Adhyaya 115: The Arising of Diverse Dharmas: Devotional Observances and Varṇa-Based Duties
Vividhadharmotpattiḥ
Ethical-Discourse (Bhakti-oriented Dharma and Social Conduct)
પૃથ્વીના પ્રશ્ને—સ્વર્ગસુખ આપનાર કર્મો અને સ્થિર માનવાચાર શું—વરાહ (નારાયણરૂપે) ભક્તિ-કેન્દ્રિત ધર્મનીતિ સમજાવે છે. એકાગ્ર ભક્તિ વિના ધનસંગ્રહ, બહુદાન કે અનેક યજ્ઞો નિર્ણાયક નથી; વિષ્ણુનું એકનિષ્ઠ જ્ઞાન અને પૂજન જ મુખ્ય માપદંડ છે એમ કહે છે. ત્યારબાદ દ્વાદશી વ્રત તથા સરળ વિધિ—જલાર્પણ, મંત્રજપ, સૂર્યદર્શન, પુષ્પ, ગંધ, ધૂપ—અને તેનું ફળ જણાવે છે. પછી બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર—ચાર વર્ણોના આચારમાં વિનય, સંયમ, અહિતરહિત વાણી અને સ્વધર્મમાં સ્થિરતા પર ભાર મૂકે છે. અંતે તપસ્વી જીવન જેવી નિયમાવલિ, આહાર-વિહાર સંયમને યોગસદૃશ સિદ્ધિનો માર્ગ અને પૃથ્વી પર ધર્મસ્થિતિ ટકાવવાનો ઉપાય તરીકે પ્રસ્તુત કરે છે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 115
Verse 1
अथ विविधधर्मोत्पत्तिः ॥ ततो महीवचः श्रुत्वा देवो नारायणोऽब्रवीत् ॥ कथयिष्यामि ते देवि कर्म स्वर्गसुखावहम्
હવે વિવિધ ધર્મોની ઉત્પત્તિ. ત્યારબાદ મહી (પૃથ્વી)ના વચન સાંભળી દેવ નારાયણ બોલ્યા—હે દેવી! સ્વર્ગસુખ આપનાર કર્મ હું તને કહું છું.
Verse 2
यत्त्वया पृच्छ्यते देवि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ स्थितिं सत्तां तु मर्त्यानां भक्त्या ये च व्यवस्थिताः
હે દેવી, હે વસુંધરે! તું જે પૂછે છે તે સાંભળ. (હું) મર્ત્યોની સ્થિતિ અને સત્તા, તેમજ ભક્તિમાં સ્થિર રહેનારાઓનું પણ (વર્ણન કરીશ).
Verse 3
नाहं दानसहस्रेण नाहं यज्ञशतैरपि ॥ तुष्यामि न तु वित्तेन ये नराः स्वल्पचेतसः
હું હજાર દાનોથી પણ, સો યજ્ઞોથી પણ તૃપ્ત થતો નથી; અને અલ્પબુદ્ધિ લોકો જે ધન પાછળ દોડે છે તેનાથી પણ હું સંતોષ પામતો નથી.
Verse 4
एकचित्तं समाधाय यो मां जानाति माधवि ॥ नित्यं तुष्यामि तस्याहं पुरुषं बहुदोषकम्
હે માધવી! જે મનને એકાગ્ર કરીને મને જાણે છે, તે પુરુષમાં અનેક દોષો હોવા છતાં હું તેની ઉપર સદા તૃપ્ત રહું છું.
Verse 5
यच्च पृच्छसि मां भद्रे कर्म स्वर्गसुखावहम् ॥ तच्छृणुष्व वरारोहॆ गदतो मे शुचिस्मिते
હે ભદ્રે! સ્વર્ગસુખ આપનાર કર્મ વિષે તું મને જે પૂછે છે, હે વરારોહે, હે શુચિસ્મિતે—હું જે કહું છું તે સાંભળ.
