तु मर्त्यानां भक्त्या ये च व्यवस्थिताः

Devi, jo tum pooch rahi ho woh suno. Main batata hoon ki log kaise rehte hain. Aur jo log bhakti mein lage hain unka kya haal hai.

Verse 3

नाहं दानसहस्रेण नाहं यज्ञशतैरपि ॥ तुष्यामि न तु वित्तेन ये नराः स्वल्पचेतसः

Main hazaron tohfe se khush nahi hota. Sau yagya karne se bhi nahi. Paise se bhi nahi, jo log samajh mein chote hain woh isi peeche bhaagte hain.

Verse 4

एकचित्तं समाधाय यो मां जानाति माधवि ॥ नित्यं तुष्यामि तस्याहं पुरुषं बहुदोषकम्

Jiska mann ek jagah tik jaata hai aur woh mujhe jaan leta hai, main usse hamesha khush rehta hoon. Woh insaan mein kitne bhi dosh hon, mujhe farak nahi padta.

Verse 5

यच्च पृच्छसि मां भद्रे कर्म स्वर्गसुखावहम् ॥ तच्छृणुष्व वरारोहॆ गदतो मे शुचिस्मिते

Aur jo tum pooch rahi ho woh kaam jo swarg ka sukh deta hai, woh bhi suno. Main abhi batata hoon.

Verse 6

ये नमस्यति मां नित्यं पुरुषा बहुचेतसः ॥ अर्द्धरात्रेऽन्धकारे च मध्याह्ने वापराह्णके

Jo log roz mera naam lete hain, unka mann idhar-udhar bhaagta hai. Woh aadhi raat ko aate hain, andhere mein bhi, dopahar mein bhi, jab dhoop hoti hai tab bhi.

Verse 7

यस्य चित्तं न नश्येत मम भक्तिव्यवस्थितम् ॥ द्वादश्यामुपवासं तु यः कुर्यान्मम तत्परः ॥

Jiska dil hilta nahi, jo mere bhakti mein pakka rehta hai. Jo insaan mujhpe laga rehta hai aur Dwadashi ka vrat rakhta hai.

Verse 8

ते मामेव प्रपश्यन्ति मयि भक्तिपरायणाः ॥ लब्धचेतो गुणज्ञश्च नरो भक्तिव्यवस्थितः ॥

Jo log mere bhakt mein poore dil se lage hain, woh mujhe hi dekhte hain. Bhakti mein jo rehta hai uska mann shant rehta hai aur woh acchi baatein samajhta hai.

Verse 9

इच्छया अपि भवेद्भद्रे स्वर्गे वसति सुन्दरि ॥ स्वल्पकेन न गम्यन्ते दुष्प्राप्योऽहं वरानने ॥

Bas ichcha se bhi koi swarg mein re sakta hai, par main aise nahi milta. Mujhe paana aasan nahi hai, thodi koshish se nahi milta.

Verse 10

द्वादश्यामुपवासं तु ये च कुर्वन्ति ते नराः ॥ तेषामेव प्रपश्यन्ति मम भक्तिपरायणाः ॥

Jo log Dwadashi ka vrat rakhte hain, woh mere bhakt hain. Woh log mujhe dekh paate hain.

Verse 11

कृत्वा चैवोपवासं प्रगृह्य चैव जलाञ्जलिम् ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा आदित्यं चावलोकयेत् ॥

Vrat khatam karke haath mein paani lo. Namo Narayan bolkar Surya dev ko dekho.

Verse 12

यावन्तो बिन्दवः किञ्चित्पतन्त्येवाञ्जलेर्जलात् ॥ तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥

Jitne paani ke boond haath se girte hain, utne hi hazaar saal swarg mein rehte ho. Chahe thoda sa paani ho, phir bhi yeh fayda milta hai.

Verse 13

अथ चैव तु द्वादश्यां पुरुषा धर्मवादकाः ॥ विधिना च प्रयत्नेन ये मां कुर्वन्ति मानुषाः ॥

Dvadashi ke din jo log dharam ki baatein karte hain, woh mujhe puja karte hain. Woh sahi tarike se aur poora dil se yeh sab karte hain.

