Adhyaya 115: The Arising of Diverse Dharmas: Devotional Observances and Varṇa-Based Duties

Verse 1

अथ विविधधर्मोत्पत्तिः ॥ ततो महीवचः श्रुत्वा देवो नारायणोऽब्रवीत् ॥ कथयिष्यामि ते देवि कर्म स्वर्गसुखावहम्

आता विविध धर्मांची उत्पत्ती. मग मही (पृथ्वी)चे वचन ऐकून देव नारायण म्हणाले—हे देवि! स्वर्गसुख देणारे कर्म मी तुला सांगतो.

Verse 2

यत्त्वया पृच्छ्यते देवि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ स्थितिं सत्तां तु मर्त्यानां भक्त्या ये च व्यवस्थिताः

हे देवि, हे वसुंधरे! तू जे विचारतेस ते ऐक. (मी) मर्त्यांची स्थिती व सत्ता, तसेच जे भक्तीत स्थिर आहेत त्यांचेही (वर्णन करीन).

Verse 3

नाहं दानसहस्रेण नाहं यज्ञशतैरपि ॥ तुष्यामि न तु वित्तेन ये नराः स्वल्पचेतसः

मी हजारो दानांनीही, तसेच शंभर यज्ञांनीही तृप्त होत नाही; आणि अल्पबुद्धी लोक ज्या धनाचा पाठपुरावा करतात त्यानेही मी संतुष्ट होत नाही.

Verse 4

एकचित्तं समाधाय यो मां जानाति माधवि ॥ नित्यं तुष्यामि तस्याहं पुरुषं बहुदोषकम्

हे माधवी! जो मन एकाग्र करून मला जाणतो, त्या पुरुषात अनेक दोष असले तरी मी त्याच्यावर नित्य तृप्त असतो.

Verse 5

यच्च पृच्छसि मां भद्रे कर्म स्वर्गसुखावहम् ॥ तच्छृणुष्व वरारोहॆ गदतो मे शुचिस्मिते

हे भद्रे! स्वर्गसुख देणाऱ्या कर्माविषयी तू मला जे विचारतेस, हे वरारोहे, हे शुचिस्मिते—मी जे सांगतो ते ऐक.

Verse 6

ये नमस्यति मां नित्यं पुरुषा बहुचेतसः ॥ अर्द्धरात्रेऽन्धकारे च मध्याह्ने वापराह्णके

जे पुरुष अनेक विचारांनी व्याकुळ असले तरी नित्य मला नमस्कार करतात—ते अर्धरात्री, अंधारात, मध्यान्ही किंवा अपराह्नी (नमस्कार करतात).

Verse 7

यस्य चित्तं न नश्येत मम भक्तिव्यवस्थितम् ॥ द्वादश्यामुपवासं तु यः कुर्यान्मम तत्परः ॥

ज्याचे चित्त माझ्या भक्तीत दृढ स्थिर राहून ढळत नाही—असा पुरुष माझ्यात तत्पर होऊन द्वादशीला उपवास करील तर,

Verse 8

ते मामेव प्रपश्यन्ति मयि भक्तिपरायणाः ॥ लब्धचेतो गुणज्ञश्च नरो भक्तिव्यवस्थितः ॥

जे माझ्यात एकनिष्ठ भक्तीत तत्पर आहेत ते मला एकट्यालाच पाहतात. भक्तीत स्थिर झालेला पुरुष स्थिरचित्त व गुणविवेकी होतो.

Verse 9

इच्छया अपि भवेद्भद्रे स्वर्गे वसति सुन्दरि ॥ स्वल्पकेन न गम्यन्ते दुष्प्राप्योऽहं वरानने ॥

हे भद्रे, हे सुंदरी! केवळ इच्छेनेही स्वर्गात वास होऊ शकतो; पण हे वरानने, अल्प उपायांनी मी प्राप्त होत नाही, कारण मी दुर्लभ आहे.

Verse 10

द्वादश्यामुपवासं तु ये च कुर्वन्ति ते नराः ॥ तेषामेव प्रपश्यन्ति मम भक्तिपरायणाः ॥

जे नर द्वादशीचा उपवास करतात, ते माझ्या भक्तीत परायण भक्त आहेत; दर्शन (माझे) केवळ त्यांनाच होते.

Verse 11

कृत्वा चैवोपवासं प्रगृह्य चैव जलाञ्जलिम् ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा आदित्यं चावलोकयेत् ॥

उपवास करून, पाण्याची अंजली घेऊन, ‘नमो नारायण’ असे म्हणत, आदित्यदेवाचे दर्शन घ्यावे.

