Adhyaya 116: An Exposition on the Causes of Happiness and Suffering
Sukhaduḥkhanirūpaṇa
Ethical-Discourse (Dharma, Vows, and Social Conduct)
पृथिव्या (वसुन्धराया) सह संवादे वराहः सुखदुःखयोः कारणानि निरूपयति। स एकं युग्मं धर्माचाराणां दर्शयति—सुखहेतवः तथा दुःखहेतवश्च। प्रथमं विधिनियतकर्माणि एकाग्रतया, विनयेन, दमेन, शौचेन च कर्तव्यानि; चन्द्रतिथिषु नियतं उपवासादि, आहार-मैथुनसंयमश्च निर्दिश्यते। अनन्तरं ‘ततो दुःखतरं नु किम्’ इति रूपेण दोषान् गणयति—विष्णौ शरणागत्यभावः, अतिथिपूजाहविर्निवेदनयोः प्रमादः, कामाचारदोषः, असन्तोषः, परपीडनम्, मनुष्यजन्मव्यर्थता च। प्रत्युत ‘ततो सौख्यतरं नु किम्’ इति—अतिथिसत्कारः, अमावास्यायां मासिकं पितृतर्पणेन तृप्तिः, अहिंसा, समता, सन्तोषः, संयमः, मातापितृपूजनं च—इति पृथिव्याः धर्मपर्यावरणं समाजस्थैर्यं च धारयन्ति इति प्रतिपादयति।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 116
Verse 1
अथ सुखदुःखनिरूपणम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ मया प्रोक्तविधानॆन यस्तु कर्माणि कारयेत् ॥ तच्छृणुष्व महाभागे यो साफल्यमाप्नुयात्
अथ सुखदुःखनिरूपणम्। श्रीवराह उवाच—मया प्रोक्तविधानेन यस्तु कर्माणि कारयेत्, तच्छृणुष्व महाभागे, येन साफल्यमाप्नुयात्।
Verse 2
एकचित्तः समास्थाय अहङ्कारविवर्ज्जितः ॥ मच्चित्तसंहतॊ नित्यं क्षान्तो दान्तो जितेन्द्रियः
एकचित्तः समास्थाय अहङ्कारविवर्जितः; मच्चित्तसंहतो नित्यं क्षान्तो दान्तो जितेन्द्रियः।
Verse 3
फलमूलानि शाकानि द्वादश्यां वा कदाचन ॥ पयोव्रतं च तत्काले पुनरेव निरामिषः
फलमूलानि शाकानि द्वादश्यां वा कदाचन; पयोव्रतं च तत्काले पुनरेव निरामिषः।
Verse 4
षष्ठ्यष्टमी ह्यमावास्या तुभयत्र चतुर्दशी ।। मैथुनं नाभिसेवेत द्वादश्यां च तथा प्रिये
षष्ठ्यष्टमी ह्यमावास्या तुभयत्र चतुर्दशी; मैथुनं नाभिसेवेत द्वादश्यां च तथा प्रिये।
Verse 5
एवं योगविधानॆन कर्म कुर्याद् दृढव्रतः ।। पूतात्मा धर्मसंयुक्तो विष्णुलोकं तु गच्छति
एवं योगविधानॆन दृढव्रतः कर्म सम्यक् कुर्यात्। पूतात्मा धर्मसंयुक्तो विष्णुलोकं तु गच्छति॥
Verse 6
न ग्लानिर्न जरा तस्य न मोहॊ रॊग एव च ।। भुजाष्टादश जायन्ते धन्वी खड्गी शरि गदी
न ग्लानिर्न जरा तस्य न मोहॊ न च रोगकः। भुजाष्टादश जायन्ते धन्वी खड्गी शरि गदी॥
Verse 7
तेषां व्युष्टिं प्रवक्ष्यामि मम कर्मसमुत्थिताम् ।। षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च
तेषां व्युष्टिं प्रवक्ष्यामि मम कर्मसमुत्थिताम्। षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च॥
Verse 8
ममार्चनविधिं कृत्वा मम लोके महीयते ।। दुःखमेवं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे
ममार्चनविधिं कृत्वा मम लोके महीयते। दुःखमेवं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥
Verse 9
उचितेनोपचारेण दुःखमोक्षविनाशनम् ।। अहङ्कारावृतो नित्यं नरो मोहॆन चावृतः
उचितेनोपचारेण दुःखमोक्षविनाशनम्। अहङ्कारावृतो नित्यं नरो मोहॆन चावृतः॥
Verse 10
यो न मां प्रतिपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ।। प्राप्तकाले वैश्वदेवे दृष्ट्वा चातिथिमागतं
