Adhyaya 116: An Exposition on the Causes of Happiness and Suffering

Verse 1

अथ सुखदुःखनिरूपणम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ मया प्रोक्तविधानॆन यस्तु कर्माणि कारयेत् ॥ तच्छृणुष्व महाभागे यो साफल्यमाप्नुयात्

अथ सुखदुःखनिरूपणम्। श्रीवराह उवाच—मया प्रोक्तविधानेन यस्तु कर्माणि कारयेत्, तच्छृणुष्व महाभागे, येन साफल्यमाप्नुयात्।

Verse 2

एकचित्तः समास्थाय अहङ्कारविवर्ज्जितः ॥ मच्चित्तसंहतॊ नित्यं क्षान्तो दान्तो जितेन्द्रियः

एकचित्तः समास्थाय अहङ्कारविवर्जितः; मच्चित्तसंहतो नित्यं क्षान्तो दान्तो जितेन्द्रियः।

Verse 3

फलमूलानि शाकानि द्वादश्यां वा कदाचन ॥ पयोव्रतं च तत्काले पुनरेव निरामिषः

फलमूलानि शाकानि द्वादश्यां वा कदाचन; पयोव्रतं च तत्काले पुनरेव निरामिषः।

Verse 4

षष्ठ्यष्टमी ह्यमावास्या तुभयत्र चतुर्दशी ।। मैथुनं नाभिसेवेत द्वादश्यां च तथा प्रिये

षष्ठ्यष्टमी ह्यमावास्या तुभयत्र चतुर्दशी; मैथुनं नाभिसेवेत द्वादश्यां च तथा प्रिये।

Verse 5

एवं योगविधानॆन कर्म कुर्याद् दृढव्रतः ।। पूतात्मा धर्मसंयुक्तो विष्णुलोकं तु गच्छति

एवं योगविधानॆन दृढव्रतः कर्म सम्यक् कुर्यात्। पूतात्मा धर्मसंयुक्तो विष्णुलोकं तु गच्छति॥

Verse 6

न ग्लानिर्न जरा तस्य न मोहॊ रॊग एव च ।। भुजाष्टादश जायन्ते धन्वी खड्गी शरि गदी

न ग्लानिर्न जरा तस्य न मोहॊ न च रोगकः। भुजाष्टादश जायन्ते धन्वी खड्गी शरि गदी॥

Verse 7

तेषां व्युष्टिं प्रवक्ष्यामि मम कर्मसमुत्थिताम् ।। षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च

तेषां व्युष्टिं प्रवक्ष्यामि मम कर्मसमुत्थिताम्। षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च॥

Verse 8

ममार्चनविधिं कृत्वा मम लोके महीयते ।। दुःखमेवं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे

ममार्चनविधिं कृत्वा मम लोके महीयते। दुःखमेवं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥

Verse 9

उचितेनोपचारेण दुःखमोक्षविनाशनम् ।। अहङ्कारावृतो नित्यं नरो मोहॆन चावृतः

उचितेनोपचारेण दुःखमोक्षविनाशनम्। अहङ्कारावृतो नित्यं नरो मोहॆन चावृतः॥

Verse 10

यो न मां प्रतिपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ।। प्राप्तकाले वैश्वदेवे दृष्ट्वा चातिथिमागतं

यो न मां प्रतिपद्येत ततो दुःखतरं नु किम्। प्राप्तकाले वैश्वदेवे दृष्ट्वा चातिथिमागतं॥

Verse 11

अदत्त्वा तस्य यो भुङ्क्ते ततो दुःखतरं नु किम् ।। सर्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदं करोति यः

अदत्त्वा तस्य यो भुङ्क्ते ततो दुःखतरं नु किम्। सर्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदं करोति यः॥

Verse 12

तस्य देवा न चाश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ।। असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्शकः

तस्य देवा न चाश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम्। असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्शकः॥

Verse 13

परोपतापी मन्दात्मा ततो दुःखतरं नु किम् ।। अकृत्वा पुष्कलं कर्म गृहे संवसते नरः

परोपतापी मन्दात्मा ततो दुःखतरं नु किम्। अकृत्वा पुष्कलं कर्म गृहे संवसते नरः॥

Verse 14

मृत्युकालवशं प्राप्तस्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ हस्त्यश्व रथयानानि गम्यमानानि पश्यति

मृत्युकालवशं प्राप्तस्ततो दुःखतरं नु किम्। हस्त्यश्व रथयानानि गम्यमानानि पश्यति॥

Verse 15

धावन्त्यस्याग्रतः पृष्ठे ततो दुःखतरं नु किम् ॥ अश्नन्ति पिशितं केचित्केचिच्छालिसमन्वितम्

अस्याग्रतः पृष्ठतश्च धावन्ति—ततो दुःखतरं नु किम्। केचित् पिशितं भुञ्जते, केचिच्छालिसमन्वितं भोजनं भुञ्जते॥

Verse 16

शुष्कान्नं केचिदश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ॥ वरवस्त्रावृतां शय्यां समासेवति भूषिताम्