Verse 6
ये नमस्यति मां नित्यं पुरुषा बहुचेतसः ॥ अर्द्धरात्रेऽन्धकारे च मध्याह्ने वापराह्णके
જે પુરુષો અનેક વિચારોવાળા હોવા છતાં નિત્ય મને નમસ્કાર કરે છે—તે અર્ધરાત્રે, અંધકારમાં, મધ્યાહ્ને અથવા અપરાહ્ને (નમસ્કાર કરે છે).
Verse 7
यस्य चित्तं न नश्येत मम भक्तिव्यवस्थितम् ॥ द्वादश्यामुपवासं तु यः कुर्यान्मम तत्परः ॥
જેનું ચિત્ત મારી ભક્તિમાં દૃઢ રીતે સ્થિત રહી કદી ડગે નહીં—એવો પુરુષ મારે પ્રત્યે તત્પર રહી દ્વાદશીએ ઉપવાસ કરે તો,
Verse 8
ते मामेव प्रपश्यन्ति मयि भक्तिपरायणाः ॥ लब्धचेतो गुणज्ञश्च नरो भक्तिव्यवस्थितः ॥
જે મયિ એકનિષ્ઠ ભક્તિમાં પરાયણ છે, તેઓ મને જ દર્શન કરે છે. ભક્તિમાં સ્થિત પુરુષનું ચિત્ત સ્થિર રહે છે અને તે ગુણોને યથાર્થ રીતે ઓળખે છે.
Verse 9
इच्छया अपि भवेद्भद्रे स्वर्गे वसति सुन्दरि ॥ स्वल्पकेन न गम्यन्ते दुष्प्राप्योऽहं वरानने ॥
હે ભદ્રે, હે સુન્દરી! માત્ર ઇચ્છાથી પણ સ્વર્ગમાં નિવાસ થઈ શકે; પરંતુ હે વરાનને, તુચ્છ સાધનોથી હું પ્રાપ્ત થતો નથી, કારણ કે હું દુર્લભ છું.
Verse 10
द्वादश्यामुपवासं तु ये च कुर्वन्ति ते नराः ॥ तेषामेव प्रपश्यन्ति मम भक्तिपरायणाः ॥
જે લોકો દ્વાદશીએ ઉપવાસ કરે છે, તેઓ મારી ભક્તિમાં પરાયણ ભક્ત છે; (મારું) દર્શન માત્ર તેમને જ થાય છે.
Verse 11
कृत्वा चैवोपवासं प्रगृह्य चैव जलाञ्जलिम् ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा आदित्यं चावलोकयेत् ॥
ઉપવાસ કરીને, જળની અંજલિ લઈને, ‘નમો નારાયણ’ કહીને, આદિત્યદેવનું દર્શન કરવું જોઈએ.
Verse 12
यावन्तो बिन्दवः किञ्चित्पतन्त्येवाञ्जलेर्जलात् ॥ तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥
અંજલિના જળમાંથી જેટલા બિંદુઓ, થોડા પણ, પડે છે—એટલા હજાર વર્ષો સુધી સ્વર્ગલોકમાં માન પામે છે.