यो न मां प्रतिपद्येत ततो दुःखतरं नु किम्। प्राप्तकाले वैश्वदेवे दृष्ट्वा चातिथिमागतं॥
Verse 11
अदत्त्वा तस्य यो भुङ्क्ते ततो दुःखतरं नु किम् ।। सर्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदं करोति यः
अदत्त्वा तस्य यो भुङ्क्ते ततो दुःखतरं नु किम्। सर्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदं करोति यः॥
Verse 12
तस्य देवा न चाश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ।। असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्शकः
तस्य देवा न चाश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम्। असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्शकः॥
Verse 13
परोपतापी मन्दात्मा ततो दुःखतरं नु किम् ।। अकृत्वा पुष्कलं कर्म गृहे संवसते नरः
परोपतापी मन्दात्मा ततो दुःखतरं नु किम्। अकृत्वा पुष्कलं कर्म गृहे संवसते नरः॥
Verse 14
मृत्युकालवशं प्राप्तस्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ हस्त्यश्व रथयानानि गम्यमानानि पश्यति
मृत्युकालवशं प्राप्तस्ततो दुःखतरं नु किम्। हस्त्यश्व रथयानानि गम्यमानानि पश्यति॥
Verse 15
धावन्त्यस्याग्रतः पृष्ठे ततो दुःखतरं नु किम् ॥ अश्नन्ति पिशितं केचित्केचिच्छालिसमन्वितम्
अस्याग्रतः पृष्ठतश्च धावन्ति—ततो दुःखतरं नु किम्। केचित् पिशितं भुञ्जते, केचिच्छालिसमन्वितं भोजनं भुञ्जते॥
Verse 16
शुष्कान्नं केचिदश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ॥ वरवस्त्रावृतां शय्यां समासेवति भूषिताम्
केचित् शुष्कान्नं भुञ्जते—ततो दुःखतरं नु किम्। अपरः वरवस्त्रावृतां भूषितां शय्यां समासेवते॥
Verse 17
केचित्तृणेषु शेरन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सुरूपो दृश्यते कश्चित्पुरुषश्चात्मकर्मभिः
केचित् तृणेषु शेरते—ततो दुःखतरं नु किम्। कश्चित् पुरुषः सुरूपो दृश्यते स्वकर्मभिः॥
Verse 18
केचिद्विरूपा दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्वान्कृती गुणज्ञश्च सर्वशास्त्रविशारदः
केचित् विरूपा दृश्यन्ते—ततो दुःखतरं नु किम्। अपरः विद्वान् कृती गुणज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः॥
Verse 19
दरिद्रो जायते दाता ततो दुःखतरं नु किम् ॥ द्विभार्यः पुरुषो यस्तु तयोरेकां प्रशंसति
दाता दरिद्रो जायते—ततो दुःखतरं नु किम्। यो द्विभार्यः पुरुषः स तयोरेकां प्रशंसति॥
Verse 20
एका तु दुर्भगा तत्र ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णाः सुमध्यमे
एका तु दुर्भगा तत्र; ततो दुःखतरं नु किम्? हे सुमध्यमे, ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यश्च—एते त्रयो वर्णाः।
Verse 21
पापकर्मरता ह्यासन्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ लब्ध्वा तु मानुषीं संज्ञां पञ्चभूत समन्विताम्
पापकर्मरता हि आसन्; ततो दुःखतरं नु किम्? मानुषीं संज्ञां लब्ध्वा पञ्चभूतसमन्विताम्।
Verse 22
मामेव न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे दुःखकर्मविनिश्चयम्
मामेव न प्रपद्यन्ते; ततो दुःखतरं नु किम्? एतत्ते कथितं भद्रे—दुःखकर्मविनिश्चयम्।
Verse 23