Verse 12

यावन्तो बिन्दवः किञ्चित्पतन्त्येवाञ्जलेर्जलात् ॥ तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥

अंजलीतील पाण्यातून जितके थेंब, जरी थोडेसे, पडतात—तितकी हजारो वर्षे स्वर्गलोकी मान मिळतो.

Verse 13

अथ चैव तु द्वादश्यां पुरुषा धर्मवादकाः ॥ विधिना च प्रयत्नेन ये मां कुर्वन्ति मानुषाः ॥

आणि पुढे द्वादशीच्या दिवशी धर्मवचन करणारे ते मनुष्य, जे विधीने व प्रयत्नाने माझी पूजा करतात।

Verse 14

पाण्डुरैश्चैव पुष्पैश्च मृष्टैर्धूपैस्तु धूपयेत् ॥ यो मे धारयते भूमौ तस्यापि शृणु या गतिः ॥

पांढऱ्या पुष्पांनी आणि सुगंधित धूपाने धूप करावा; आणि जो माझे रूप/चिन्ह भूमीवर स्थापतो वा धारण करतो, त्याचीही जी गति आहे ती ऐक।

Verse 15

दत्त्वा शिरसि पुष्पाणि इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ हृदि कृत्वा तु मन्त्रांश्च शुक्लाम्बरधरो धरे ॥

डोक्यावर पुष्प ठेवून हा मंत्र उच्चारावा; आणि मंत्र हृदयात धारण करून, शुभ्र वस्त्रे परिधान करून विधी करावा।

Verse 16

सुमान्यः सुमना गृह्य प्रीयतां भगवान्हरिः ॥

सुंदर पुष्प आणि प्रसन्न मन घेऊन म्हणावे: “भगवान् हरि प्रसन्न होवोत।”

Verse 17

नमोऽस्तु विष्णवे व्यक्ताव्यक्तगन्धिगन्धान्सुगन्धान्वा गृह्ण गृह्ण नमो भगवते विष्णवे ॥ अनेन मन्त्रेण गन्धं दद्यात् ॥ श्रुत्वा प्रत्यागतमाधारसवनं पतये भवं प्रविष्टं मे धूप धूपनं गृह्णातु मे भगवाञ्च्युतः ॥ अनेन मन्त्रेण धूपं दद्यात् ॥

भगवान विष्णूला नमस्कार. व्यक्त-अव्यक्त, सुगंधी किंवा अन्य गंध—ग्रहण करा, ग्रहण करा; भगवान विष्णूला नमस्कार. या मंत्राने गंध (इत्र) अर्पण करावा. नंतर ऐकून आणि विधीच्या आधारस्थानी परत येऊन, स्वामीसाठी प्रविष्ट माझा धूप व धूपन भगवान अच्युत स्वीकारो. या मंत्राने धूप अर्पण करावा.

Verse 18

श्रुत्वा चैवं च शास्त्राणि यो मामेव तु कारयेत् ॥ मम लोकं च गच्छेत जायेतैव चतुर्भुजः ॥

अशा प्रकारे शास्त्रे ऐकून जो केवळ माझ्याच निमित्ताने हे विधी करवितो, तो माझ्या लोकास जातो आणि निश्चयच चतुर्भुज होऊन जन्म घेतो.

Verse 19

श्यामाकं स्वस्तिकं चैव गोधूमं मुद्गकं तथा ॥ शालयस्तु यवाश्चैव तथा नीवारकाङ्गुकाः ॥

श्यामाक, स्वस्तिक-धान्य, गहू आणि मुद्ग (मूग); तसेच शाली-धान्य, जव, आणि नीवार (वनधान) व अङ्गुक धान्ये.

Verse 20

एतानि यस्तु भुञ्जीत मम कर्मपरायणः ॥ शङ्खं चक्रं लाङ्गलं च मुसलं स च पश्यति ॥

जो माझ्या विहित कर्मांत तत्पर राहून ही धान्ये भक्षण करतो, तो शंख, चक्र, नांगर आणि मुसळ यांचे दर्शन करतो.

Verse 21

ब्राह्मणस्य तु वक्ष्यामि शृणु कर्म वसुन्धरे ॥ यानि कर्माणि कुर्वीत मम भक्तिपरायणः ॥

आता मी ब्राह्मणाची कर्तव्ये सांगतो; ऐक, हे वसुंधरे—माझ्या भक्तीत परायण होऊन जी कर्मे करावीत ती.