Verse 14

पाण्डुरैश्चैव पुष्पैश्च मृष्टैर्धूपैस्तु धूपयेत् ॥ यो मे धारयते भूमौ तस्यापि शृणु या गतिः ॥

Agarbatti aur saaf phool se puja karni chahiye. Aur jo koi meri murti zameen par lagata hai, uska bhi result suno kya hota hai.

Verse 15

दत्त्वा शिरसि पुष्पाणि इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ हृदि कृत्वा तु मन्त्रांश्च शुक्लाम्बरधरो धरे ॥

Phool sar pe rakh ke yeh mantra bolna hai. Mantra ko dil mein yaad rakhna hai. Saaf kapde pehen ke yeh sab karna hai.

Verse 16

सुमान्यः सुमना गृह्य प्रीयतां भगवान्हरिः ॥

Acche phool le ke mann se puja karo. Bhagwan Hari khush ho jaayein.

Verse 17

नमोऽस्तु विष्णवे व्यक्ताव्यक्तगन्धिगन्धान्सुगन्धान्वा गृह्ण गृह्ण नमो भगवते विष्णवे ॥ अनेन मन्त्रेण गन्धं दद्यात् ॥ श्रुत्वा प्रत्यागतमाधारसवनं पतये भवं प्रविष्टं मे धूप धूपनं गृह्णातु मे भगवाञ्च्युतः ॥ अनेन मन्त्रेण धूपं दद्यात् ॥

Vishnu bhagwan ko namaskar hai. Jo khushbu hai, chhupi ho ya dikh rahi ho, achhi ho ya buri, woh sab aap le lijiye. Is mantra se itar chadha do. Ab bhagwan Acyuta se kehna hai ki maine jo dhup jalaayi hai, woh aap qubool karein. Yeh dhup bhagwan ke liye hai. Is mantra se dhup bhi chadha do.

Verse 18

श्रुत्वा चैवं च शास्त्राणि यो मामेव तु कारयेत् ॥ मम लोकं च गच्छेत जायेतैव चतुर्भुजः ॥

Jab koi shastra padhta hai aur samajhta hai, aur phir mere liye yeh sab kaam karata hai, woh mere paas aata hai. Woh mera lok pata hai. Aur wahan jaake woh chaar haath wala bhi ban jaata hai.

Verse 19

श्यामाकं स्वस्तिकं चैव गोधूमं मुद्गकं तथा ॥ शालयस्तु यवाश्चैव तथा नीवारकाङ्गुकाः ॥

Shyamak naam ka dana hota hai, swastik bhi ek khaas dana hai. Gehu aur moong bhi achhe hain. Chawal ke kai kism hain, jau bhi achha hai. Nivar aur anguk bhi khaane mein achhe hain.

Verse 20

एतानि यस्तु भुञ्जीत मम कर्मपरायणः ॥ शङ्खं चक्रं लाङ्गलं च मुसलं स च पश्यति ॥

Jo insaan yeh daane khaata hai aur mere bataye hue kaam karta hai, woh Vishnu ke chinh dekh sakta hai. Shankh, chakra, hal aur musal sab dikhte hain usko.

Verse 21

ब्राह्मणस्य तु वक्ष्यामि शृणु कर्म वसुन्धरे ॥ यानि कर्माणि कुर्वीत मम भक्तिपरायणः ॥

Ab main brahman ke baare mein bataunga. Vasundhara, tum suno. Jo log mujhpe bharosa rakhte hain, woh kya kya kaam karte hain, woh main bata raha hoon.

Verse 22

षट्कर्मनिरतो भूत्वा अहङ्कारविवर्जितः ॥ लाभालाभं परित्यज्य भिक्षाहारो जितेन्द्रियः ॥

Chhah kaam karte rehna aur ahankaar chhod dena. Na profit na loss, yeh chinta mat rakhna. Jo milta hai usme khana aur apni icchayon ko control mein rakhna.