सर्वभूताहितं पापं यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ यच्च मां पृच्छते भद्रे शुभं कीदृशमुच्यते
सर्वभूताहितं पापं यत्त्वया परिपृच्छितम्; यच्च मां पृच्छसे भद्रे—शुभं कीदृशमुच्यते।
Verse 24
तच्छृणुष्वानवद्याङ्गि मम कर्मविनिश्चयम् ॥ कृत्वा तु विपुलं कर्म मद्भक्तेषु निवेदयेत् ॥
तच्छृणुष्वानवद्याङ्गि मम कर्मविनिश्चयम्; कृत्वा तु विपुलं कर्म मद्भक्तेषु निवेदयेत्।
Verse 25
यस्य बुद्धिर्विजायेत स दुःखायोपजायते ॥ मां पूजयित्वा नैवेद्यं विशिष्टं परिकल्प्य च ॥
यस्य बुद्धिर्विपरीता जायते स दुःखायैवोपजायते। मां सम्यक् पूजयित्वा विशिष्टं नैवेद्यं परिकल्पयेत्॥
Verse 26
शेषमन्नं समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ त्रिकालं ये प्रपद्यन्ते मयोक्तेन वसुन्धरे ॥
शेषमन्नं ततः समश्नाति; ततः सौख्यतरं नु किम्। त्रिकालं ये मयोक्तेन प्रपद्यन्ते वसुन्धरे, ततो हिततरं किम्॥
Verse 27
कृत्वा सायाह्निकं कर्म ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ देवतातिथिमर्त्यानां त्यक्त्वा चान्नं वसुन्धरे ॥
सायाह्निकं कर्म कृत्वा ततः सौख्यतरं नु किम्। देवतातिथिमर्त्यानां कृतेऽन्नं विनियोज्य वसुन्धरे, ततः हिततरं किम्॥
Verse 28
येन केनचिद्दत्तेन ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मासि मास्येकदिवसस्त्वमावास्येति योच्यते ॥
येन केनचिद् दत्तेन ततः सौख्यतरं नु किम्। मासि मास्येकदिवसः स त्वमावास्येति कीर्त्यते॥
Verse 29
पितरो यस्य तृप्यन्ति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ भोजनेषु प्रपन्नेषु यवान्नं यः प्रयच्छति ॥
यस्य पितरस्तृप्यन्ति ततः सौख्यतरं नु किम्। भोजनेषु प्रपन्नेषु यवान्नं यः प्रयच्छति, ततो हिततरं किम्॥
Verse 30
अभिन्नमुखरागेण ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ उभयोरपि भार्यासु यस्य बुद्धिर्न नश्यति ॥
अभिन्नमुखरागेण धैर्येण च यः स्थितः, ततः सौख्यतरं नु किम्। उभयोरपि भार्यासु यस्य बुद्धिर्न नश्यति स एव हिततमः॥
Verse 31
समं पश्यति यो देवि ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अहिंसनं तु कुर्वीत विशुद्धेनान्तरात्मना ॥
समं पश्यति यो देवि, ततः सौख्यतरं नु किम्। अहिंसनं तु कुर्वीत विशुद्धेनान्तरात्मना॥
Verse 32
अहिंसोपारतः शुद्धः स सुखायोपजायते ॥ परभार्यां सुरूपां तु दृष्ट्वा दृष्टिर्न चालयते ॥
अहिंसोपारतः शुद्धः स सुखायोपजायते। परभार्यां सुरूपां तु दृष्ट्वा दृष्टिर्न चालयते॥
Verse 33
यस्य चित्तं न गच्छेतु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मौक्तिकादीनि रत्नानि तथैव कनकानि च ॥
यस्य चित्तं न गच्छेतु ततः सौख्यतरं नु किम्। मौक्तिकादीनि रत्नानि तथैव कनकानि च॥
Verse 34
लोष्टवत्पश्यते यस्तु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मुदिते वाश्वनागेन्द्रे उभे सैन्ये पथि स्थिते ॥
लोष्टवत्पश्यते यस्तु ततः सौख्यतरं नु किम्। मुदिते वाश्वनागेन्द्रे उभे सैन्ये पथि स्थिते॥
Verse 35
यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ लब्धेन चाप्यलब्धेन कुत्सितं कर्म गर्हयन् ॥