केचित् शुष्कान्नं भुञ्जते—ततो दुःखतरं नु किम्। अपरः वरवस्त्रावृतां भूषितां शय्यां समासेवते॥

Verse 17

केचित्तृणेषु शेरन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सुरूपो दृश्यते कश्चित्पुरुषश्चात्मकर्मभिः

केचित् तृणेषु शेरते—ततो दुःखतरं नु किम्। कश्चित् पुरुषः सुरूपो दृश्यते स्वकर्मभिः॥

Verse 18

केचिद्विरूपा दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्वान्कृती गुणज्ञश्च सर्वशास्त्रविशारदः

केचित् विरूपा दृश्यन्ते—ततो दुःखतरं नु किम्। अपरः विद्वान् कृती गुणज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः॥

Verse 19

दरिद्रो जायते दाता ततो दुःखतरं नु किम् ॥ द्विभार्यः पुरुषो यस्तु तयोरेकां प्रशंसति

दाता दरिद्रो जायते—ततो दुःखतरं नु किम्। यो द्विभार्यः पुरुषः स तयोरेकां प्रशंसति॥

Verse 20

एका तु दुर्भगा तत्र ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णाः सुमध्यमे

एका तु दुर्भगा तत्र; ततो दुःखतरं नु किम्? हे सुमध्यमे, ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यश्च—एते त्रयो वर्णाः।

Verse 21

पापकर्मरता ह्यासन्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ लब्ध्वा तु मानुषीं संज्ञां पञ्चभूत समन्विताम्

पापकर्मरता हि आसन्; ततो दुःखतरं नु किम्? मानुषीं संज्ञां लब्ध्वा पञ्चभूतसमन्विताम्।

Verse 22

मामेव न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे दुःखकर्मविनिश्चयम्

मामेव न प्रपद्यन्ते; ततो दुःखतरं नु किम्? एतत्ते कथितं भद्रे—दुःखकर्मविनिश्चयम्।

Verse 23

सर्वभूताहितं पापं यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ यच्च मां पृच्छते भद्रे शुभं कीदृशमुच्यते

सर्वभूताहितं पापं यत्त्वया परिपृच्छितम्; यच्च मां पृच्छसे भद्रे—शुभं कीदृशमुच्यते।

Verse 24

तच्छृणुष्वानवद्याङ्गि मम कर्मविनिश्चयम् ॥ कृत्वा तु विपुलं कर्म मद्भक्तेषु निवेदयेत् ॥

तच्छृणुष्वानवद्याङ्गि मम कर्मविनिश्चयम्; कृत्वा तु विपुलं कर्म मद्भक्तेषु निवेदयेत्।

Verse 25

यस्य बुद्धिर्विजायेत स दुःखायोपजायते ॥ मां पूजयित्वा नैवेद्यं विशिष्टं परिकल्प्य च ॥

यस्य बुद्धिर्विपरीता जायते स दुःखायैवोपजायते। मां सम्यक् पूजयित्वा विशिष्टं नैवेद्यं परिकल्पयेत्॥

Verse 26

शेषमन्नं समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ त्रिकालं ये प्रपद्यन्ते मयोक्तेन वसुन्धरे ॥

शेषमन्नं ततः समश्नाति; ततः सौख्यतरं नु किम्। त्रिकालं ये मयोक्तेन प्रपद्यन्ते वसुन्धरे, ततो हिततरं किम्॥

Verse 27

कृत्वा सायाह्निकं कर्म ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ देवतातिथिमर्त्यानां त्यक्त्वा चान्नं वसुन्धरे ॥

सायाह्निकं कर्म कृत्वा ततः सौख्यतरं नु किम्। देवतातिथिमर्त्यानां कृतेऽन्नं विनियोज्य वसुन्धरे, ततः हिततरं किम्॥

Verse 28

येन केनचिद्दत्तेन ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मासि मास्येकदिवसस्त्वमावास्येति योच्यते ॥

येन केनचिद् दत्तेन ततः सौख्यतरं नु किम्। मासि मास्येकदिवसः स त्वमावास्येति कीर्त्यते॥

Verse 29

पितरो यस्य तृप्यन्ति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ भोजनेषु प्रपन्नेषु यवान्नं यः प्रयच्छति ॥

यस्य पितरस्तृप्यन्ति ततः सौख्यतरं नु किम्। भोजनेषु प्रपन्नेषु यवान्नं यः प्रयच्छति, ततो हिततरं किम्॥

Verse 30

अभिन्नमुखरागेण ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ उभयोरपि भार्यासु यस्य बुद्धिर्न नश्यति ॥

अभिन्नमुखरागेण धैर्येण च यः स्थितः, ततः सौख्यतरं नु किम्। उभयोरपि भार्यासु यस्य बुद्धिर्न नश्यति स एव हिततमः॥

Verse 31

समं पश्यति यो देवि ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अहिंसनं तु कुर्वीत विशुद्धेनान्तरात्मना ॥