Verse 23

मम कर्मसमायुक्तः पैशुन्येन विवर्जितः ॥ शास्त्रानुसारिमध्यस्थो नवृद्धशिशुचेतनः ॥

Maine jo bataya hai uske hisaab se chalna. Kisi ki burai mat karna. Shastron ka paalan karna aur kisi taraf se nahi hona. Bacchon aur boodhon ka khayal rakhna.

Verse 24

एतद्वै ब्रह्मणः कर्म एकचित्तो जितेन्द्रियः ॥ इष्टापूर्तं च कुरुते स मामेति वसुन्धरे ॥

Yeh brahman ka kaam hai. Ek mann se apne aap ko control karke yagya aur daan-punya karna. Vasundhara, aisa karne wala mere paas aata hai.

Verse 25

क्षत्रियाणां प्रवक्ष्यामि मम कर्मसु तिष्ठताम् ॥ यानि कर्माणि कुर्वीत क्षत्रियो मध्यसंस्थितः ॥

Ab main kshatriyon ka dharam batata hoon jo mere bataye hue kaamon mein chalte hain. Kshatriya ko balance mein rehke kya kya karna chahiye.

Verse 26

दानशूरश्च कर्मज्ञो यज्ञेषु कुशलः शुचिः ॥ मम कर्मसु मेधावी अहङ्कारविवर्जितः ॥

Daan mein haath khula rakhna aur bahaduri dikhana. Apna kaam samajhna. Yagya karna aana chahiye aur saaf rahna. Main jo sikhata hoon usme samajhdari se kaam lena. Ahankaar nahi chahiye.

Verse 27

अल्पभाषी गुणज्ञश्च नित्यं भागवतप्रियः ॥ गुरुविद्योऽनसूयश्च निन्द्यकर्मविवर्जितः ॥

Woh kam bolta hai, acchi baatein jaanta hai. Bhagwan ke bhakto ko hamesha pyaar karta hai. Guru ki izzat karta hai, padhai mein laga rehta hai. Doosron ki burai nahi karta, bura kaam se door rehta hai.

Verse 28

भजते मम यो नित्यं मम लोकाय गच्छति ॥ वैश्यानां तु प्रवक्ष्यामि मम कर्मसु तिष्ठताम् ॥

Jo mujhe hamesha bhajta hai, woh mere paas aata hai. Ab main vaishyon ke kaam batata hoon. Jo log mere kaam mein lage rehte hain.

Verse 29

यानि कर्माणि कुरुते मम भक्तिपथे स्थितः ॥ एतैर्गुणैः स्वधर्मेण लाभालाभविवर्जितः ॥

Jo bhi kaam karta hai, bhakti mein laga ke karta hai. Apna dharam nibhata hai, acche gun rakhta hai. Na toh fayda dekhta hai, na nuksan. Bas kaam karta rehta hai.

Verse 30

ऋतुकालाभिगामी च शान्तात्मा मोहवर्जितः ॥ शुचिर्दक्षो निराहारो मम कर्मरतः सदा ॥

Apni biwi ke paas sahi samay mein jaata hai. Dil shant rakhta hai, bhaavna mein nahi aata. Saaf rehta hai, kaam mein damdaar hai. Khana kam khata hai, mera kaam karta rehta hai.

Verse 31

गुरुसम्पूजको नित्यं युक्तो भक्तानुवत्सलः ॥ वैश्योऽप्येवं सुसंयुक्तो यस्तु कर्माणि कारयेत् ॥

Guru ki hamesha seva karta hai, apne aap ko sambhal ke rakhta hai. Bhakto ke saath pyaar se baat karta hai. Aisa vaishya jo yeh sab karta hai, woh kaam karwata hai.

Verse 32

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ अथ शूद्रस्य वक्ष्यामि कर्माणि शृणु माधवि ॥

Main usko kabhi chhodta nahi, aur woh mujhe kabhi nahi chhodta. Ab main Shudra ke kaam batata hoon. Madhavi, dhyan se sun.