यः प्राणानपि परित्यजेत, तस्मात् परं सुखं किं नु? लब्धेनाप्यलब्धेनापि कुत्सितं कर्म गर्हयन्।
Verse 36
यस्तु जीवति सन्तुष्टः स सुखायोपपद्यते ॥ भर्तुस्तु वै व्रतं स्त्रीणामेवमेव वसुन्धरे ॥
यः सन्तुष्टः जीवति स सुखायोपपद्यते। भर्तुर्व्रतं तु स्त्रीणामेवमेव वसुन्धरे।
Verse 37
निगृहीतेन्द्रियः पञ्च ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ सहते चावमानं तु व्यसने न तु दुर्मनाः ॥
निगृहीतेन्द्रियः पञ्च तस्मात् सौख्यतरं नु किम्। सहते चावमानं तु व्यसने न तु दुर्मनाः।
Verse 38
यस्येदं विदितं सर्वं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अकामो वा सकामो वा मम क्षेत्रे वसुंधरे ॥
यस्येदं विदितं सर्वं तस्मात् सौख्यतरं नु किम्। अकामो वा सकामो वा मम क्षेत्रे वसुन्धरे।
Verse 39
यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मातरं पितरं चैव यः सदा पूजयेन नरः ॥
यः प्राणानपि परित्यजेत, तस्मात् परं सुखं किं नु? यः सदा मातरं पितरं चैव पूजयेत् स नरः।
Verse 40
देवतेव सदा पश्येत् ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ ऋतुकाले तु यो गच्छेन्मासेमासे च मैथुनम् ॥
देवतावत् सदा पश्येत्—ततः सौख्यतरं किम्? ऋतुकाले एव यो गच्छेत्, मासे मासे च नियतं मैथुनं कुर्यात्।
Verse 41
अनन्यमानसो भूत्वा ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रयुक्तः सर्वदेवानां यो मामेवं प्रपूजयेत् ॥
अनन्यमानसो भूत्वा—ततः सौख्यतरं किम्? सर्वदेवतासम्मतपूजाविधिना यः मामेवं प्रपूजयेत् स प्रशस्यते।
Verse 42
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ एतत्ते कथितं भद्रे शुभनिर्देशनिश्चयः ॥ सर्वलोकहितार्थाय यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥
तस्याहं न प्रणश्यामि, स च मे न प्रणश्यति। एतत्ते भद्रे कथितं शुभनिर्देशनिश्चयः; सर्वलोकहितार्थं यन्मां त्वं परिपृच्छसि।
Verse 43
यो मां नैव प्रपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सर्वाशी सर्वविक्रेता नमस्कारविवर्जितः ॥
यो मां नैव प्रपद्येत—ततो दुःखतरं किम्? स सर्वाशी, सर्वविक्रेता, नमस्कारविवर्जितश्च भवति।
Verse 44
केचिन्मूकाश्च दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्यमाने धने केचित्कृपणाः भोगवर्जिताः ॥
केचिन्मूकाश्च दृश्यन्ते—ततो दुःखतरं किम्? विद्यमाने धने केचित्कृपणाः भोगवर्जिताः भवन्ति।
Verse 45
यश्चात्मा वै समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रविष्टस्त्वतिथिर्यस्य निराशो यन्न गच्छति ॥
यः स्वयमेव यथामात्रं समश्नाति, ततः सौख्यतरं किं नु? यस्य गृहे प्रविष्टोऽतिथिर्निराशो न गच्छति, स एव परमसुखी।
Verse 46
या तोषयति भर्तारं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ विद्यते विभवेनापि पुरुषो यस्तु पण्डितः ॥
या भर्तारं तोषयति, ततः सौख्यतरं किं नु? विभवेनापि दुर्लभः स पुरुषो यः पण्डितः सत्यमेव।
Inside Adhyaya 116
How it unfolds
- Where it opens
Varāha addresses Pṛthivī (Vasundharā) in a normative, didactic mode, proposing that sukha and duḥkha arise from discernible causes rooted in karma, inner disposition, and social duty.