Verse 22

षट्कर्मनिरतो भूत्वा अहङ्कारविवर्जितः ॥ लाभालाभं परित्यज्य भिक्षाहारो जितेन्द्रियः ॥

षट्कर्मांत निरत होऊन, अहंकाररहित; लाभ-तोट्याचा विचार सोडून, भिक्षाहारावर जगणारा आणि इंद्रिये जिंकलेला असावा.

Verse 23

मम कर्मसमायुक्तः पैशुन्येन विवर्जितः ॥ शास्त्रानुसारिमध्यस्थो नवृद्धशिशुचेतनः ॥

जो माझ्या उपदिष्ट कर्मांमध्ये युक्त, पैशुन्य‑निंदेपासून दूर; शास्त्रानुसार वागणारा, मध्यस्थ व निष्पक्ष, बालक‑वृद्धांचे हित पाहणारा।

Verse 24

एतद्वै ब्रह्मणः कर्म एकचित्तो जितेन्द्रियः ॥ इष्टापूर्तं च कुरुते स मामेति वसुन्धरे ॥

हेच ब्राह्मणाचे कर्तव्य—एकचित्त व जितेन्द्रिय; इष्ट‑पूर्त (यज्ञ व लोकहितकारी पुण्यकर्म) करीत, हे वसुंधरे, तो मला प्राप्त होतो।

Verse 25

क्षत्रियाणां प्रवक्ष्यामि मम कर्मसु तिष्ठताम् ॥ यानि कर्माणि कुर्वीत क्षत्रियो मध्यसंस्थितः ॥

आता मी माझ्या उपदिष्ट कर्मांत स्थित असलेल्या क्षत्रियांची कर्तव्ये सांगतो—समत्वात स्थित क्षत्रियाने कोणती कर्मे करावीत.

Verse 26

दानशूरश्च कर्मज्ञो यज्ञेषु कुशलः शुचिः ॥ मम कर्मसु मेधावी अहङ्कारविवर्जितः ॥

तो दानात शूर, कर्तव्यज्ञ, यज्ञांत कुशल व शुचिर्भूत; माझ्या उपदिष्ट कर्मांत मेधावी आणि अहंकाररहित असावा.

Verse 27

अल्पभाषी गुणज्ञश्च नित्यं भागवतप्रियः ॥ गुरुविद्योऽनसूयश्च निन्द्यकर्मविवर्जितः ॥

तो अल्पभाषी, गुणज्ञ आणि नित्य भागवतभक्तप्रिय असावा; गुरु व विद्या यांचा आदर करणारा, असूयारहित आणि निंद्य कर्मांपासून दूर असावा.

Verse 28

भजते मम यो नित्यं मम लोकाय गच्छति ॥ वैश्यानां तु प्रवक्ष्यामि मम कर्मसु तिष्ठताम् ॥

जो नित्य माझे भजन करतो तो माझ्या लोकास जातो. आता मी वैश्यांचे—जे माझ्या आज्ञेने ठरविलेल्या कर्मांत स्थिर आहेत—कर्तव्य सांगतो.

Verse 29

यानि कर्माणि कुरुते मम भक्तिपथे स्थितः ॥ एतैर्गुणैः स्वधर्मेण लाभालाभविवर्जितः ॥

माझ्या भक्तिपथात स्थित होऊन तो जे जे कर्म करतो, या गुणांनी व स्वधर्माने युक्त होऊन तो लाभ-तोट्याच्या आसक्तीपासून मुक्त राहतो.

Verse 30

ऋतुकालाभिगामी च शान्तात्मा मोहवर्जितः ॥ शुचिर्दक्षो निराहारो मम कर्मरतः सदा ॥

तो ऋतुकाळातच संग करतो; मनाने शांत व मोहविरहित असतो; शुचि, दक्ष, मिताहारी आणि सदैव माझ्या आज्ञाकर्मांत रत राहतो.

Verse 31

गुरुसम्पूजको नित्यं युक्तो भक्तानुवत्सलः ॥ वैश्योऽप्येवं सुसंयुक्तो यस्तु कर्माणि कारयेत् ॥

जो नित्य गुरूचे सम्यक् पूजन करतो, संयमी आहे आणि भक्तांवर स्नेह करतो—असा सुसंयुक्त वैश्यही विधिपूर्वक नियत कर्म करवावा.

Verse 32

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ अथ शूद्रस्य वक्ष्यामि कर्माणि शृणु माधवि ॥

मी त्याचा त्याग करीत नाही आणि तोही माझा त्याग करीत नाही. आता मी शूद्राची कर्मे सांगतो; ऐक, हे माधवी.