Verse 13
अथ चैव तु द्वादश्यां पुरुषा धर्मवादकाः ॥ विधिना च प्रयत्नेन ये मां कुर्वन्ति मानुषाः ॥
અને વધુમાં દ્વાદશીના દિવસે ધર્મવક્તા એવા મનુષ્યો, જે વિધિપૂર્વક અને પ્રયત્નથી મારી પૂજા કરે છે।
Verse 14
पाण्डुरैश्चैव पुष्पैश्च मृष्टैर्धूपैस्तु धूपयेत् ॥ यो मे धारयते भूमौ तस्यापि शृणु या गतिः ॥
ફિક્કા (શ્વેત) પુષ્પો અને સુગંધિત ધૂપથી ધૂપન કરવું; અને જે ભૂમિ પર મારી પ્રતિમા/ચિહ્નને સ્થાપે અથવા ધારણ કરે છે, તેની પણ જે ગતિ છે તે સાંભળો।
Verse 15
दत्त्वा शिरसि पुष्पाणि इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ हृदि कृत्वा तु मन्त्रांश्च शुक्लाम्बरधरो धरे ॥
માથા પર પુષ્પો મૂકી આ મંત્ર ઉચ્ચારવો; અને મંત્રોને હૃદયમાં ધારણ કરીને, શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરી વિધિ કરવી।
Verse 16
सुमान्यः सुमना गृह्य प्रीयतां भगवान्हरिः ॥
સુંદર પુષ્પો અને શાંત મન લઈને કહે: “ભગવાન હરિ પ્રસન્ન થાઓ।”
Verse 17
नमोऽस्तु विष्णवे व्यक्ताव्यक्तगन्धिगन्धान्सुगन्धान्वा गृह्ण गृह्ण नमो भगवते विष्णवे ॥ अनेन मन्त्रेण गन्धं दद्यात् ॥ श्रुत्वा प्रत्यागतमाधारसवनं पतये भवं प्रविष्टं मे धूप धूपनं गृह्णातु मे भगवाञ्च्युतः ॥ अनेन मन्त्रेण धूपं दद्यात् ॥
ભગવાન વિષ્ણુને નમસ્કાર. વ્યક્ત-અવ્યક્ત, સુગંધિત કે અન્ય ગંધ—સ્વીકારો, સ્વીકારો; ભગવાન વિષ્ણુને નમસ્કાર. આ મંત્રથી ગંધ (સુગંધ દ્રવ્ય) અર્પણ કરવું. પછી સાંભળી અને વિધિના આધારસ્થાને પરત આવી, સ્વામીના હિતાર્થે પ્રવેશેલ મારું ધૂપ અને ધૂપનકર્મ ભગવાન અચ્યુત સ્વીકારો. આ મંત્રથી ધૂપ અર્પણ કરવું।
Verse 18
श्रुत्वा चैवं च शास्त्राणि यो मामेव तु कारयेत् ॥ मम लोकं च गच्छेत जायेतैव चतुर्भुजः ॥
આ રીતે શાસ્ત્રો સાંભળી જે માત્ર મને જ ધ્યેય બનાવી આ વિધિઓનું આચરણ કરાવે, તે મારા લોકમાં જાય છે અને નિશ્ચયે ચતુર્ભુજ રૂપે જન્મે છે.
Verse 19
श्यामाकं स्वस्तिकं चैव गोधूमं मुद्गकं तथा ॥ शालयस्तु यवाश्चैव तथा नीवारकाङ्गुकाः ॥
શ્યામાક, સ્વસ્તિક-ધાન્ય, ગોધૂમ (ઘઉં) અને મુદ್ಗ (મૂંગ); તેમજ શાલી-ધાન્ય, યવ (જવ), અને નીવાર (વન્ય ધાન) તથા અઙ્ગુક ધાન્ય.
Verse 20
एतानि यस्तु भुञ्जीत मम कर्मपरायणः ॥ शङ्खं चक्रं लाङ्गलं च मुसलं स च पश्यति ॥
મારા વિહિત કર્મોમાં પરાયણ રહી જે આ ધાન્ય ભોજન કરે છે, તે શંખ, ચક્ર, લાંગલ (હળ) અને મુસળનું દર્શન કરે છે.
Verse 21
ब्राह्मणस्य तु वक्ष्यामि शृणु कर्म वसुन्धरे ॥ यानि कर्माणि कुर्वीत मम भक्तिपरायणः ॥
હવે હું બ્રાહ્મણના કર્તવ્યો કહું છું; સાંભળ, હે વસુંધરા—મારા પ્રત્યે ભક્તિમાં પરાયણ રહી જે કર્મો કરવા યોગ્ય છે તે.
Verse 22
षट्कर्मनिरतो भूत्वा अहङ्कारविवर्जितः ॥ लाभालाभं परित्यज्य भिक्षाहारो जितेन्द्रियः ॥
ષટ્કર્મોમાં નિરત રહી, અહંકારથી રહિત; લાભ-અલાભનો વિચાર ત્યજી, ભિક્ષા-આહારથી જીવન નિર્વાહ કરતો અને ઇન્દ્રિયજિત બનવો.