Verse 33

कर्माणि यानि कृत्वा ह शूद्रो मह्यं व्यवस्थितः ॥ दम्पती मम भक्तौ यो मम कर्म परायणौ ॥

Shudra apna kaam karke mere paas pakka ho jata hai. Pati-patni dono mere bhakt ho, aur mere bataye kaamon mein lage rahein.

Verse 34

उभौ भागवतौ भक्तौ मद्भक्तौ कर्मनिष्ठितौ ॥ देशकालौ च वानीतौ रजसा तमसोज्झितौ ॥

Dono mere bhakt hain, apna kaam achche se karte hain. Time aur jagah ka dhyan rakhte hain. Andha pyaar aur sone ka bharam chhod diya hai.

Verse 35

निरहङ्कारशुद्धात्मा आतिथेयो विनीतवान् ॥ श्रद्धधानोऽतिपूतात्मा लोभमोहविवर्जितः ॥

Apni aukat samajh ke chalta hai, andar se saaf hai. Mehmanon ka khayal rakhta hai, seedha-saadha hai. Bhagwan pe bharosa hai, lalach aur bharam nahi hai.

Verse 36

नमस्कारप्रियो नित्यं मम चिन्ताव्यवस्थितः ॥ शूद्रः कर्माणि मे देवि य एवं सममाचरेत् ॥

Hamesha pranam karna pasand karta hai, bas mere baare mein sochta rehta hai. Devi, jo Shudra aise kaam karta hai, woh mere liye khaas hai.

Verse 37

एवं कर्मगुणाश्चैव येन भक्त्या व्यवस्थितः ॥ सर्ववर्णाश्च मां देवि अपरं क्षत्रिये शृणु ॥

Apne karam aur gun se insaan bhakti mein pakka ho jaata hai. Yeh sab log kar sakte hain, Devi. Ab Kshatriya, aur suno.

Verse 38

येन तत्प्राप्यते योगं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ त्यक्त्वा लाभमलाभं च मोहं कामं च वर्जयेत् ॥

Vasundhara, ab suno yoga kaise milta hai. Chaho profit ho ya loss, dono ko chhod do. Moh aur ichha ko bhi door bhago.

Verse 39

न शीतं च न चोष्णे च लब्धालब्धं विचिन्तयेत् ॥ न तिक्तेनास्ति कटुना मधुराम्लैर्न लावणैः ॥

Sardi ho ya garmi, uska dukh mat karo. Kuch mila ya nahi mila, uska bhi soch mat chhod do. Khana karela ho, teekha ho, meetha ho, khatta ya namkeen, sab chhod do.

Verse 40

न कषायैः स्पृहा यस्य प्राप्नुयात्सिद्धिमुत्तमाम् ॥ भार्या पुत्राः पिता माता उपभोगार्थसंयुतम् ॥

Jo kisi cheez ka bhi shauk nahi rakhta, woh sabse badi siddhi paa jaata hai. Lekin biwi, bete, baap aur maa, yeh sab khushi ke chakkar mein phans jaate hain.

Verse 41

य एतान् हि परित्यज्य मम कर्मरतः सदा ॥ धृतिज्ञः कुशलश्चैव श्रद्धधानो धृतव्रतः ॥

Jo in sab ko chhod ke mere liye karta rahta hai, woh samajhdar hai. Woh kaam mein expert hai, dil se bhagwan pe bharosa rakhta hai, aur apni baat pakki rakhta hai.

Verse 42

तत्परो नित्यमुद्युक्तः अन्यकार्यजुगुप्सकः ॥ बाले वयसि कल्पश्च अल्पभोगी कुलान्वितः ॥

Woh sirf ek kaam mein laga rehta hai. Doosre kaam usko pasand nahi. Chhote se hi woh theek rehta hai. Zyada khata-peeta nahi. Achche ghar ka hai.