- Central event
A paired ethical typology is laid out: (1) a disciplined regimen of prescribed action performed with ekāgratā (single-mindedness), humility, self-control, and tithi-based restraints (dietary and sexual) and (2) a contrasting catalogue of moral-social failures framed through the refrain “tato duḥkhataraṃ nu kim,” highlighting neglect of Viṣṇu-surrender, hospitality, offerings, and non-harm.
- Climax resolution
The discourse turns to the counter-refrain “tato saukhyataraṃ nu kim,” ranking stabilizing virtues—atithi-satkāra, monthly pitṛ-satisfaction on amāvāsyā, ahiṃsā, equanimity, contentment, restraint, and honoring parents—as the most fortunate supports of social order and Earth’s moral ecology.
Geographical context
No explicit toponyms or regional ecological zones are named in this adhyāya. The setting is dialogic and normative, addressed to Pṛthivī (Earth) as a cosmic-terrestrial interlocutor rather than tied to a specific pilgrimage landscape.
Ritual instructions
- Primary RitualGṛhya-dharma observance combining vaiśvadeva/atithi-satkāra with tithi-based vrata restraints and amāvāsyā pitṛ-tarpaṇa (monthly ancestral satisfaction).
- BenefitProduces sukha through karmic purification and social harmony: reduced conflict and excess, strengthened household reciprocity (guest-care), sustained ancestral continuity (amāvāsyā satisfaction), and a stable moral ecology supportive of Pṛthivī’s order.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī (Vasundharā) · Didactic, comparative, and admonitory—using refrain-like rankings (“tato duḥkhataraṃ nu kim” / “tato saukhyataraṃ nu kim”) to intensify moral evaluation.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (didactic tranquility with moral gravity)
- Emotional ProgressionFrom sober instruction on disciplined living → sharp moral censure via escalating ‘more painful than this’ comparisons → reassurance and uplift through ‘more fortunate than this’ exemplars that restore ethical confidence and communal steadiness.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot tirtha-specific; best approached as a household-practice chapter. If desired, observe it in any Viṣṇu temple or at home by aligning vows and offerings with local amāvāsyā and dvādaśī calendars.
- Related FestivalAmāvāsyā (monthly pitṛ observance) and Dvādaśī/Vaiṣṇava observance days (as per local pañcāṅga).
Frequently Asked Questions
The text models sukha and duḥkha as outcomes of karma shaped by inner disposition and social duty: humility (absence of ahaṅkāra), sense-restraint, contentment, and disciplined observance lead to well-being, while neglect of devotion, hospitality, equitable conduct, and non-harm produces intensified suffering. The repeated comparative refrains function as a didactic device to rank behaviors by their social and existential consequences.
The chapter specifies lunar and calendrical markers for restraint and observance: dvādaśī (noted for dietary regulation and abstaining from maithuna), ṣaṣṭhī, aṣṭamī, amāvāsyā, and caturdaśī (days associated with further restraint). It also references the timing of vaiśvadeva and the monthly amāvāsyā as a recurring day when pitṛs (ancestors) are said to be satisfied through proper offerings.
Although it does not describe landscapes, the chapter frames ethics as Earth-relevant by addressing Pṛthivī directly and emphasizing restraint-based virtues (ahiṃsā, self-control, moderated consumption, and regulated sexuality) that limit harm and social conflict. In a digital-ecological reading, these norms function as a moral ecology: reducing violence and excess supports communal stability, which the narrative implicitly treats as beneficial for terrestrial order represented by Pṛthivī.
No dynastic lineages, named kings, or specific sages are cited. The cultural references are institutional and ritual: vaiśvadeva (household offering context), atithi (guest), pitṛ (ancestors), and varṇa categories (brāhmaṇa, kṣatriya, vaiśya) appear as social frames for ethical evaluation rather than as historical personages.
Ask anything about Adhyaya 116 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