समं पश्यति यो देवि, ततः सौख्यतरं नु किम्। अहिंसनं तु कुर्वीत विशुद्धेनान्तरात्मना॥

Verse 32

अहिंसोपारतः शुद्धः स सुखायोपजायते ॥ परभार्यां सुरूपां तु दृष्ट्वा दृष्टिर्न चालयते ॥

अहिंसोपारतः शुद्धः स सुखायोपजायते। परभार्यां सुरूपां तु दृष्ट्वा दृष्टिर्न चालयते॥

Verse 33

यस्य चित्तं न गच्छेतु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मौक्तिकादीनि रत्नानि तथैव कनकानि च ॥

यस्य चित्तं न गच्छेतु ततः सौख्यतरं नु किम्। मौक्तिकादीनि रत्नानि तथैव कनकानि च॥

Verse 34

लोष्टवत्पश्यते यस्तु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मुदिते वाश्वनागेन्द्रे उभे सैन्ये पथि स्थिते ॥

लोष्टवत्पश्यते यस्तु ततः सौख्यतरं नु किम्। मुदिते वाश्वनागेन्द्रे उभे सैन्ये पथि स्थिते॥

Verse 35

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ लब्धेन चाप्यलब्धेन कुत्सितं कर्म गर्हयन् ॥

यः प्राणानपि परित्यजेत, तस्मात् परं सुखं किं नु? लब्धेनाप्यलब्धेनापि कुत्सितं कर्म गर्हयन्।

Verse 36

यस्तु जीवति सन्तुष्टः स सुखायोपपद्यते ॥ भर्तुस्तु वै व्रतं स्त्रीणामेवमेव वसुन्धरे ॥

यः सन्तुष्टः जीवति स सुखायोपपद्यते। भर्तुर्व्रतं तु स्त्रीणामेवमेव वसुन्धरे।

Verse 37

निगृहीतेन्द्रियः पञ्च ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ सहते चावमानं तु व्यसने न तु दुर्मनाः ॥

निगृहीतेन्द्रियः पञ्च तस्मात् सौख्यतरं नु किम्। सहते चावमानं तु व्यसने न तु दुर्मनाः।

Verse 38

यस्येदं विदितं सर्वं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अकामो वा सकामो वा मम क्षेत्रे वसुंधरे ॥

यस्येदं विदितं सर्वं तस्मात् सौख्यतरं नु किम्। अकामो वा सकामो वा मम क्षेत्रे वसुन्धरे।

Verse 39

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मातरं पितरं चैव यः सदा पूजयेन नरः ॥

यः प्राणानपि परित्यजेत, तस्मात् परं सुखं किं नु? यः सदा मातरं पितरं चैव पूजयेत् स नरः।

Verse 40

देवतेव सदा पश्येत् ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ ऋतुकाले तु यो गच्छेन्मासेमासे च मैथुनम् ॥

देवतावत् सदा पश्येत्—ततः सौख्यतरं किम्? ऋतुकाले एव यो गच्छेत्, मासे मासे च नियतं मैथुनं कुर्यात्।

Verse 41

अनन्यमानसो भूत्वा ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रयुक्तः सर्वदेवानां यो मामेवं प्रपूजयेत् ॥

अनन्यमानसो भूत्वा—ततः सौख्यतरं किम्? सर्वदेवतासम्मतपूजाविधिना यः मामेवं प्रपूजयेत् स प्रशस्यते।

Verse 42

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ एतत्ते कथितं भद्रे शुभनिर्देशनिश्चयः ॥ सर्वलोकहितार्थाय यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

तस्याहं न प्रणश्यामि, स च मे न प्रणश्यति। एतत्ते भद्रे कथितं शुभनिर्देशनिश्चयः; सर्वलोकहितार्थं यन्मां त्वं परिपृच्छसि।

Verse 43

यो मां नैव प्रपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सर्वाशी सर्वविक्रेता नमस्कारविवर्जितः ॥

यो मां नैव प्रपद्येत—ततो दुःखतरं किम्? स सर्वाशी, सर्वविक्रेता, नमस्कारविवर्जितश्च भवति।

Verse 44

केचिन्मूकाश्च दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्यमाने धने केचित्कृपणाः भोगवर्जिताः ॥

केचिन्मूकाश्च दृश्यन्ते—ततो दुःखतरं किम्? विद्यमाने धने केचित्कृपणाः भोगवर्जिताः भवन्ति।

Verse 45

यश्चात्मा वै समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रविष्टस्त्वतिथिर्यस्य निराशो यन्न गच्छति ॥

यः स्वयमेव यथामात्रं समश्नाति, ततः सौख्यतरं किं नु? यस्य गृहे प्रविष्टोऽतिथिर्निराशो न गच्छति, स एव परमसुखी।

Verse 46

या तोषयति भर्तारं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ विद्यते विभवेनापि पुरुषो यस्तु पण्डितः ॥

या भर्तारं तोषयति, ततः सौख्यतरं किं नु? विभवेनापि दुर्लभः स पुरुषो यः पण्डितः सत्यमेव।