Verse 23
मम कर्मसमायुक्तः पैशुन्येन विवर्जितः ॥ शास्त्रानुसारिमध्यस्थो नवृद्धशिशुचेतनः ॥
જે મારા ઉપદેશિત કર્મોમાં યુક્ત હોય, પિશુનતા‑નિંદાથી રહિત; શાસ્ત્રાનુસાર ચાલે અને નિષ્પક્ષ રહે, બાળ અને વૃદ્ધ પ્રત્યે કરુણાવાન હોય.
Verse 24
एतद्वै ब्रह्मणः कर्म एकचित्तो जितेन्द्रियः ॥ इष्टापूर्तं च कुरुते स मामेति वसुन्धरे ॥
આ જ બ્રાહ્મણનું કર્તવ્ય છે—એકાગ્રચિત્ત અને ઇન્દ્રિયજિત; ઇષ્ટ‑પૂર્ત (યજ્ઞ તથા લોકહિત પুণ્યકર્મ) કરીને, હે વસુંધરા, તે મને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 25
क्षत्रियाणां प्रवक्ष्यामि मम कर्मसु तिष्ठताम् ॥ यानि कर्माणि कुर्वीत क्षत्रियो मध्यसंस्थितः ॥
હવે હું મારા ઉપદેશિત કર્મોમાં સ્થિત ક્ષત્રિયોના કર્તવ્યો કહું છું—સમત્વમાં સ્થિત ક્ષત્રિયએ કયા કયા કર્મ કરવા જોઈએ.
Verse 26
दानशूरश्च कर्मज्ञो यज्ञेषु कुशलः शुचिः ॥ मम कर्मसु मेधावी अहङ्कारविवर्जितः ॥
તે દાનમાં શૂર, કર્તવ્યજ્ઞ, યજ્ઞોમાં કુશળ અને શુચિ હોય; મારા ઉપદેશિત કર્મોમાં મેધાવી અને અહંકારથી રહિત હોય.
Verse 27
अल्पभाषी गुणज्ञश्च नित्यं भागवतप्रियः ॥ गुरुविद्योऽनसूयश्च निन्द्यकर्मविवर्जितः ॥
તે અલ્પભાષી, ગુણજ્ઞ અને સદા ભાગવત ભક્તોને પ્રિય હોય; ગુરુ અને વિદ્યાપ્રતિ આદરવાળો, ઈર્ષ્યારહિત અને નિંદ્ય કર્મોથી દૂર રહે.
Verse 28
भजते मम यो नित्यं मम लोकाय गच्छति ॥ वैश्यानां तु प्रवक्ष्यामि मम कर्मसु तिष्ठताम् ॥
જે નિત્ય મને ભજે છે તે મારા લોકને પામે છે. હવે હું વૈશ્યોના—જે મારા નિર્ધારિત કર્મોમાં સ્થિર રહે છે—કર્તવ્યો વર્ણવું છું.
Verse 29
यानि कर्माणि कुरुते मम भक्तिपथे स्थितः ॥ एतैर्गुणैः स्वधर्मेण लाभालाभविवर्जितः ॥
મારી ભક્તિના માર્ગમાં સ્થિર રહી તે જે કર્મ કરે, આ ગુણો અને પોતાના સ્વધર્મથી યુક્ત થઈ તે લાભ-અલાભ પ્રત્યે આસક્તિથી રહિત રહે છે.
Verse 30
ऋतुकालाभिगामी च शान्तात्मा मोहवर्जितः ॥ शुचिर्दक्षो निराहारो मम कर्मरतः सदा ॥
તે ઋતુકાળમાં જ દાંપત્યસંબંધ કરે છે; મનથી શાંત અને મોહરહિત રહે છે; શુચિ, દક્ષ, મિતાહારી અને સદા મારા નિર્ધારિત કર્મોમાં રત રહે છે.