Verse 43

कारुण्यः सर्वसत्त्वानां प्रत्युत्थायी महाक्षमः ॥ काले मौनक्रियां कुर्याद्यावत्तत्कर्म कारयेत् ॥

Woh sabse pyaar se baat karta hai. Jab koi kaam aata hai toh uth ke chalta hai. Bura maan-ta nahi. Sahi time par chup rehta hai. Jab tak vrat chalana hai, tab tak karta hai.

Verse 44

त्रिकालं च दिशो भागं सदा कर्मपथि स्थितः ॥ उपपन्नानभुञ्जानः कर्माण्यभोजनानि च ॥

Din mein teen baar puja karta hai. Dishao ki taraf bhi nazar rakhta hai. Hamesha apne kaam mein laga rehta hai. Galat cheez nahi khaata. Kabhi-kabhi bina khaye bhi rehta hai.

Verse 45

अनुष्ठानपरश्चैव मम पार्श्वे मनश्चरः ॥ काले मूत्रपुरीषाणि विसृज्य स्नानवत्सलः ॥

Woh apne vrat aur niyam theek se follow karta hai. Mera dhyan uske paas rehta hai. Sahi time par peshaab aur shauch karta hai. Phir naha ke saaf ho jaata hai.

Verse 46

पयसा यावकेनापि कदाचिद्वायुभक्षणः ॥ कदाचित्षष्ठकालेन क्वचिद्दृष्टमहाफलः ॥

Kabhi sirf doodh peeta hai. Kabhi daliya khaata hai. Kabhi kuch nahi khaata, bas saans leta hai. Kabhi din mein ek baar khaata hai. Aise karne se bada phal milta hai.

Verse 47

कदाचित्तु चतुर्थेन कदाचित्फलमेव च ॥ कदाचिद्दशमे भुञ्जेत्पक्षे मासे वसुन्धरे

Kabhi-kabhi chaute din khana chahiye. Kabhi sirf phal khao. Kabhi dasve din khana chahiye. Yeh pandhre din ya mahine mein karo, Vasundhara.

Verse 48

य एतत्सप्त जन्मानि मम कर्माणि कुर्वते ॥ योगिनस्तान्प्रपश्यन्ति पूर्वोक्तान्कर्मसु स्थितान्

Jo log saat janam tak mere kaam karte hain, woh log bade yogi ban jaate hain. Woh log jo kaam maine bataye hain, usme rehte hain.

Verse 49

यानि कर्माणि कुर्वन्तु मां प्रपश्यन्ति माधवि ॥ तानि ते कथयिष्यामि येन भक्त्या व्यवस्थिताः

Main tumhe woh kaam batata hoon jisse log mujhe dekh paate hain, Madhavi. In kaamon se woh bhakti mein rehte hain.

Verse 50

एतत्ते कथितं देवि श्रेष्ठं चैव मम प्रियम् ॥ तव चैवं प्रियार्थाय मन्त्रपूजां सुखावहम्

Devi, maine tumhe jo bataya woh bada accha hai aur mujhe pasand hai. Tumhari khushi ke liye main mantra aur puja ka tarika batata hoon jo sukh deta hai.

Verse 51

अभ्युत्थानादिकुशलः पैशुन्येन विवर्जितः ॥ एतैर्गुणैः समायुक्तो यो मां व्रजति क्षत्रियः

Jo kshatriya log uth ke logon ki seva karte hain aur kisi ki buraai nahi karte, woh bade gun wale hote hain. Aise log mere paas aate hain.

Verse 52

त्यक्त्वा ऋषिसहस्राणि शूद्रमेव भजाम्यहम् ॥ चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि यत्त्वया परिपृच्छितम्

Main hazaron rishiyon ko chhod ke ek shudra ko bhi apna bana leta hoon. Ab main charon varnon ke kaam batata hoon, jaise tumne poocha hai.

Verse 53

पुष्पे गन्धे च धूपे च मत्कर्मणि सदा रतः ॥ कदाचित्कन्दमूलानि फलानि च कदाचन

Mere puja mein hamesha phool, itr aur agarbatti lagao. Kabhi-kabhi kand-mool khao, kabhi-kabhi phal.