Verse 33

कर्माणि यानि कृत्वा ह शूद्रो मह्यं व्यवस्थितः ॥ दम्पती मम भक्तौ यो मम कर्म परायणौ ॥

ज्या-ज्या कर्तव्यकर्मांनी शूद्र माझ्यात दृढपणे स्थिर होतो. जे दांपत्य माझ्या भक्तीत रत व माझ्या विहित कर्मांत परायण असेल—

Verse 34

उभौ भागवतौ भक्तौ मद्भक्तौ कर्मनिष्ठितौ ॥ देशकालौ च वानीतौ रजसा तमसोज्झितौ ॥

ते दोघेही भागवताचे भक्त—माझे भक्त—कर्मनिष्ठ असोत; आणि देश-कालानुसार आचरणात सुयोग्य मार्गदर्शित होऊन रज-तमाचा त्याग केलेले असोत.

Verse 35

निरहङ्कारशुद्धात्मा आतिथेयो विनीतवान् ॥ श्रद्धधानोऽतिपूतात्मा लोभमोहविवर्जितः ॥

अहंकाररहित व शुद्धचित्त; अतिथिसत्कार करणारा व विनम्र; श्रद्धावान, अत्यंत पवित्र स्वभावाचा, आणि लोभ-मोहापासून मुक्त.

Verse 36

नमस्कारप्रियो नित्यं मम चिन्ताव्यवस्थितः ॥ शूद्रः कर्माणि मे देवि य एवं सममाचरेत् ॥

जो नित्य नमस्कारप्रिय आणि सतत माझ्या चिंतनात स्थिर असे—हे देवी, असा शूद्र जो माझी कर्मे या प्रकारे समभावाने आचरे—

Verse 37

एवं कर्मगुणाश्चैव येन भक्त्या व्यवस्थितः ॥ सर्ववर्णाश्च मां देवि अपरं क्षत्रिये शृणु ॥

अशा प्रकारे कर्मातून प्रकट होणाऱ्या गुणांनी भक्तीत दृढता येते. हे देवी, सर्व वर्णांनी हे अनुसरावे; आता पुढे, हे क्षत्रिया, ऐक.

Verse 38

येन तत्प्राप्यते योगं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ त्यक्त्वा लाभमलाभं च मोहं कामं च वर्जयेत् ॥

हे वसुंधरे, ज्या उपायाने तो योग प्राप्त होतो ते ऐक. लाभ-अलाभ त्यागून मोह व कामना वर्ज्य करावी.

Verse 39

न शीतं च न चोष्णे च लब्धालब्धं विचिन्तयेत् ॥ न तिक्तेनास्ति कटुना मधुराम्लैर्न लावणैः ॥

थंडी-उष्णतेचा विचार करू नये, तसेच मिळाले-न मिळाले याचाही ध्यास धरू नये. कडू, तिखट, गोड, आंबट वा खारट यांबद्दल आसक्त होऊ नये.

Verse 40

न कषायैः स्पृहा यस्य प्राप्नुयात्सिद्धिमुत्तमाम् ॥ भार्या पुत्राः पिता माता उपभोगार्थसंयुतम् ॥

ज्याला कषाय (कसैल) विषयांचीही स्पृहा नाही तो उत्तम सिद्धी प्राप्त करतो. पण पत्नी, पुत्र, पिता व माता हे भोगाच्या हेतूंशी जोडलेले असल्याने आसक्ती निर्माण करतात.

Verse 41

य एतान् हि परित्यज्य मम कर्मरतः सदा ॥ धृतिज्ञः कुशलश्चैव श्रद्धधानो धृतव्रतः ॥

जो हे सर्व त्यागून सदैव माझ्यासाठी कर्मात रत असतो, तो धैर्य जाणणारा, कुशल, श्रद्धावान आणि व्रतांत दृढ असतो.

Verse 42

तत्परो नित्यमुद्युक्तः अन्यकार्यजुगुप्सकः ॥ बाले वयसि कल्पश्च अल्पभोगी कुलान्वितः ॥

तो त्या ध्येयात तत्पर, सदैव उद्युक्त आणि इतर कार्यांपासून विरक्त असतो. बाल्यापासून शिस्तबद्ध, अल्पभोगी आणि सन्मान्य कुलपरंपरेत स्थित असतो.