Verse 31
गुरुसम्पूजको नित्यं युक्तो भक्तानुवत्सलः ॥ वैश्योऽप्येवं सुसंयुक्तो यस्तु कर्माणि कारयेत् ॥
જે નિત્ય ગુરુનું સમ્યક્ પૂજન કરે, સંયમી હોય અને ભક્તો પ્રત્યે સ્નેહાળ હોય—એવો સુસંયુક્ત વૈશ્ય પણ વિધિપૂર્વક નિર્ધારિત કર્મો કરાવવો જોઈએ.
Verse 32
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ अथ शूद्रस्य वक्ष्यामि कर्माणि शृणु माधवि ॥
હું તેને ત્યજી દઉં નહીં અને તે પણ મને ત્યજે નહીં. હવે હું શૂદ્રના કર્મો વર્ણવીશ; સાંભળ, હે માધવી.
Verse 33
कर्माणि यानि कृत्वा ह शूद्रो मह्यं व्यवस्थितः ॥ दम्पती मम भक्तौ यो मम कर्म परायणौ ॥
જે જે કર્તવ્ય કર્મો કરીને શૂદ્ર મારે વિષે દૃઢ રીતે સ્થિર થાય છે. જે દંપતી મારી ભક્તિમાં રત અને મારા વિહિત કર્મોમાં પરાયણ હોય—
Verse 34
उभौ भागवतौ भक्तौ मद्भक्तौ कर्मनिष्ठितौ ॥ देशकालौ च वानीतौ रजसा तमसोज्झितौ ॥
તે બંને ભાગવતના ભક્ત—મારા ભક્ત—કર્મમાં નિષ્ઠાવાન; અને દેશ-કાળના આચરણમાં સુમાર્ગે દોરાયેલા, રજસ્ અને તમસ્ ત્યજી ચૂકેલા હોય.
Verse 35
निरहङ्कारशुद्धात्मा आतिथेयो विनीतवान् ॥ श्रद्धधानोऽतिपूतात्मा लोभमोहविवर्जितः ॥
અહંકાર રહિત અને શુદ્ધ આત્માવાળો; અતિથિસત્કાર કરનાર અને વિનયી; શ્રદ્ધાવાન, અત્યંત પવિત્ર સ્વભાવવાળો, તથા લોભ અને મોહથી રહિત.
Verse 36
नमस्कारप्रियो नित्यं मम चिन्ताव्यवस्थितः ॥ शूद्रः कर्माणि मे देवि य एवं सममाचरेत् ॥
જે સદા નમસ્કારને પ્રિય માને અને સતત મારા ચિંતનમાં સ્થિર રહે—હે દેવી, એવો શૂદ્ર જે આ રીતે સમભાવથી મારા કર્મો આચરે—
Verse 37
एवं कर्मगुणाश्चैव येन भक्त्या व्यवस्थितः ॥ सर्ववर्णाश्च मां देवि अपरं क्षत्रिये शृणु ॥
આ રીતે કર્મમાં પ્રગટ થતા ગુણોથી ભક્તિમાં દૃઢ સ્થાપના થાય છે. હે દેવી, સર્વ વર્ણો આનું અનુસરણ કરે; હવે આગળ, હે ક્ષત્રિય, વધુ સાંભળો.
Verse 38
येन तत्प्राप्यते योगं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ त्यक्त्वा लाभमलाभं च मोहं कामं च वर्जयेत् ॥
હે વસુંધરા, જે ઉપાયથી તે યોગ પ્રાપ્ત થાય તે સાંભળ. લાભ-અલાભ ત્યજીને મોહ અને કામનાને વર્જિત કરવી જોઈએ.
Verse 39
न शीतं च न चोष्णे च लब्धालब्धं विचिन्तयेत् ॥ न तिक्तेनास्ति कटुना मधुराम्लैर्न लावणैः ॥
ઠંડી કે ગરમી વિશે, તેમજ મળ્યું-ન મળ્યું વિશે ચિંતા ન કરવી. કડવું, તીખું, મીઠું, ખાટું કે ખારું—એમાં રુચિથી ચલિત ન થવું.
Verse 40
न कषायैः स्पृहा यस्य प्राप्नुयात्सिद्धिमुत्तमाम् ॥ भार्या पुत्राः पिता माता उपभोगार्थसंयुतम् ॥
જેને કષાય (કસૈલા વિષયો/રસ) પ્રત્યે પણ લાલસા નથી, તે ઉત્તમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. પરંતુ પત્ની, પુત્રો, પિતા અને માતા ભોગના હેતુઓ સાથે જોડાયેલા હોવાથી આસક્તિનું કારણ બને છે.
Verse 41
य एतान् हि परित्यज्य मम कर्मरतः सदा ॥ धृतिज्ञः कुशलश्चैव श्रद्धधानो धृतव्रतः ॥
જે આ બધું ત્યજીને સદા મારા માટે કર્મમાં રત રહે છે, તે ધૈર્યનો જાણકાર, કુશળ, શ્રદ્ધાવાન અને વ્રતમાં દૃઢ હોય છે.
Verse 42
तत्परो नित्यमुद्युक्तः अन्यकार्यजुगुप्सकः ॥ बाले वयसि कल्पश्च अल्पभोगी कुलान्वितः ॥
તે લક્ષ્યમાં તત્પર, સદા પ્રયત્નશીલ અને અન્ય કાર્યો પ્રત્યે વિમુખ રહે છે. બાળપણથી શિસ્તબદ્ધ, ભોગમાં મિત, અને સન્માન્ય કુળ-પરંપરામાં સ્થિત હોય છે.
Verse 43
कारुण्यः सर्वसत्त्वानां प्रत्युत्थायी महाक्षमः ॥ काले मौनक्रियां कुर्याद्यावत्तत्कर्म कारयेत् ॥
જે સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે કરુણાવાન, સેવા માટે ઊભો થનાર અને મહાક્ષમાશીલ હોય—તે યોગ્ય સમયે મૌનવ્રતનું આચરણ કરે, જેટલો સમય તે નિયમ કરાવાનો હોય તેટલો।
Verse 44
त्रिकालं च दिशो भागं सदा कर्मपथि स्थितः ॥ उपपन्नानभुञ्जानः कर्माण्यभोजनानि च ॥
ત્રિકાળ અને દિશાવિભાગનું પાલન કરીને, સદા નિયત કર્મપથમાં સ્થિત રહી, તે અયોગ્ય ભોજન કરતો નથી અને ઉપવાસ સહિતના આચારો પણ કરે છે।
Verse 45
अनुष्ठानपरश्चैव मम पार्श्वे मनश्चरः ॥ काले मूत्रपुरीषाणि विसृज्य स्नानवत्सलः ॥
અનુષ્ઠાનમાં તત્પર રહી અને મનને મારી પાસે (મારી તરફ) રાખીને, તે યોગ્ય સમયે મૂત્ર-પુરીષનો ત્યાગ કરે અને સ્નાન-શૌચમાં પ્રીતિ ધરાવતો, શુચિત્વપરાયણ રહે।
Verse 46
पयसा यावकेनापि कदाचिद्वायुभक्षणः ॥ कदाचित्षष्ठकालेन क्वचिद्दृष्टमहाफलः ॥
ક્યારેક દૂધ પર, ક્યારેક યવાગૂ (જૌની પાતળી ખીચડી/દલિયા) પર; ક્યારેક વાયુભક્ષણ (અતિ કઠોર ઉપવાસ) પર; ક્યારેક છઠ્ઠા કાળે જ ભોજન—આ રીતે ક્યાંક મહાફળ દેખાય છે એમ કહેવાય છે।
Verse 47
कदाचित्तु चतुर्थेन कदाचित्फलमेव च ॥ कदाचिद्दशमे भुञ्जेत्पक्षे मासे वसुन्धरे
ક્યારેક ચોથા દિવસે ભોજન કરે, ક્યારેક માત્ર ફળ જ લે; ક્યારેક દસમો દિવસે ભોજન કરે—પક્ષમાં કે માસમાં, હે વસુંધરા (પૃથ્વી)।
Verse 48
य एतत्सप्त जन्मानि मम कर्माणि कुर्वते ॥ योगिनस्तान्प्रपश्यन्ति पूर्वोक्तान्कर्मसु स्थितान्
જે મારા આ કર્મો સાત જન્મ સુધી કરે છે, એવા લોકોને યોગીઓ પૂર્વોક્ત કર્મોમાં સ્થિત તરીકે પ્રત્યક્ષ જુએ છે।
Verse 49
यानि कर्माणि कुर्वन्तु मां प्रपश्यन्ति माधवि ॥ तानि ते कथयिष्यामि येन भक्त्या व्यवस्थिताः
હે માધવી! જે કર્મો કરીને તેઓ મને દર્શન કરે છે, તે કર્મો હું તને કહેશ; જેના દ્વારા તેઓ ભક્તિમાં દૃઢપણે સ્થિર થાય છે।