Verse 43

कारुण्यः सर्वसत्त्वानां प्रत्युत्थायी महाक्षमः ॥ काले मौनक्रियां कुर्याद्यावत्तत्कर्म कारयेत् ॥

जो सर्व प्राण्यांवर करुणावान, सेवेसाठी तत्पर होऊन उठणारा आणि अत्यंत क्षमाशील आहे—त्याने योग्य वेळी मौनव्रताचे आचरण करावे, जितका काळ ती साधना करावयाची असेल।

Verse 44

त्रिकालं च दिशो भागं सदा कर्मपथि स्थितः ॥ उपपन्नानभुञ्जानः कर्माण्यभोजनानि च ॥

त्रिकाळ आणि दिशांचे विभाग पाळून, सदैव नियत कर्ममार्गावर स्थित राहून, तो अयोग्य अन्न सेवन करत नाही आणि उपवासयुक्त आचरणेही करतो।

Verse 45

अनुष्ठानपरश्चैव मम पार्श्वे मनश्चरः ॥ काले मूत्रपुरीषाणि विसृज्य स्नानवत्सलः ॥

अनुष्ठानात तत्पर राहून आणि मनाने माझ्या निकट (माझ्याकडे उन्मुख) असून, त्याने योग्य वेळी मूत्र-पुरीष विसर्जन करावे आणि स्नान-शौचप्रिय, स्वच्छतापरायण असावे।

Verse 46

पयसा यावकेनापि कदाचिद्वायुभक्षणः ॥ कदाचित्षष्ठकालेन क्वचिद्दृष्टमहाफलः ॥

कधी दूधावर, कधी ज्वारी/जवाच्या यवागूवर (पातळ खीर/दलिया); कधी वायुभक्षण (अतितीव्र उपवास); कधी सहाव्या काळीच भोजन—अशा प्रकारे क्वचित महान फल दिसून येते असे सांगितले आहे।

Verse 47

कदाचित्तु चतुर्थेन कदाचित्फलमेव च ॥ कदाचिद्दशमे भुञ्जेत्पक्षे मासे वसुन्धरे

कधी चौथ्या दिवशी भोजन करावे, कधी फक्त फळेच घ्यावीत; कधी दहाव्या दिवशी भोजन करावे—पक्षात किंवा महिन्यात, हे वसुंधरे (पृथ्वी)।

Verse 48

य एतत्सप्त जन्मानि मम कर्माणि कुर्वते ॥ योगिनस्तान्प्रपश्यन्ति पूर्वोक्तान्कर्मसु स्थितान्

जो माझी ही कर्मे सात जन्मे आचरतो, त्यांना योगी पूर्वोक्त कर्मांत स्थित असे पाहून प्रत्यक्ष जाणतात।

Verse 49

यानि कर्माणि कुर्वन्तु मां प्रपश्यन्ति माधवि ॥ तानि ते कथयिष्यामि येन भक्त्या व्यवस्थिताः

हे माधवी! ज्या कर्मांनी ते मला दर्शन करतात, ती कर्मे मी तुला सांगीन; ज्यामुळे ते भक्तीत दृढपणे स्थिर होतात।

Verse 50

एतत्ते कथितं देवि श्रेष्ठं चैव मम प्रियम् ॥ तव चैवं प्रियार्थाय मन्त्रपूजां सुखावहम्

देवी! हे तुला सांगितले—हे श्रेष्ठ आणि मला प्रिय आहे; तसेच तुझ्या प्रियार्थ, सुख देणारी मंत्रपूजाही मी वर्णन करीत आहे।

Verse 51

अभ्युत्थानादिकुशलः पैशुन्येन विवर्जितः ॥ एतैर्गुणैः समायुक्तो यो मां व्रजति क्षत्रियः

जो अभ्युत्थान इत्यादी सेवेत कुशल आणि चुगली-निंदेपासून दूर आहे—या गुणांनी युक्त जो क्षत्रिय माझ्याकडे येतो, तो प्रशंसनीय आहे।

Verse 52

त्यक्त्वा ऋषिसहस्राणि शूद्रमेव भजाम्यहम् ॥ चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि यत्त्वया परिपृच्छितम्

हजारो ऋषींना बाजूला ठेवून मी एका शूद्रालाही भजतो; आणि चातुर्वर्ण्याची कर्मे—तू विचारलेली—आता सांगतो।

Verse 53

पुष्पे गन्धे च धूपे च मत्कर्मणि सदा रतः ॥ कदाचित्कन्दमूलानि फलानि च कदाचन

पुष्प, सुगंध व धूप यांनी माझ्या कर्मात सदैव रत; कधी कंद‑मुळे, तर कधी फळेही ग्रहण करीतो।