Verse 50
एतत्ते कथितं देवि श्रेष्ठं चैव मम प्रियम् ॥ तव चैवं प्रियार्थाय मन्त्रपूजां सुखावहम्
દેવી! આ તને કહેલું છે—આ શ્રેષ્ઠ અને મને પ્રિય છે; તેમજ તારી પ્રીતિ માટે સુખદાયક મંત્રપૂજાનું પણ વર્ણન કરું છું।
Verse 51
अभ्युत्थानादिकुशलः पैशुन्येन विवर्जितः ॥ एतैर्गुणैः समायुक्तो यो मां व्रजति क्षत्रियः
અભ્યૂત્થાન વગેરે સેવાઓમાં કુશળ અને ચુગલી-નિંદાથી રહિત—આ ગુણોથી યુક્ત જે ક્ષત્રિય મારી શરણ આવે છે, તે પ્રશંસનીય છે।
Verse 52
त्यक्त्वा ऋषिसहस्राणि शूद्रमेव भजाम्यहम् ॥ चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि यत्त्वया परिपृच्छितम्
હજારો ઋષિઓને બાજુ પર રાખીને હું એક શૂદ્રને પણ ભજું છું; અને તું પૂછેલા ચાતુર્વર્ણ્યના કર્મો હવે કહું છું।
Verse 53
पुष्पे गन्धे च धूपे च मत्कर्मणि सदा रतः ॥ कदाचित्कन्दमूलानि फलानि च कदाचन
પુષ્પ, સુગંધ અને ધૂપથી મારા વિધાનમાં સદા રત; ક્યારેક કંદ‑મૂળ અને ક્યારેક ફળ પણ ગ્રહણ કરે.
Frequently Asked Questions
The chapter prioritizes single-minded bhakti and inner orientation over external scale—stating that wealth, large donations, or numerous sacrifices are not decisive when performed without focused devotion. It presents humility, sense-restraint, avoidance of malicious speech, and steadiness in one’s duty as the practical ethical core across social roles.
The principal marker is dvādaśī (the 12th lunar day), prescribed for upavāsa (fasting). Additional daily time-markers appear for worship (e.g., at midnight—arddharātra, in darkness—andhakāra, at midday—madhyāhna, and in the afternoon—aparāhṇa). The ritual also includes Āditya/Sūrya-darśana (looking toward the sun).
Although it does not describe ecosystems or landscapes directly, the dialogue framework with Pṛthivī (Earth) positions dharma as a stabilizing force for ‘sthiti’ (social and moral stability) among mortals. By prescribing disciplined conduct, reduced greed, and regulated consumption, the text implicitly links ethical self-governance to maintaining terrestrial order and minimizing disruptive human behavior upon Earth.
No specific royal dynasties, sages by name, or administrative lineages are cited in this chapter. The narrative references social categories (brāhmaṇa, kṣatriya, vaiśya, śūdra), generalized ṛṣi-s (e.g., ‘ṛṣi-sahasrāṇi’), and deities/titles such as Nārāyaṇa, Viṣṇu, Hari, and Acyuta.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.